Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası

Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası
آذربایجان خلق جمهوریتی
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası آذربایجان خلق جمهوریتی; Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
	Bayraq
	Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikasınıń aymaqlıq dawları hám dawlı aymaqları kórsetilgen kartası
Paytaxtı	Genje (1918-jıl sentyabrge shekem), Baku
Rásmiy tilleri	Túrkiy
Etnoxoronim	ázerbayjanlı
Basqarıw forması	Parlamentlik respublika
• Premyer-ministr	Fatali Xan Xoyskiy (1918–1919)
• Premyer-ministr	Nasib bek Yusifbeyli (1919–1920)
• Spiker	Álimardan bek Topchubashov (1918–1920)
Nızam shıǵarıwshı organ	Ázerbayjan Milliy Keńesi (keyinirek) Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası Parlamenti
Dúziliwi
• Ǵárezsizlik járiyalandı	1918-jıl 28-may
• Keńes okkupaciyası	1920-jıl 28-aprel
• Ǵárezsizliktiń tikleniwi	1991-jıl 18-oktyabr
Maydanı
• Ulıwma	99 908,87 km2
Xalıq sanı
• 1919-jıl (shama)	4 617 671
Pul birligi	Ázerbayjan rubli

Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası^{[lower-alpha 1]}^{[lower-alpha 2]} (ázerbayjan: Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti), sonday-aq, Ázerbayjan Xalıq Respublikası (ázerbayjan: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti) retinde de belgili bolıp, túrkiy xalıqlar hám islam dúnyasındaǵı birinshi dúnyalıq (sekulyar) demokratiyalık respublika edi^[7].

ADR Kavkaz artı Demokratiyalıq Federativlik Respublikası qulaǵannan keyin, 1918-jıl 28-mayda Tbilisi qalasında Ázerbayjan Milliy Keńesi tárepinen dúzildi hám 1920-jıl 28-aprelde óz xızmetin toqtattı^[8]. Respublika arqada Rossiya, arqa-batısta Gruziya Demokratiyalıq Respublikası, batısta Armeniya Birinshi Respublikası hám qublada Iran menen shegaralasadı. Onıń xalqı, shama menen, 3 million adamdı quraydı^[9]. Baku qalası bolshevikler baqlawında bolǵanlıktan, Genje qalası Respublikanıń waqıtsha paytaxtı bolıp xızmet etti.

Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası (ADR) dáwirinde ulıwma, erkin hám proporcional wákillik tiykarında saylanatuǵın Parlament mámleketlik hákimiyattıń joqarı organı bolǵan basqarıw sisteması islep shıǵıldı; Ministrler Keńesi parlament aldında juwapkerli boldı. Fatali Xan Xoyskiy onıń birinshi bas ministri boldı^[10].

Parlamentte kópshilikti quraǵan Musavat partiyasınan basqa Axrar, İttixad, Musulman social-demokratlar, sonday-aq, armyanlar (120 orınnan 21 i^[8]), ruslar, polyaklar, nemecler hám evreyler kibi milliy azshılıq wákilleri orın aldı^[11]. Kóplegen aǵzalar panislamizm hám pantúrkizm ideyaların qollap-quwatladı^[12]^[13]^[14]^[15]^[16]^[17].

Parlamenttiń eń áhmiyetli jetiskenlikleriniń biri — hayallarǵa saylaw huqıqınıń beriliwi boldı. Bul Ázerbayjandı dúnyadaǵı birinshilerden biri hám hayallarǵa er adamlar menen teń siyasiy huqıqlar bergen birinshi musılman mámleketine aylantırdı^[8]. Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikasınıń (ADR) taǵı bir áhmiyetli jetiskenligi — Ázerbayjanda dúzilgen birinshi zamanagóy tiptegi joqarı oqıw ornı bolǵan Baku mámleketlik universitetiniń qurılıwı boldı.

Miyrasxorlıq

1991-jılı SSSR qulaǵannan keyin, Ázerbayjan óz ǵárezsizligin qayta tiklep, Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikasınıń miyrasxorı bolǵan Ázerbayjan Respublikası dúzildi. Ázerbayjan Respublikasınıń Konstituciyası Ázerbayjan Respublikasınıń Mámleketlik ǵárezsizligi haqqındaǵı Konstituciyalıq Akttiń principlerin tán aladı^[18]. Bul Akttiń 2-statyasında Ázerbayjan 1918-jıl 28-maydan 1920-jıl 28-aprelge shekem jasap kelgen Ázerbayjan Respublikasınıń (ADR) miyrasxorı ekenligi járiyalanǵan^[19]. Ázerbayjan Respublikası Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikasınıń mámleketlik bayraǵın qabılladı hám bir qatar milliy bayramlar, sonday-aq, Respublika kúni, Ázerbayjan Qurallı Kúshleri kúni, Milliy qáwipsizlik xızmeti xızmetkerleri kúni hám t.b. usı dáwir menen baylanıstırıldı, sebebi házirgi mámleketlik organlar 1918-1920-jıllardaǵı Respublikanıń miyrasxorları esaplanadı.

Kartalar

Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikasınıń (1918–20) hám házirgi Ázerbayjan Respublikasınıń administrativlik bóliniwlerin salıstırıwshı karta^{[lower-alpha 3]}

Qosımsha qarań

Eskertpeler

↑ 1919–1920 jıllardaǵı Parij tınıshlıq konferenciyasında ápiwayı ǵana Ázerbayjan retinde belgili,^[2]^[3] shet eldegi ayırım diplomatikalıq hújjetlerde Kavkaz Ázerbayjanı,^[4] yamasa Britaniya dereklerinde Ázerbayjan Tatar Respublikası dep atalǵan.^[5]^[6]
↑ Qısqasha ADR; ázerbayjan: Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti yamasa Azərbaycan Demokratik Respublikası
↑ Kartada Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikasınıń tartıslı aymaqları kórsetilmegen, sol sebepli kartadaǵı barlıq jerler Ázerbayjan baqlawında bolmaǵanlıǵın esapqa alıw kerek

Derekler

↑ «Фарид Алекберли. История государственного языка в Азербайджане.». Elm History & Heritage Website. Qaraldı: 2020-jıl 22-iyun.
↑ Bulletin d'Information de l'Azerbaidjan, No. I, 1 September 1919, pp. 6–7
↑ 125 H.C.Debs., 58., 24 February 1920, p. 1467.
↑ "AZERBAIJAN". Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 2-3. 1987. 205–257 b. http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-index. "Ázerbayjan atı, Rossiyaǵa qarsı separatist kúshler tárepinen 1918-jıl 26-mayda ǵárezsizlik járiyalanǵanda hám Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası dep atalǵanda, tariyxıy İran regionı bolǵan Arran ushın da qabıllandı. İrannıń qawıplerin seyiltiw ushın Ázerbayjan húkimeti shetelge tarqatılǵan hújjetlerde «Kavkaz Ázerbayjanı» terminin qollanǵan." <!--->
↑ Luke, Harry. More Moves on an Eastern Chequerboard. L. Dickson & Thompson, 1935 — 265 bet.
↑ Mowat, Robert Balmain. A History of European Diplomacy, 1914–1925. Longmans, Green & Company, 1927 — 203 bet.
↑
- Tadeusz Swietochowski. Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition. Columbia University Press, 1995. ISBN 0-231-07068-3, ISBN 978-0-231-07068-3.
- Reinhard Schulze. A Modern History of the Islamic World. I.B.Tauris, 2000. ISBN 1-86064-822-3, ISBN 978-1-86064-822-9.
1 2 3 Kazemzadeh, Firuz. The Struggle for Transcaucasia: 1917–1921. The New York Philosophical Library, 1951 — 124, 222, 229, 269–270 bet. ISBN 978-0-8305-0076-5.
↑ Swietochowski, Tadeusz. Russian Azerbaijan, 1905–1920: The Shaping of a National Identity in a Muslim Community. Cambridge University Press, 2004, p. 129. ISBN 0521522455
↑ La Chesnais, Pierre Georget. Les peuples de la Transcaucasie pendant la guerre et devant la paix. Éditions Bossard, 1921 — 108–110 bet.
↑ «Azerbaijan:History». 2007-jıl 15-mart sánesinde túp nusqadan arxivlendi.
↑ "Musavat Party (Azerbaijan)". 2020-06-22 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.
↑ Landau, Jacob M. Pan-Turkism: From Irrendentism to Coopersation. p.55
↑ Mostashari, Firouzeh. On the Religious Frontier: Tsarist Russia and Islam in the Caucasus. p. 144.
↑ Roshwald, Aviel. Ethnic Nationalism and the Fall of Empires. p. 100.
↑ Middleton, Neil and O'Keefe, Phil. Disaster and Development: The Politics of Humanitarian Aid. p. 132.
↑ Croissant, Michael P. The Armenian-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications. p. 14.
↑ http://ask.org.az/wp-content/uploads/2019/10/Konstitusiya_ENG.pdf|title=The Constitution of the Republic of Azerbaijan
↑ https://republic.preslib.az/en_d2.html|title=The 2022-06-13 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. Constitutional Act on the State Independence of the Republic of Azerbaijan (18 October 1991)

Sırtqı siltemeler

CNN Ázerbayjan Demokratiyalık Respublikası haqqında Úlgi:Cbignore
Bakudaǵı Britaniya áskeriy kúshleri haqqında maǵlıwmat
Gasimov, Zaur: Kavkaz, European History Online, Mainz: Institute of European History, 2011 (múrájet etilgen waqıt: 18-noyabr, 2011).

[7] 1919–1920 jıllardaǵı Parij tınıshlıq konferenciyasında ápiwayı ǵana Ázerbayjan retinde belgili,^[2]^[3] shet eldegi ayırım diplomatikalıq hújjetlerde Kavkaz Ázerbayjanı,^[4] yamasa Britaniya dereklerinde Ázerbayjan Tatar Respublikası dep atalǵan.^[5]^[6]

[8] Qısqasha ADR; ázerbayjan: Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti yamasa Azərbaycan Demokratik Respublikası

[22] Kartada Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikasınıń tartıslı aymaqları kórsetilmegen, sol sebepli kartadaǵı barlıq jerler Ázerbayjan baqlawında bolmaǵanlıǵın esapqa alıw kerek

[far-1] «Фарид Алекберли. История государственного языка в Азербайджане.». Elm History & Heritage Website. Qaraldı: 2020-jıl 22-iyun.

[Bulletin_d_1919,_pp._6-2] Bulletin d'Information de l'Azerbaidjan, No. I, 1 September 1919, pp. 6–7

[H.C.Debs._1920-3] 125 H.C.Debs., 58., 24 February 1920, p. 1467.

[4] "AZERBAIJAN". Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 2-3. 1987. 205–257 b. http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-index. "Ázerbayjan atı, Rossiyaǵa qarsı separatist kúshler tárepinen 1918-jıl 26-mayda ǵárezsizlik járiyalanǵanda hám Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası dep atalǵanda, tariyxıy İran regionı bolǵan Arran ushın da qabıllandı. İrannıń qawıplerin seyiltiw ushın Ázerbayjan húkimeti shetelge tarqatılǵan hújjetlerde «Kavkaz Ázerbayjanı» terminin qollanǵan." <!--->

[5] Luke, Harry. More Moves on an Eastern Chequerboard. L. Dickson & Thompson, 1935 — 265 bet.

[6] Mowat, Robert Balmain. A History of European Diplomacy, 1914–1925. Longmans, Green & Company, 1927 — 203 bet.

[:0-9] 
Tadeusz Swietochowski. Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition. Columbia University Press, 1995. ISBN 0-231-07068-3, ISBN 978-0-231-07068-3.

Reinhard Schulze. A Modern History of the Islamic World. I.B.Tauris, 2000. ISBN 1-86064-822-3, ISBN 978-1-86064-822-9.

[mwAQc] Tadeusz Swietochowski. Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition. Columbia University Press, 1995. ISBN 0-231-07068-3, ISBN 978-0-231-07068-3.

[mwAQ8] Reinhard Schulze. A Modern History of the Islamic World. I.B.Tauris, 2000. ISBN 1-86064-822-3, ISBN 978-1-86064-822-9.

[kazemzadeh-10] 1 2 3 Kazemzadeh, Firuz. The Struggle for Transcaucasia: 1917–1921. The New York Philosophical Library, 1951 — 124, 222, 229, 269–270 bet. ISBN 978-0-8305-0076-5.

[11] Swietochowski, Tadeusz. Russian Azerbaijan, 1905–1920: The Shaping of a National Identity in a Muslim Community. Cambridge University Press, 2004, p. 129. ISBN 0521522455

[chesnais-12] La Chesnais, Pierre Georget. Les peuples de la Transcaucasie pendant la guerre et devant la paix. Éditions Bossard, 1921 — 108–110 bet.

[13] «Azerbaijan:History». 2007-jıl 15-mart sánesinde túp nusqadan arxivlendi.

[14] "Musavat Party (Azerbaijan)". 2020-06-22 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.

[15] Landau, Jacob M. Pan-Turkism: From Irrendentism to Coopersation. p.55

[16] Mostashari, Firouzeh. On the Religious Frontier: Tsarist Russia and Islam in the Caucasus. p. 144.

[17] Roshwald, Aviel. Ethnic Nationalism and the Fall of Empires. p. 100.

[18] Middleton, Neil and O'Keefe, Phil. Disaster and Development: The Politics of Humanitarian Aid. p. 132.

[19] Croissant, Michael P. The Armenian-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications. p. 14.

[20] ttp://ask.org.az/wp-content/uploads/2019/10/Konstitusiya_ENG.pdf|title=The Constitution of the Republic of Azerbaijan

[21] ttps://republic.preslib.az/en_d2.html|title=The 2022-06-13 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. Constitutional Act on the State Independence of the Republic of Azerbaijan (18 October 1991)

[1]

[lower-alpha 1]

[lower-alpha 2]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[lower-alpha 3]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]