A'jiniyaz

QARAQALPAQ WİKİPEDİASININ' MAG'LIWMATI
Bug'an o'tiw: navigatsiya, izlew

A'jiniyaz Qosıbay ulı (a'debiy laqabı Ziywar) - XIX a'sirdegi qaraqalpaq klassik a'debiyatının' en' ko'rnekli wa'killerinin' biri. Ol do'retiwshiliginde o'zine ta'n o'zgeshelikke iye, og'ada talantlı, oqımıslı, medreseni ayrıqsha tamamlag'an aqun, ulama, ko'rkem so'z sheberi sıpatında basqalardan ayrılıp turatug'ın uqıplılıq penen o'z da'wirinin' progressiv idealların ju'zege shıg'ardı, anıq turmıs haqıyqatlıg'ın sheber qurılg'an poetikalıq obrazlı ibaralarda o'tkir oy-pikirler menen ta'sirli sa'wlelendirdi.

Tuwiliwi[o'zgertiw]

A'jiniyaz shayır 1824-jılı Moynaq rayonı aymag'ında qaraslı "Qamıs bo'get" degen jerde orta xallı diyxan xojalıg'ında du'nyag'a keledi. Ol qaraqalpaqtın' Qon'ırat arısı ashamaylı urıwının' saqıw tiresinen. A'jiniyazdın' a'kesi Qosıbay, onın' a'kesi Baltabek, arg'ı atası Aqjigit o'z da'wirinin' batır, sawatlı adamları bolg'an. Anası Naziyra so'zge sheshen, dilwar, ha'zir juwap, o'tkir pikirli adam bolıp xalıq danalıqların, naqıl-maqallardı, ushırma so'zlerdi, da'stanlardı, terme-tolg'awlardı, xalıq qosıqlarların ju'da' jaqsı bilgen.

Jaslig'i ha'm Mediresede oqiwi[o'zgertiw]

A'jiniyaz jasınan ziyrek bolıp, awıllıq meshit-mektepte oqıp bilim alg'an. Onın' tuwısqan dayısı Elmurat aqun degen adam o'z da'wirinin' og'ada sawatlı, bilimdan adamı bolıp ol Buxaradag'ı Mir Arab medresesinde oqıp kelgen. Elmurat axun diniy kitaplar menen birge o'zinin' uy kitapxanasında Xoja Axmet Yasawiy, Sulayman Baqırg'aniy, Suwpı Allayar, Rabguziy, Ferdawsiy, Bedil, Nawayı, Maqtımqulı, Xafız, Shiyraziy tag'ı da basqa kitaplardı saqlag'an, olarg'a qızıg'ıp ilim-bilim u'yrengen. A'jiniyazg'a dayısı ustazlıq etip ilim-bilim u'yreniwge bag'darlaydı. U'yindegi kitaplarınan oqıwına basshılıq etedi. Na'tiyjede A'jiniyazda so'z u'stinde islew – shayırlıq talantı ha'm ilim uyreniwge qızıg'ıw payda boladı. Usınday bag'darda ol ustazının' jolın dawam ettirip Xiywadag'ı Sherg'azı xan medresesine oqıwg'a baradı. 1840-1844 jıllarda Xorezm, Xiywada ilim-bilim uyrenedi. Sherg'azı xan medresesinde oqıg'an da'wirinde A'jiniyaz pu'tkil Shıg'ıs du'nyası, arab a'debiyatı, ma'deniyatı, Orta Aziya ha'm Qazaq dalasına belgili bolg'an ulama-mashayıqlar, pu'tkil Turan-Turkistan miyrasları menen o'zinin' tu'p nusqasında arab, parsı tillerinde tanısadı.

A'jiniyaz medresede ta'lim alg'an waqıtında a'yyemgi grek ma'deniyatı, arab a'debiyatı, tariyxı, ma'deniyatı, shıg'ıs xalıqları tilleri, a'debiyatı, filosofiyası boyınsha jeterli, tıyanaqlı bilim aldı. Din İslam qag'ıydaların uyretetug'ın sabaqlar menen birge du'nya sırların ashqan alımlardın' ha'm zulımlıq, a'dilsizlik sebeplerin ashkaralawshı shayır, oyshılardın' shıg'armaların terennen o'zlestiredi. Atap aytqanda Xoja Axmet Yassauiy Xikmetlerinen baslap, Sulayman Baqırg'aniy, Suwpı Allayar - XVII a'sirde jasag'an Orta Aziyalı shayır – oyshıl. Onın' "Sufı Allayar" yamasa "Subatil-ajiyn"- "A'jizlerdin' ku'sheyiwi" dep atalg'an miyneti ekinshi ret tu'rki tilinde jazılıp XIX a'sirde Baku, Kazan Tashkent, Xiywa bir neshe ma'rtebe basılıp xalıq arasına "Suwfı Allayar" degen at penen kennen taralg'an. Rabg'uziydin' "Qıssasul-enbiya"- Payg'ambarlardın' o'mir bayanları haqqında jazılg'an kitap, Ferdawsiydin' "Shaxnama", Quran kitapları: "Xaftiyek", "Muxtaser", "Fikx Kaydaniy", Xa'dislerden: "Qırıq xa'dis", "Misbahil a'nwar" - Nurlardın' shırag'ı, "Muftaxil janan"- Ja'nnetlerdin' gilti kitapların, Abulg'azı Baxadurxannın' "Tu'rkler shejiresi" t.b. miynetlerdi tu'p nusqada arab parsı tillerinde oqıp o'zlestirgen. Bulardan basqa A'jiniyaz Qorqıt Ata jırlarınan baslap Yusup Xas Xa'jibtin' "Kutadgu bilik", Maxmud Qashqariydin' "Tu'rk so'zligi", Axmet Yugnakiydin' "Xibbat ul hikayıq"-Xaqıyqatlar sıylıg'ı, Xorezmiydin' "Muxabbatnama", Abulg'azı biy Arab Muxamed xannın' "Og'uznama", bulardan basqa "Qıpshaqlar so'zligi", Saadiydin' "Gulistan", Xafız, Bedil Nawayı, Maqtımqulı shıg'armalarında teren' o'zlestiredi. A'jiniyaz usı jıllarda Orta Aziyalıq tu'rki a'debiy tilinde jazılg'an ha'm tas baspa usılında basılıp shıqqan "Yusup-Zliyxa", "G'a'rip Shaxsa'nem", "Farxad-Shiyrin", "Zuxra-Tayır" ha'm tag'ı basqada shıg'ıs xalıq da'stanların teren' o'zlestirgen. Bulardı uyrenip alıp qıssaxanlıq etip xalıq aldında aytıp berip ju'rgen. A'jiniyaz usınday bag'darda u'sh tildi teren' mengeriw menen pu'tkil shıg'ıs du'nyası da'stu'rlerin teren' o'zlestiriw negizinde pu'tkil ja'hang'a ma'lim klassik shayır ha'm axun bolıp jetilsken.

Do'retiwshiligi[o'zgertiw]

Bozataw poeması A'jiniyaz shayırdın' tvorchestvasının' en' joqarg'ı shın'ı bolıp esaplanadı. Shayırdın' "Bozataw" poeması qaraqalpaq xalqının' tariyxında o'shpes iz qaldırg'an tariyxıy waqıya – 1858-1859 jıllardag'ı Qon'ırat ko'terilisi waqıyaları negizinde jazılg'an. A'jiniyaz bul da'wirde nag'ız shag'ına jetken jas jigit bolıp er jasqa shıqqan waqıtları edi. Mine usı waqıtları Qonıratta Bozataw waqıyası baslanadı. Paraxat otırg'an xalıqtın a'sirler ma'kan etken jerinen ayra tu'sip, dushpanlar aldında aydalıp baratırg'an xalıq penen shayır birge bolg'an. Ko'zge su'rme etip Watan topırag'ın artında qıyıp taslap kete almay, qattı qıynaladı. Shayır tuwılıp o'sken Watanın ma'ngi yadında saqlawg'a, onnan hasla gu'der u'zbewge ant etedi. A'jiniyazdın' bul poeması o'z waqtında do'regen shıg'arma bolıp tabıladı. Bul saltanatlı gimn retinde qaraqalpaq xalqının' azatlıq gu'reslerinin' negizinde turdı. A'jiniyaz bul poemasın jaw aldında aydawda baratırıp jolda shıg'arg'an degen ga'p bar xalıq arasında. Solay etip, poema ha'dden tıs qıyın-qıstaw waqıtta do'retilgen. Sog'an qaramastan barlıq o'miri, barlıq sezimleri ha'm aqıl-huwshı menen tuwılg'an jeri Bozatawg'a tıg'ız baylanıslı bolg'an shayır Bozataw waqıyasının' tariyxında, shabılıwına tiyisli bolg'an barlıq mag'lıwmatlardı o'zinin' ja'ne jawgershiliktin' saldarınan tuwılg'an elden ayrılg'an xalıqtın ashshı ta'g'diri menen awır sezimlerin qaldırmastan ko'rsete alg'an.

A'jiniyaz shayır Xiywadag'ı Sherg'azı xan medresesinde ta'lim alıp arab, parsı tillerin jetik men'gergennen keyin pu'tkil Shıg'ıs du'nyası, arab, parsı a'debiyatları, shıg'ısqa ma'lim bolg'an jazba tu'rdegi barlıq da'stanlar, Qurani ka'rim ayatları, Muxammed Payg'amber Xa'disleri menen tu'p nusqasında tanıs bolg'an, ba'rin negizgi nusqalarınan oqıp u'yreniwge mu'mkinshilik alg'an. A'bılqasım Ferdawsiy jazıp qaldırg'an Jamshid ha'm Zoxax obrazları, A'liysher Nawayı shıg'armalarında so'z etilgen Xarun-ar-Rashid, Ha'kim Lukman, Xatam-Tay, Layli, Majnun, Farxad, Shiyrin – bulardın' ha'mmesi de A'jiniyazdın' shıg'armalarında ken'nen qollanıladı. Bunday obrazlardı qollanıw sol da'wirde belgili sawatqa iye bolg'an shayırlar ushın u'lken da'stu'r bolg'an.

A'jiniyaz shıg'armaları:

Basqa Qaraqalpaq shayirlari[o'zgertiw]

Berdaq Garg'abay uli
Ku'nxoja Ibrayim uli