Ázerbayjan bayraǵı
Ázerbayjan milliy bayraǵı (sonday-aq, Úsh reńli bayraq dep te ataladı; ázerbayjansha: Azərbaycan bayrağı) — Ázerbayjan Respublikasınıń mámleketlik belgilerinen biri. Bayraq dúzilisi tuwrı tórtmúyeshlik formasındaǵı gezlemeden tigilgen bolıp, gorizontal jaģdayda birdey ólshemdegi toq kók, qızıl hám jasıl sıyaqlı úsh túrli reńlerden ibarat. Bayraqtıń orayında aq reńde yarım ay hám segiz qırlı juldız súwretlengen. Bayraqtaǵı toq kók reń ázerbayjanlardıń túrkiy xalıqlardan biri ekenligin, qızıl reń rawajlanıwdı, jasıl reń bolsa islam dinin sáwlelendiredi.
Hár jılı 9-noyabrde belgilenetuǵın Ázerbayjan bayraǵı kúni 2009-jıl 17-noyabrdegi 595-sanlı nızam menen belgilep qoyılǵan. Bul sáne 1918-jılı 9-noyabrde Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası tárepinen úsh reńli bayraqtıń birinshi márte mámleketlik bayraq sıpatında qabıl etilgen kúni ekenligi múnásibeti menen tańlanǵan. Bayraq respublikada 1920-jılı sovet áskerleri Ázerbayjanǵa bastırıp kirgenge shekem ámelde bolıp kelgen. 1991-jılı 5-fevralda mámleket Sovet Awqamınan ǵárezsizlikke eriskennen keyin, 1918-jılǵı bayraq reńler hám ólshemdegi biraz ózgeshelik penen qayta qabıl etilgen. Bayraq haqqında Ázerbayjan konstituciyası hám gimninde de eske alınǵan. Bayraq qurǵaqlıqta puqaralıq, mámleket hám urıs belgisi sıpatında, teńizde bolsa puqaralıq, mámleket, teńiz belgisi, sonday-aq, bayraqtan teńiz flotında paydalanıp kelinedi. Ázerbayjanda bayraqtan paydalanıw nızamlar menen tártipke salınǵan. Bayraqtıń qorlanıwına jol qoyılmaydı. Bayraq Ázerbayjan quramındaǵı Naxichevan avtonom respublikasında da rásmiy statusqa iye.
Tariyxı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Ázerbayjan demokratiyalıq Respublikası
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw].svg)
1918-jıl 21-iyunnan 9-noyabrge shekem ámelde bolǵan Ázarbayjan bayraǵı
Mammad Amin Rasulzoda kóship júrgen waqtındaǵı sızǵan ÁDR bayraǵı1918-jıl 28-may kúni Ázerbayjan demokratiyalıq respublikası (ADR) óz ģárezsizligin járiyalaǵan. Ǵárezsizlik dáwirinde ámelge asırılıwı tiyis bolǵan dáslepki wazıypalardan biri milliy belgilerdi qabıl etiw edi. ÁDR 1918-jıl 21-iyunda Osmaniyler bayraģı úlgisinde qızıl fonda aq yarım ay hám segiz qırlı juldız súwretlengen bayraqtı birinshi mámleket belgisi sıpatında qabıl etken[1][2]. Bul bayraq 1844-jılģa shekem ámelde bolǵan segiz qırlı juldızı bar Osmaniyler imperiyası bayraģı menen forması boyınsha derlik birdey bolıp, tek ondaǵı juldız bes qırlıǵına almastırılǵan[1][3]. Bayraqlar arasındaǵı bunday uqsaslıq Osmaniyler imperiyasınıń gegemonlıǵı, sonday-aq, Ázerbayjan hám Osmaniyler túrkiy xalqı arasındaǵı etnikalıq tuwısqanlıqtı ózinde sáwlelendirgen[4].
Bir neshe ay ishinde asıǵıs qabıl etilgen bayraqta tek túrkiylikke orın berilgeni sınǵa alındı[5]. Jańa bayraqta túrkiylik, islam dinine tiyislilik hám rawajlanıwǵa umtılıw sıyaqlı úsh ideyanı sáwlelendiriwi kerek ekenligi atap ótilgen. Bul ideyalar ÁDRniń «túrkiylestiriw, islamlastırıw, modernizaciyalaw» túrinde aytılǵan rásmiy uranında da sáwlelengen edi[6][7][8]. Bul ideologiyanıń qáliplesiwine Jamoliddin al-Awǵaniydiń islam ideologiyası haqqında jazǵan kitaplarında tilge alǵan ideyaları tikkeley tásir kórsetken. Oǵan muwapıq, musılman xalıqları diniy birlesiw, milliy birlik hám Evropa mámleketlerinińniń aldınģı dástúrlerin úyreniwi shárt bolǵan[9].
1918-jıl 9-noyabrde jańalanģan mámleketlik bayraqtıń joybarı tastıyıqlandı. Jańa bayraq gorizontal jaǵdaydaǵı úsh reń: kók, qızıl hám jasıl reńlerden ibarat bolıp, orayında aq reńli aylanba hám segiz qırlı juldız súwretlengen[10][1]. Bul bayraqtıń avtorı Ali bey Xuseynzada[11].
1918-jil 7-dekabrde ÁDR parlament imaratı aldına jańalanģan mámleketlik bayraq ildirildi. ÁDR ģárezsizligin járiyalaǵan Ázerbayjan Milliy Keńesi baslıǵı Muhammad Amin Rasulzada óz sózinde bilay dedi: «[...] hám sonlıqtan, mırzalar, Milliy Keńes Ázerbayjandı ańlatıwshı úsh reńli bayraq máselesin kótermekte. Túrkiy suverenitet, islam mádeniyatı hám zamanagóy Evropa qúdiretiniń belgisi bolǵan bul bayraq bárqulla basımızdıń ústinde jelbirep turadı. Bir mártebe kóterilgen bul bayraq endi túspeydi»[12][13].
Bayraqtıń dúzilisi
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw].svg)
Derekler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- 1 2 3 Vasilevich 2014, s. 97.
- ↑ Ahmedov 2010, s. 22.
- ↑ Marshall 2017, s. 100.
- ↑ Swietochowski 1995, s. 69.
- ↑ Swietochowski 1995, s. 71.
- ↑ Tokluoglu 2005, s. 734.
- ↑ Suny 1996, s. 219.
- ↑ Swietochowski & Collins 1999, s. 54.
- ↑ Ahmedov 2010, s. 23.
- ↑ Heydarov & Bagiyev 2005, s. 11.
- ↑ Smith 2001, s. 13.
- ↑ Hasanli 2015, s. 148.
- ↑ Fərhadoğlu, Tapdıq «Azərbaycanda Dövlət Bayrağı Günü qeyd olunur» [Azerbaijan celebrates State Flag Day] (az). Amerika dawısı (9-noyabr 2021-jıl). Qaraldı: 30-aprel 2022-jıl.