Erkin ekonomikalıq zonalar

QARAQALPAQ WİKİPEDİASININ' MAG'LIWMATI
Bug'an o'tiw: navigatsiya, izlew

Erkin ekonomikalıq zonalar - XX-a'sirdin ekinshi yarımında erkin ekonomikalıq zonalar du'nya xojalıg'ında ayrıqsha ko'rinis boldı. 90-jıllardın' ortasına kelip du'nyada 4 mınnan aslam ha'r qıylı tu'rdegi erkin ekonomikalıq zonalar (bajıxana zonası, texnopark, erkin sawda zonası, offshorlıq zona) boldı. U'lken xalıq aralıq korporatsiyalar kop mug'darda payda alıw ushın o'zinin' o'ndirisin ekonomikalıq zonalarda a'melge asradı.

Erkin ekonomikalıq zonalardın' artıqmashlıg'ı-bul zonada eldin basqa territoriyalarına qarag'anda artıqmashlıqqa iye bolg'an ha'r qıylı ekonomikalıq jen'illik, stimul ha'm qolaylıqlar jaratılgan boladı ha'm erkin ekonomikalıq rawajlanıwg'a mu'mkinshilikler bar. Sonday-aq erkin ekonomikalıq zonalardı - ha'r qıylı qolaylıqlar jaratılgan geografiyalıq territoriya dep qarasaqta boladı. Bul zonalarda ma'mleketlik ekonomikalıq protsesslerge ta'sir etiw masshtabı qısqaradı. Ko'pshilik rawajlanıp atırgan ma'mleketlerde erkin ekonomikalıq zonalar arnawlı ekonomikalıq zona dep te ataladı.

Erkin ekonomikalıq zona du'ziwshileri ashıq ekonomika siyasatı printsiplerin a'melge asırıwdag'ı qolaylıqlar dep qaraydı. Sebebi, bul zonada sırtqı du'nya menen ashıq baylanıs, bajıxana, salıq ha'm investitsiyalıq rejim ishki ha'm sırtqı investitsiyalar ushın ju'da' qolaylı.

Erkin ekonomikalıq zonalarda tiykarg'ı 3 ma'seleni sheshiw na'zerde tutıladı:

  • sanaat o'nimin eksport etiw arqalı valyuta tabıwdı stimullastırıw;
  • jumıs orınların sho'lkemlestiriwdi o'siriw;
  • xalıq xojalıg'ı o'simin ta'miyinlew ushın zonada en jan'a usıllardı qollanıwshı poligonga aylandırıw.

Erkin ekonomikalıq zona ashıwdın' en' a'hmiyetli sebebinin' biri bolıp, ayırım ellerdin' o'zinin' barlıq territoriyasında, ekonomikasında tolıg'ı menen sırt el kapitalı kirip, na'tiyjesine gu'manlang'an waqıtta ta'jiriybe esabında o'z territoriyasının' bir bo'leginde arnawlı erkin ekonomikalıq zonanı sho'lkemlestiriwi esaplanadı. Ja'ne de erkin ekonomikalıq zona du'ziwdin' ha'r qıylı maqsetleri bolıwı mu'mkin. Ma'selen, keyin qalg'an rayonlardı rawajlandırıwdı xoshametlew zonası, keyin qalg'an rayonlardı industrializatsiyalaw. Sonlıqtan ha'r bir eldegi erkin ekonomikalıq zonalardı sho'lkemlestiriw sebebi ha'm maqseti ha'r turli bolıp bir-birinen parıqlanadı. Ma'selen, sanaatı rawajlang'an AQSh, Ullıbritaniya usag'an ellerde erkin ekonomikalıq zonalar artta qalg'an rayonlardın' orta ha'm kishi biznesin rawajlandırıwg'a bagdarlang'an region siyasatın a'melge asırıw maqsetinde du'ziledi. Usı maqsetke kishi ha'm orta isbilermenlerge basqa rayonlarg'a qarag'anda kop erkinlik, finanslıq jen'illik ha'm basqa da qolaylıqlar tuwg'ızıladı. Bul zonanın rawajlanıwında sırt el kapitalın engiziw maqseti na'zerde tutılmaydı. Al, rawajlanıp atırg'an ellerde du'zilgen erkin ekonomikalıq zona sırt el kapitalın kirgiziw maqseti na'zerde tutıladı.

Erkin ekonomikalıq zonalardı ashıw 2 turli maqsette territoriyalıq ha'm funktsionallıq bolıp sho'lkemlestiriliwi mu'mkin.

Territoriyalıq jag'dayda sol territoriyadag'ı mekeme, ka'rxanalar o'zlerinin' ha'r qıylı funktsiya atqarıwına qaramastan jen'illiklerden paydalanadı.

Funktsionallıq usılda zona belgili bir funktsiya atqarıwshı ka'rxanalardı xoshametleydi.

Territoriyalıq sholkmlestirilgen erkin ekonomikalıq zonag'a Qıtaydın' erkin ekonomikalıq zonaları, Braziliyanın' "Manaus" zonası, al funktsionallıq sho'lkemlestirilgen erkin ekonomikalıq zonalarg'a ayırım ka'rxanalar, offshorlıq firmalar, "Duty free" du'ka'nları usag'an ka'rxanalar jaylasqan zonalar kiredi.

Erkin ekonomikalıq zonalardın' en' bir a'piwayı formasının' biri erkin poshlinasız bajıxana zonası. Bul zonalar erkin sawda zonalarına usap birinshi a'wlad zonalarına jatadı. Olar XVII-XVIII-a'sirlerden berli bar. Bul zonalarda tranzit yamasa konsignatsion saqlaw skladları bar. Onda eksport etiletug'ın tovarlar saqlanadı, yag'nıy tovarlardı eksport qılıw zonası desek te boladı. Bunday zonalardı jiyi bondolı sklad yamasa erkin bajıxana territoriyası dep te ataydı. Bul zonalar tovarlardı kirgiziw ha'm shıg'arıwda bajıxana salıg'ınan azat etiledi. Du'nyanın kop ma'mleketlerinde bunday zonalar bar.

Erkin ekonomikalıq zonanın ulıwma xarakterli belgisi - bul investitsiya ushın bajıxana, finans, salıq tolemlerinin' jen'illigi menen parıqlanıwı.

Jen'illikler tiykarınan 4 gruppag'a bo'linedi:

  • sırt el sawda-satıq jen'illikleri;
  • salıq jen'illikleri;
  • finans jen'illikleri;
  • adminstrativik jen'illikler.

Usı atı atalgan jen'illikler ha'r qıylı sharayatta, ha'r qıylı kombinatsiyada qollanıladı. Bul jen'illikler sol zonaga sırt el kapitalı kirip keliwdegi en' baslı stimulı ornın atqara almaydı. Sebebi, og'an siyasiy turaqlılıq, investitsiyalıq garantiya (isenim) infrastruktura sapası, isshi ku'shinin' mamanlıg'ı usag'an fakorlar kesent keltiredi.

Erkin ekonomikalıq zonalar du'ziwde jetiskenliklerge erisiw ushın bir qatarda sa'tsizlikler de ushırasadı. Usınday sa'tsizliklerge ushırap Shrilankadag'ı, Liberiyadag'ı, Gvatemaladag'ı, Senegaldag'ı erkin ekonomikalıq zonalar o'z islerin toqtattı. Onın' tiykarında siyasiy, ekonomikalıq ha'm sho'lkemlestiriw sebepleri turadı. Siyasiy sebepke-siyasiy turaqsızlıq, grajdanlıq qozg'alıs, al ekonomikalıq sebepke-investor ushın tu'siniksiz, quramalı nızamlıqlardın' qollanıwı kiredi.