Kontentke ótiw

Ázerbayjan folklorı

Wikipedia — erkin enciklopediya
Ótirikshi shopannıń ertegi (ázerbayjansha: Yalançı çobanın nağılı)

Ázerbayjan folklorı (ázerbayjansha: Azərbaycan folkloru) — kollektiv dóretiwshilik ónimi bolǵan, avtorları belgisiz ádebiyat[1]. Áyyemnen, tariyxtan xabar beriw menen birge, Ázerbayjan xalqınıń ruwxınan sızılıp shıqqan mádeniyat esaplanadı.

Bay Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatı dúnyanıń basqa xalıqlarınıń folklorı arasında ózine tán orın iyeleydi. Barlıq xalıqlardıń ádebiyatları ushın dáslepki hám ózine tán bolǵan kollektiv dóretiwshilik Ázerbayjan ádebiyatınıń da tiykarın salǵan.

Ázerbayjanlılardıń bay awızeki ádebiyatı bar. Awızeki xalıq ádebiyatına folklor dep te aytıladı. Inglis tilinen alınǵan bul termin — folk — xalıq, al lore — bilim, danalıq (xalıq danalıǵı) mánislerin ańlatadı.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń dáslepki úlgileri — áyyemgi adamlardıń turmıs, tábiyat qubılısları, ańshılıq, miynet hám basqa da usı sıyaqlı máseleler haqqındaǵı túsinikleri hám bunıń menen baylanıslı keshirgen sezimleriniń sáwleleniwi. Bular áyyemgi dáwirlerde payda bolıp, tilden-tilge, awızdan-awızǵa ótip jasaǵan hám bayıǵan. Folklor úlgileri xalıq qúdiretin, kórkem oylawınıń kúshin aydın sáwlelendiretuǵın, mazmunı jaǵınan qızıqlı, ideyası jaǵınan bay, ásirler sınaǵınan ótken shıǵarmalar esaplanadı. Bul kórkem-óner dúrdanaları janr hár qıylılıǵı, til-stilistikasınıń anıqlıǵı, poetikalıq mánisi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Awızeki ádebiyatta xalıqtıń insan táǵdiri menen baylanıslı oyları, watansúyiwshiligi, gumanizmi, arzu-ármanları, muhabbatı, jek kóriwi, túrli tariyxıy dáwirlerde júzlesken áhmiyetli jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qatnasıǵı keńnen kórkem sáwlelendirilgen.

Bul sezimlerdiń dáslepki úlgileri bolsa miynet qosıqları esaplanadı. Folklordıń basqa formaları — ertekler, dástanlar, hikmetli sózler h.b. úlgiler esaplanadı. Awızeki xalıq ádebiyatı kollektiv dóretiwshilik bolǵanlıǵı ushın xalıqtıń tiykarǵı bóleginiń arzıw-ármanları, túrli waqıyalarǵa múnásibetin, tárbiyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi.

Awızeki xalıq ádebiyatınıń jazıp alınıwı — tek ǵana Ázerbayjan ádebiyatı ushın emes, al birqatar basqa ilimlerdiń tariyx, geografiya, etnografiya h.b. rawajlanıwı ushın da úlken rol oynaǵan. Málim bolǵanınday, Ázerbayjan xalqınıń tili túrkiy tillerden biri bolıp tabıladı hám tábiyiy nárse, áyyemgi túrkiy xalıqlardıń jaratqan dástanlarınıń syujetleri, motivleri Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında da keń túrde óz kórinisin tapqan[2].

Ázerbayjan mifologiyası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Kosa

Ázerbayjan ádebiyatınıń negizinde bay hám tereń mazmunlı Ázerbayjan folklorı turıptı. Mifologiyalıq kórkem kózqarastıń izleri folklorda hám klassikalıq ádebiyatta házir de ózin kórsetip atır. Ázerbayjan mifologiyası áyyemgi hind, áyyemgi grek mifologiyası sıyaqlı sistemalı hám pútin xarakterge iye emes. Biraq Ázerbayjan folklorında Ázerbayjan mifologiyasınıń izlerin anıqlaw múmkin. Bular kóbirek kosmogoniyalıq hám máwsimlik, sonday-aq etnogoniyalıq miflerdiń belgili bir detalların ózinde sáwlelendiredi. Insan jámiyetiniń dáslepki qáliplesiw dáwiriniń kórkem oylaw ónimleri bolǵan bul mifologiyalıq elementlerde kosmos penen xaos, yaǵnıy dúnya tártibi menen bulaqılıq, tártipsizlik, dúnya tártibiniń usı tártipsizlikten payda bolıwı hám usınday múnásibetlerdiń insan jámiyetinde sáwleleniwi ózine orın tapqan. Mifik kózqarasta insan jámiyetindegi kosmos, yaǵnıy kópshilik adamlar tárepinen qabıl etilgen qaǵıyda-nızamlar toplamı, tiykarınan, jámiyettiń jetekshi tártibin – shańaraq, turmıs, insan menen tábiyat arasındaǵı óz-ara túsiniw processlerin qamtıydı. Mifologiyalıq kózqarastıń ayırım elementleri házirge shekem folklordıń duwa-bádik, alǵıs, qarǵıs, ańız-ráwiyat, joqlaw máresimi menen baylanıslı tekstlerde qorǵalıp saqlanǵan. Ázerbayjan mifologiyalıq tekstleriniń kópshiliginde áyyemgi túrkiy mifologiyalıq túsinik jetekshi motiv retinde kózge taslanadı[3]. Bunı dúnyanıń jaratılıwı menen baylanıslı kosmogoniyalıq miflerde bolmasın ya etnostıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı etnogoniyalıq miflerde bolmasın, yaki máwsimlik processler menen baylanıslı bolǵan kalendar miflerinde kóriw múmkin. Mifologiyalıq tekstlerdiń payda bolıwı hám olardıń folklor tekstlerinde elementler túrinde qorǵalıp saqlanıwı áyyemgi insannıń tábiyatqa hám tábiyat kúshlerine kózqarası menen tıǵız baylanıslı. sóz, háreket hám oyın arqalı tábiyat kúshlerine tásir kórsetiw ármanı áyyemgi insanda mifologiyalıq tekstlerdi jaratıw hám atqarıw mútajligin payda etken. Bular qatarında «Kosa-kosa», «Qodu-qodu», «Nawrız», «Xıdır Nábi» h.b. máresim qosıqların hám olarmen birge atqarılatuǵın ayaq oyınların kórsetiwge boladı[4].

Ortaq túrkiy folklor

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
{{{текст}}}

Ázerbayjan folklorınıń ózgesheliklerinen biri – onıń basqa túrkiy xalıqlardıń folklorı menen ortaq táreplerge iye bolıwı bolıp tabıladı. Bul xalıqlardıń awızeki sóz kórkem ónerinde kóp ǵana tekstlerdiń sáykes keliwi sol úlgilerdiń birden-bir etnogeografiyalıq aymaqta payda bolǵanlıǵın hám sonday-aq, túrkiy xalıqlardıń ulıwma bir tamırǵa baylanıslı ekenligin kórsetedi. Áyyemgi túrkiy ádebiyatına tiyisli bolǵan dástanlar arasında «Oǵıznama»lar ayrıqsha bir túrkimdi quraydı. «Kósh», «Ergenekon», «Shu», «Qaytıw» sıyaqlı dástanlarda bolsa pútinley prototúrkiylerdiń áhmiyetli mashqalaları óziniń kórkem-mifologiyalıq kórinisin tapqan. Usı dástanlardıń kópshiligi qısqasha túrde XI ásirde jasap, dóretiwshilik etken túrkiy alım Mahmud Qashqariydiń «Divanu luǵat-it-túrk» («Túrkiy tiller diywanı») shıǵarmasında óz kórinisin tapqan. Bul dástanlar xalıqlardıń ullı kóshiw dáwiriniń kórkem-mifologiyalıq kózqarasın ózinde saqlap kelmekte.

Ázerbayjan folklorınıń janr baylılıǵı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Ázerbayjanda shtamp úlgisi, 2019.

Ázerbayjan folklorı janr baylıǵına iye. Turmıstı sáwlelendiriw kózqarasınan lirikalıq, epikalıq hám dramalıq túrleri bar. Bul ádebiy túrlerdiń hár birine tiyisli janrlar payda bolǵan hám waqıt ótiwi menen bayıǵan. Lirikalıq hám epikalıq folklor úlgileri kóbirek tarqalǵan. Túrli ádebiy túrlerdiń janrlarında folklorǵa tán bolǵan ortaq tárepler menen bir qatarda, mazmunı hám forması kózqarasınan parıqlı ózgeshelikler de bar. Epikalıq folklor janrlarınan ertek, xalıq danalıǵınıń kórinisi bolǵan maqallar hám naqıllar tariyx dawamında qońsılas xalıqlardıń folklorına hám klassikalıq ádebiyatına kúshli tásir kórsetken. Lirikalıq janrlardan qosıqlarda xalıq turmısınıń hám kún-kórisiniń hár qıylı tárepleri kórkem-emocional túrde sáwlelendirilgen. Áyyemgi túrkiy xalıqlardıń ózine tán poeziyası bolǵan hám bul poeziya túrkiylerdiń milliy buwın úylesimi bolǵan buwın yaki «barmaq» úylesiminde jaratılǵan. Túrli qosıq formalarında buwınlardıń sanı hár túrli bolsa da, epikalıq syujetli uzın qosıqlar hám dástanlar, tiykarınan, jeti buwınlı formada jaratılǵan. Bunday qosıqlar adamnıń yadında jaqsıraq qorǵalıp saqlanadı. Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan bolǵan bayatılardıń da hár qatarı jeti buwınnan quraladı.

Folklor janrları arxaik hám zamanagóy janrlar retinde eki bólimge bólinedi. Arxaik folklor janrlarında sınaqlar, duwa-bádikler, pal ashıwlar, antlar, duwalar, alǵıslar hám qarǵıslar keń orın iyeleydi. Biraq bul bóliw shártli esaplanadı; sebebi, folklor payda bolıw processleri pútkil tariyx dawamında bolǵanlıqtan, bul janrlarǵa da úziliksiz túrde jańadan-jańa úlgiler qosılıp baradı.

Lirikalıq túrde baylanıslı bolǵan waqıya yamasa process kózqarasınan eń áyyemgi janr bolǵan qosıqlar túrli túrlerge bólinedi. Miynet processi menen baylanıslı bolǵan xalıq qosıqları, máwsimlik processler menen baylanıslı máwsim qosıqları, túrli máresimler menen baylanıslı bolǵan toy hám joqlaw qosıqları, qaharmanlar menen baylanıslı bolǵan qaharmanlıq qosıqları hám aqırında hár qıylı turmıslıq múnásibetler tiykarında payda bolǵan háyyiw hám erkeletiwler qatarları menen bay.

Ázerbayjan folklorınıń eń bay janrlarınan birin de bayatılar quraydı. Bayatılar, tiykarınan, insannıń lirikalıq-filosofiyalıq sezimlerin qısqa poetikalıq túrde ańlatıwǵa xızmet etedi. Bul poetikalıq formanıń janr ózgesheliklerin atap ótilgen janrlar da, tiykarınan, saqlaydı — háyyiw, erkeletiw, joqlaw qosıǵı, sayashı sózi, holavar hám t.b. úlgiler. Bunnan tısqarı, bayatı-baylaw, bayatı-aytıs, bayatı-jumbaq sıyaqlı úlgiler de bul poetikalıq formanıń ishinde óz ornın tabadı. Bayatılar tórt qatardan, hár bir qatar jeti buwınnan quraladı. Rifmalanıw sisteması tiykarınan a-a-b-a túrinde boladı. Tariyxıy jaqtan túrkiy tilli poeziyada cinasqa (sóz oynaw) kóp áhmiyet berilgenlikten, rifmaları cinaslı bolǵan bayatı úlgileri de kóp. Bayatınıń forma túrlerinen biri de birinshi qatarı tek ǵana rifmadan quralatuǵın túri bolıp tabıladı. Bunday bayatılar kóbinese Kerkuk folklorında gezlesedi. Bayatıda, ádette, birinshi hám ekinshi qatarlar tiykarǵı mánisti bildiriw ushın tayarlıq rolin oynaydı[4][5].

Keń tarqalǵan lirikalıq folklor janrlarınan birin xalıq qosıqları quraydı. Bular konkret muzıka motivine baylanıslı bolǵan túrli formalı poetikalıq tekstler esaplanadı. «Aman nənə», «Ay lolo», «Sona bülbüllər», «Süsən sünbül» h.b. xalıq qosıqları házirgi waqıtta da qosıqshılardıń repertuarında atqarılıp kelinbekte. Atqarıw usılına qaray xalıq qosıqları arasında solo, xor hám aytıs-qosıqlar ajıralıp turadı.

Xronologiyalıq kózqarastan epikalıq folklor janrlarınan ańızlar birinshi gezekte kórip shıǵıladı. Ańızlardı basqa epikalıq janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi – onda fantastikalıq elementler hám waqıyalardıń qatnasıwı. Usı belgige iye bolǵan sıyqırlı erteklerden parıqlı túrde, ańızlarda syujet tolıq xarakterge iye emes, tek bir fragment túrinde boladı. Sáwlelendirilgen obyekt hám waqıyanıń mazmunına qaray Ázerbayjan folklorında ańızlardıń kosmogoniyalıq, zoonimikalıq, toponimikalıq hám etnonimikalıq túrleri bar. Eń áyyemgi ańızlar kosmos, dúnya hám aspan deneleriniń jaratılıwı menen baylanıslı úlgiler esaplanadı.

Ázerbayjan folklorınıń janrları arasında ańız hám ráwiyatlar onnan soń, ertekler epikalıq túrdiń eń keń tarqalǵan úlgilerin quraydı.

Maqal hám naqıllar da Ázerbayjan folklorınıń epikalıq janrları arasında keń tarqalǵan. Xalıqtıń uzaq ásirler dawamında qolǵa kiritken tájiriybeleriniń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı, nátiyjesi bolǵan maqallar hám naqıllar túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan, kóp jaǵdaylarda jámiyette etika kodeksin almastırǵan. Bul janrdıń dáslepki úlgileri Mahmud Qashqariydiń «Divanu luǵat-it-túrk», «Kitabi Dede Qorqıt» sıyaqlı klassikalıq jazba esteliklerde ózine orın tapqan[6]. Oǵız qáwimleriniń danalıǵın ańlatatuǵın arnawlı maqallar jıynaǵı – «Oǵıznama»lar da Ázerbayjan folklorınıń bahalı esteliklerinen bolıp tabıladı[7][8][9].

Ázerbayjan folklorınıń dramalıq janrları xalıq oyınları hám maydan tamashaları menen sáwlelengen. Bulardıń eń xarakterli úlgisi retinde «Kosa-Kosa» dramasın kórsetiwge boladı. Islamdı qabıl etkennen soń, payǵambar shańaraǵına tiyisli áwliyelerdiń qayǵılı táǵdiri temasında xalıq arasında keń tarqalǵan shabihlar da xalıq dramalarına kiredi.

Ázerbayjan folklorı orta ásirlerde

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
{{{текст}}}

Ázerbayjan folklorınıń rawajlanıw basqıshları arasında orta ásirlerdiń ayrıqsha ornı bar. Bul dáwirde – XVI–XVIII ásirlerde dástan janrı, ásirese, keńnen rawajlanǵan, Qurbanıy, Tufarqanlı Abbas, Sarı Ashıq, Háste Qasım sıyaqlı qudiretli kórkem óner iyeleri jetilisip shıqqan. Tiykarınan, irfan menen baylanıslı bolǵan orta ásir muhabbat dastanları – «Qurbanıy», «Ashıq Ǵárip-Shaxsanem», «Aslı-Káram», «Abbas-Gúlgez», «Shax Ismayıl-Gúlzar», «Taxir-Zuhra», «Alıxan-Páriy», «Arzı-Qambar», qaharmanlıq dastanı «Kóroǵlı» usı dáwirdiń ónimi bolıp tabıladı. Muhabbat dastanlarınan parıqlı túrde, «Góruǵlı» hár qıylı tarmaqlarınıń jıynaǵı bolıp tabılıp, «Dede Qorqıt» dástanlarınıń dástúrin dawam ettiredi hám sonlıqtan da epos dep ataladı. «Góruǵlı» eposınıń syujetinde anıq tariyxıy waqıya – XVI–XVII ásirlerde Túrkiya hám Ázerbayjanda júz bergen Jalaliyler kóterilisi tursa da, qáliplesiw processinde estelikke bir qatar qosımsha syujetler qosılǵan, ayırım jaǵdaylarda mifik motivlerden de paydalanılǵan.

Folklor úlgileri, tiykarınan, anonim – avtorsız bolǵanlıǵı sebepli, anıq avtorı bolǵan ashıq ádebiyatınıń Ázerbayjan folklorında ayrıqsha ornı bar. XVI ásirde tiykarı salınǵan hám biziń dáwirimizge shekem dawam etip kiyatırǵan ashıq kórkem óneriniń eń úlken wákilleri «ustaz ashıqlar» termini menen ataladı. Ázerbayjan folklorında birinshi ustaz ashıq retinde Qurbanıydıń atı tilge alınadı. Qurbanıy Shax Ismayıl Xataiydan (1487–1524) jas jaǵınan birqansha úlken bolǵan hám onıń menen belgili bir múnásibetlerde bolǵan. Sefeviylerdiń tariyxınan hám «Qurbaniy» dástanınan bul xalıq kórkem óner iyesi haqqında belgili bir maǵlıwmatlar alıw múmkin.

Ashıq kórkem óneri

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Ázerbayjan Respublikasınıń «Kitabi Dədə Qorqud»tıń 1300 jıllıq yubileyine arnap shıǵarǵan pochta markası

Ashıq dóretiwshiligi xalıq ádebiyatınıń áhmiyetli, sonday-aq, bay bólegi bolıp, tariyxtıń júdá áyyemgi waqıtlarınan baslanıp kiyatır. Ashıq qosıǵınıń avtorınıń málim bolıwı onı parıqlaytuǵın tiykarǵı táreplerinen bolıp tabıladı. Áyyemgi dáwirlerde dáde, bázi waqıtları bolsa ozan, varsaq dep atalatuǵın ashıqlar ózleri jasaǵan dáwirdiń áhmiyetli waqıyalarına jaratqan shıǵarmalarında múnásibet bildirgen, el-xalıqtıń dártiniń, arzıw-ármanların sáwlelendiriwshisi bolǵan. Qospa, Geraylı, Bayatı ashıqlardıń kóbirek múráját etetuǵın janrları bolıp tabıladı.

Ashıqlar eki toparǵa bólinedi: bir bólegi dóretiwshi bolıp, qosıq qosadı, dástan jaratadı hám olardı atqaradı; bir bólegi bolsa kóbirek bar bolǵan shıǵarmalardı atqarıw menen shuǵıllanadı. Bundayları atqarıwshı ashıqlar dep ataladı. Abbas Tufarqanlı, Xáste Qasım, Ashıq Álesker, Ashıq Shamshir, Ashıq Húseyin Cavan hám t.b. ashıq kórkem óneriniń rawajlanıwına, bayıwına úles qosqan dóretiwshi ashıqlar esaplanadı.

Ashıq Ámrah, Ashıq Kamandar, Ashıq Húseyin Saraclı hám t.b. atqarıwshılıq jolın tutqan, ashıq kórkem óneriniń jasawına, tarqalıwına áhmiyetli xızmet kórsetken.

Ázerbayjannıń úsh júz jıllıq dástúrleri XIX ásirde Ashıq Álesker (1821–1926) sıyaqlı qúdiretli xalıq kórkem óneri iyesiniń jetilisiwine túrtki bolǵan. Ashıq Áleskerdiń dóretiwshiliginde lirikalıq motiv penen etikalıq-didaktikalıq motiv úzliksiz túrde bir-birine qosılısqan. Bul xalıq kórkem óneri iyesi ózinen keyingi ashıq ádebiyatınıń, sonday-aq jazba qosıqtıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 105 jıl ómir súrgen ashıqtıń dóretiwshiliginde bul dáwirdiń kóp ǵana tariyxıy waqıyaları hám shaxsiyatları óz kórinisin tapqan.

Sovet pochta markasında Góruǵlı

Ázerbayjan awızeki xalıq dóretiwshiligi, ásirese, ashıq kórkem óneri qońsılas xalıqlardıń ádebiyatlarına da tereń tásir kórsetken, birqatar gruzin hám armyan shayırları túrkiy tilde jazıp-dóretken. XVIII ásir armyan shayırı Sayat Nova qosıqlarınıń kópshiligin házir onıń aqlıqları unatpaytuǵın túrkiy (ázerbayjan) tilinde jazıp qaldırǵan[10][11].

Ázerbayjan folklorınıń dáslepki úlgileri jazba túrde áyyemgi grek tariyxshısı Gerodottıń «Tariyx» shıǵarmasında (B.e.sh. V ásir) bizge shekem jetip kelgen. Bular – áyyemgi Ázerbayjan mámleketi Midiya mámleketiniń qulawınıń hám Iran mámleketi tárepinen basıp alınıwınıń sebepleri haqqında xalıq kórkem oylawınıń ónimleri esaplanadı. Bul ańızlar «Astiaq», «Tumaris» hám basqa atamalar menen Gerodottıń shıǵarmasında jazıp alınǵan. Házirgi mánistegi tariyx shıǵarması emes, al kórkem shıǵarma jazǵan Gerodot, Ázerbayjan ańızların da joqarı kórkemlik penen islep shıqqan hám tásirli psixologiyalıq saxnalar jaratıwǵa erisken. «Tomiris» ańızı bul kózqarastan júdá itibarǵa ılayıq. Basıp alıw maqsetinde Midiyaǵa hújim etip, eldi wayran qılǵan Iran shaxın jeńiliske ushıratqan Midiya sárkardası – qaharman hayal Tumaris onıń basın kesip qan toltırılǵan meshikke saladı da, ol ańsaǵan qanınan «toyǵanınsha ishsin...» deydi.

«Astiaq» ańızında mifologiyalıq qatlam bunnan da kúshli. Bul jerde tiykarǵı waqıyalar tús kóriw hám táǵdirdiń aldınan belgilenip qoyılıwı tiykarında qurılǵan. Iláhiy kúshler tárepinen belgilengen táǵdirdi ózgertiwde insannıń qanshelli kúshsiz ekenligi – Astiaqtıń tragediyası úlgisinde usınıladı. Usınday motivler áyyemgi dúnyanıń kóp ǵana ádebiyatlarında, sol qatarda antik grek ádebiyatında keń tarqalǵan.

Ashıq dóretiwshiliginiń ónimi bolǵan dástan epikalıq-lirikalıq shıǵarma esaplanadı. Dastanda qara sóz benen poeziya, epikalıq bayanlaw menen lirikalıq usınıw birlikte boladı. Ashıq dástandaǵı waqıyanı bayan etip atırǵan waqıtta saz hawazınıń sáykesliginde qaharmannıń sezimi hám keshirmelerin sáwlelendiretuǵın qosıqlardı da aytadı[12] This way folk tales such as Köroǧlu and The Book of Dede Korkut preserved until today.[13][14].

«Kitabi Dede Qorqıt», sonday-aq, «Góruǵlı» dastanlarında watandı qorǵaw, azatlıq, ádalatsızlıqqa qarsı gúres keń sáwlelendirilgenlikten olar qaharmanlıq dástanları dep ataladı[15].

«Shax Ismayıl», «Ashıq Ǵárip» sıyaqlı muhabbat dastanlarında bolsa azat muhabbattan, bir-birin súygen jaslardıń shıdamlılıq, sadıqlıq, aqıl hám mártlik arqasında qosılıwınan sóz etiledi. Muhabbat dástanları ustaznama menen baslanıp duwa menen tamamlanadı. Ayırım muhabbat dástanları tragediya menen tamamlanadı, ashıq-mashıqlar jawız kúshlerdiń jaratqan tosqınlıqlarınan óte almaydı, bir-birine qosıla almaydı. Bunday dástanlarda duwa bolmaydı.

Ázerbayjan folklorınıń jazba túrde bizge shekem jetip kelgen eń úlken esteligi bolsa «Kitabi Dede Qorqıt» eposı bolıp tabıladı. Bul epostıń túrli obraz hám motivleri keyingi Ázerbayjan folklorına hám klassikalıq ádebiyatına tásir kórsetse de, pútinley awızeki dástúrde qorǵalıp saqlanbaǵan. Sonlıqtan da, «Dede Qorqıt» dastanları jazba ádebiyat úlgisi retinde de izertlewge tartıladı. Bul maqalada da usı princip saqlanǵan.

Lirikalıq túr

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Qosıqlar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Qosıqlar lirikalıq túrdiń áyyemgi hám keń tarqalǵan janrlarınan biri bolıp tabıladı. Mazmunına qaray bir neshe túrge bólinedi: miynet, máresim, máwsim, qaharmanlıq hám turmıslıq qosıqlar.

Miynet qosıqları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Miynet qosıqları miynet processinde payda bolǵan hám aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Holavarlar hám sayashı sózler miynet qosıqlarınıń eń keń tarqalǵan túrlerinen bolıp tabıladı. Sonıń ishinde, holavar hám sayashı sózler awızeki xalıq ádebiyatınıń eń áyyemgi janrları esaplanadı.

Holavarlar diyqanshılıq hám qos aydawshılıq (qosshılıq) penen baylanıslı qosıqlar esaplanadı. Holavarlarda etnografiyalıq ózgesheliklerge, islep shıǵarıw (miynet) qurallarınıń atlarına, ógizdiń, buqanıń táriyipine tez-tez ushırasıp turıwǵa boladı. Diyqan, qosshı óziniń awır miynetin jeńillestiriw ushın belgili bir ritmge, aheńge iye qosıqlar aytqan. Qosshı egin egiw waqtında holavar aytıp ógizge múráját etedi, is processinde oǵan isenetuǵınınan sóz etedi. Mısalı:

Qaraqalpaqsha (latın) Qaraqalpaqsha (kirill) Ázerbayjansha
Qızıl ógizim, júr,
Qoyma shım qala jerdi,
Jıldam terben, maralım,
Dushpanlar baǵar beri.
Қызыл өгизим, жүр,
Қойма шым қала жерди,
Жылдам тербен, маралым,
Душпанлар бағар бери.
Qızıl öküzüm, yeri,
Qoyma şum qala yeri,
İti tərpən, maralım,
Düşmənlər baxır bəri.

Sayashı sózler qoyshılıq penen baylanıslı payda bolǵan qosıqlar esaplanadı. Sayashı sózlerde diyqan turmısında qoyshılıqtıń úlken áhmiyeti kórsetiledi. Sayashı sózler, ádette, qoyǵa múráját etiw menen aytıladı hám onnan jaqsılıq-bereketi tilenedi. Mısalı:

Qaraqalpaqsha (latın) Qaraqalpaqsha (kirill) Ázerbayjansha
Anam, a narıs qoyım,
Júni bir qarıs qoyım.
Shopan sennen arazlap tur,
Sútti ber, jaras, qoyım.
Анам, а нарыс қойым,
Жүни бир қарыс қойым.
Шопан сеннен аразлап тур,
Сүтти бер, жарас, қойым.
Nənəm, a narış qoyun,
Yunu bir qarış qoyun.
Çoban səndən küsübdür,
Südü ver, barış, qoyun.

Máresim qosıqları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Xalıqtıń turmısı, kún kórisi menen baylanıslı bolǵan máresim qosıqları túrli máresimler menen baylanıslı payda bolǵan. Toy qosıqları, aza qosıqları máresim qosıqlarınıń keń tarqalǵan túrlerinen esaplanadı.

Toy qosıqları elshilik (qız aytıw), nıshan (sırǵa salıw), qız uzatıw, ul úylendiriw, kelin túsiriw menen baylanıslı aytılatuǵın qosıqlardan quraladı. Bunday qosıqlarda wapa, sadıqlıq, isenim, sulıwlıq hám mártlik násiyatlanadı. Mısalı:

Qaraqalpaqsha (latın) Qaraqalpaqsha (kirill) Ázerbayjansha
Qızıl júziktiń qası,
Pisti bawrımnıń bası.
Men degen yar bolmasa,
Jandıraman tawdı, tastı.
Қызыл жүзиктиң қасы,
Писти баврымның басы.
Мен деген яр болмаса,
Жандыраман тавды, тасты.
Qızıl üzüyün qaşı,
Bişdi bağrımın başı.
Mən deyən yar olmasa,
Yandırram dağı,daşı.

Aza qosıqları (yaki joqlawlar) ólim menen, apat penen baylanıslı aytıladı hám mazmunında qayǵı, dert, qusa, azap-aqıret keyipi kúshli seziledi. Joqlawlarǵa el arasında «ediler», «edilmek» dep te aytıladı. Qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Bázi waqıtları qaytıs bolǵan adamnıń jaqsı qásiyetleri tilge alınadı. Bul qosıqlarda jaqın, tuwısqan adamlardıń óliminen tuwǵan tereń dert, qayǵı sezimleri ańlatıladı. Mısalı:

Qaraqalpaqsha (latın) Qaraqalpaqsha (kirill) Ázerbayjansha
Bostanda taǵım jılar,
Baspa, japıraǵım jılar,
Saw turǵanınsha men ózim,
Ólsem, topıraǵım jılar.
Бостанда тағым жылар,
Баспа, жапырағым жылар,
Сав турғанынша мен өзим,
Өлсем, топырағым жылар.
Bostanda taqım ağlar,
Basma,yarpağım ağlar,
Sağ durduqca mən özüm,
Ölsəm,torpağım ağlar.

yaki:

Qaraqalpaqsha (latın) Qaraqalpaqsha (kirill) Ázerbayjansha
Analar janar jılar,
Dártin sanar jılar,
Aylanar kók kepterge
Jollarǵa qonar jılar.
Аналар жанар жылар,
Дәртин санар жылар,
Айланар көк кептерге
Жолларға қонар жылар.
Analar yanar ağlar,
Dərdini sanar ağlar,
Dönər göy göyərçinə
Yollara qonar ağlar.

Máwsim qosıqları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
{{{текст}}}

Máwsim qosıqları jıldıń túrli máwsimleri menen baylanıslı aytıladı. «Sámeni», «Xıdır Nábi», «Jel baba», «Tuman, qash», «Quyash, shıq» (quyashtı shaqırıw maqsetinde), «Jawın, kel», «Qodu-qodu» (uzaq waqıt jawǵan jawınnıń toqtawı ushın) sıyaqlı qosıqlar máwsim qosıqlarına kiredi. Mısalı:

Qaraqalpaqsha (latın) Qaraqalpaqsha (kirill) Ázerbayjansha
A jel baba, jel baba,
Qurban saǵan, kel, baba.
Eginimiz jerde qaldı,
Jaqamız qolda qaldı.
A jel baba, jel baba,
Qurban saǵan kel baba.
А жел баба, жел баба,
Қурбан саған, кел, баба.
Егинимиз жерде қалды,
Жақамыз қолда қалды.
А жел баба, жел баба,
Қурбан саған кел баба.
A yel baba,yel baba,
Qurban sənə,gəl,baba.
Taxılımız yerdə qaldı,
Yaxamız əldə qaldı.
A yel baba,yel baba,
Qurban sənə gəl baba.

Tómendegi qosıqta áyyemgi ázerbayjanlılardıń báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleri haqqındaǵı túsinikleri óz kórinisin tapqan:

Qaraqalpaqsha (latın) Qaraqalpaqsha (kirill) Ázerbayjansha
Úshewi bizge jawdır,
Úshewi jánnet baǵıdır.
Úshewi jıynap ákeler,
Úshewi urıp, tarqatar.
Үшеви бизге жавдыр,
Үшеви жәннет бағыдыр.
Үшеви жыйнап әкелер,
Үшеви урып, тарқатар.
Üçü bizə yağıdır,
Üçü cənnət bağıdır.
Üçü yığır,gətirir,
Üçü vurur,dağıdır.

Qaharmanlıq qosıqları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Qaharmanlıq qosıqları, ádette, urıs waqtında yaki urıstan aldın aytılıp, jawıngerlerdi saparbarlıqqa, qorıqpaslıqqa, mártlikke, batırlıqqa shaqıradı. Góruǵlı, Qashaq Nábi, Qashaq Kárem, Qatır Mámmet sıyaqlı el qaharmanlarınıń tilinen aytılatuǵın qosıqlar usınday qosıqlardan esaplanadı. Mısalı:

Qaraqalpaqsha (latın) Qaraqalpaqsha (kirill) Ázerbayjansha
Mińiń at beline, qosh batırlarım,
Xonkardı taxtınan túsireyik, hoydı!
Talan etip múlkin, alayıq malın,
Úyin basına túsireyik, hoydı!
Миңиң ат белине, қош батырларым,
Хонкарды тахтынан түсирейик, һойды!
Талан етип мүлкин, алайық малын,
Үйин басына түсирейик, һойды!
Dolun at belinə, qoç dəlilərim,
Xotkarı taxtından endirək, hoydu!
Talayaq mülkünü, alaq malını,
Öyünü başına endirək, hoydu!

Turmıslıq qosıqlar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Turmıslıq qosıqlar bolǵan háyyiwler hám erkeletiwler folklordıń keń tarqalǵan janrlarınan esaplanadı.

Háyyiwler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Háyyiwler analardıń, mamalardıń gódek balalardı uyqlatıp atırǵanda aytatuǵın qosıqları esaplanadı. Háyyiwler, ádette, 4 qatardan quralǵan bolsa da, bayatılarda bolǵanınday ayırım waqıtları bes qatarlı háyyiwler de gezlesedi. Mısalı:

4 qatarlı háyyiw (aaba)

Qaraqalpaqsha (latın) Qaraqalpaqsha (kirill) Ázerbayjansha
Háyyiw, besigim, háyyiw,
Úyim, esigim, háyyiw.
Sen ket shiyrin uyqıǵa,
Tartayın keshigiń háyyiw.
Ҳәййив, бесигим, ҳәййив,
Үйим, есигим, ҳәййив.
Сен кет шийрин уйқыға,
Тартайын кешигиң ҳәййив.
Laylay, beşiyim, laylay,
Evim, eşiyim, laylay.
Sən get şirin yuxuya,
Çəkim keşiyin laylay.

5 qatarlı háyyiw (aaabb)

Qaraqalpaqsha (latın) Qaraqalpaqsha (kirill) Ázerbayjansha
Bunsha jılama,
Júregimdi daǵlama,
Uyqıma tas baǵlama.
Háyyiw, ulım, háyyiw,
Qantım, nabatım, háyyiw.
Бунша жылама,
Жүрегимди дағлама,
Уйқыма тас бағлама.
Ҳәййив, улым, ҳәййив,
Қантым, набатым, ҳәййив.
Bir bu qədər ağlama,
Ürəyimi dağlama,
Yuxuma daş bağlama.
Laylay, oğulum, laylay,
Qəndim, noğulum, laylay.

Erkeletiwler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Erkeletiwler (oxşamalar) háyyiwlerden parıqlı túrde, bala oyandıqtan soń onı oynatıw, erkeletiw, nazlandırtıw maqsetinde aytılatuǵın qosıqlar esaplanadı. Erkeletiwlerge bázi waqıtları «nazlamalar» yaki «əzizləmələr» (erkeletiwler) dep te aytıladı. Háyyiwde mayısqaqlıq (házińlik), pás ton ústemlik etse, erkeletiwlerde quwnaq, ritmli bolıwı menen qatara, hájip (házil) sózler de boladı. Erkeletiwler ekilik hám tórtlik túrinde boladı. Mısalı:

Ekilik:

Qaraqalpaqsha (latın) Qaraqalpaqsha (kirill) Ázerbayjansha
Balam ushın qurban siyirler,
Balam qashan eńbekler.
Балам ушын қурбан сийирлер,
Балам қашан еңбеклер.
Balama qurban inəklər,
Balam haçan iməklər.

Tórtlik:

Qaraqalpaqsha (latın) Qaraqalpaqsha (kirill) Ázerbayjansha
Aspandaǵı quslar
Bul balama qurban.
Jawǵan jawınlar
Bul balama qurban.
Аспандағы қуслар
Бул балама қурбан.
Жавған жавынлар
Бул балама қурбан.
Göydəki quşlar
Bu balama qurban.
Yağan yağışlar
Bu balama qurban.

Mahnılar (Xalıq qosıqları)

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Basqa qosıqlardan parıqlı túrde, mahnılardıń ózine tán hawazı, melodiyası boladı. Olar anaǵurlım keyingi dáwirlerde payda bolǵan. Mısalı:

Qaraqalpaqsha (latın) Qaraqalpaqsha (kirill) Ázerbayjansha
Ázizim, sini-sini,
Toltır, ber sini-sini.
Men saǵan kóz tikkenmen.
Neyleyeyin basqasın?!
Әзизим, сини-сини,
Толтыр, бер сини-сини.
Мен саған көз тиккенмен.
Нейлейейин басқасын?!
Əzizim, sini-sini,
Doldur, ver sini-sini.
Mən sənə göz dikmişəm.
Neynirəm özgəsini?!

Mahnılar sulıwlıq, azatlıq, watansúyiwshilik ideyaların násiyatlasa da, muhabbattı jırlawǵa arnalǵan mahnılar kóbirek. «Úsh telli tırna», «Axu kibi», «Gúl ashtı», «Keklik», «Búlbiller sayraydı» sıyaqlı mahnılarda jırlanatuǵın sevgi sezimleri tábiyat sulıwlıqları menen baylanıstırıladı.

Jámiyetlik-siyasiy mazmunlı qosıqlar: «Gúl ashtı» («Men yardan ayrılmas edim»), «Dártińdi alayın», «Mine keldi jesirler karwanı», «Sona búlbiller», «Shal papaq», «Bizdi ayırdı ata-anadan». Bul mahnılarda súygenine qosıla almaǵan ashıqtıń ishki pıtırańqılıqları, zorlıq penen watanınan aydalǵan, jesir túskenlerdiń ah-nalası ańlatıladı.

«Alıp ketti siller Saranı», «Sona búlbiller», «Samovarǵa ot saldım», «Lashın», «Qalanıń túbinde», «Áynekten tas keledi» sıyaqlı mahnılar kólemi, poetikalıq dúzilisi hám kompoziciyasına qaray bir-birinen parıqlanadı: eki, úsh, tórt bántten quralıwı múmkin; birqatar mahnılarda bántler 4 qatardan ibarat bolsa da, bes, altı, jeti, hátteki on qatar da bolıwı múmkin; qosıqlardıń bir bóleginde tákirar qatarlar, basqa bir bóleginde bolsa naqıratlar (qaqıratpalar) qollanıladı.

Úzeyir Hacıbeov mahnılardı joqarı bahalap sonday degen: «El mahnıları Ázerbayjan xalqınıń ruwxıy keyipin túsindiretuǵın, muzıkalıq zawıq-talǵamın bayanlaytuǵın, qosıq hám muzıkadaǵı dóretiwshilik qábiliyetiniń dárejesin belgiley alatuǵın úlken bir material bolǵanlıqtan, onıń meyli muzıkalıq, meyli ádebiy, meyli psixologiyalıq, meyli etnografiyalıq áhmiyeti júdá úlken».

Bayatılar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Baslı maqala: Bayatı
Bayatı jazǵan eń tanımalı jazıwshılardıń biri — Muxammedhúseyin Shaxriyar

Awızeki xalıq ádebiyatınıń lirikalıq túriniń eń keń tarqalǵan janrı bayatılar esaplanadı. Bayatılar názik, háziń sezimlerdi, samımıylıqtı, muhabbattı, insannıń kewil dúnyasın sáwlelendiretuǵın lirikalıq folklor úlgileridir. Kólemi jaǵınan kishi bolǵan bayatılarda tereń mánisli pikir ańlatıladı. Nəğmələr (qosıqlar) hám mahnılardan parıqlı túrde, bayatılardıń turaqlı forma-janr ózgeshelikleri bar. Bayatılar kólemi jaǵınan tórt qatardan, hár qatarı jeti buwınnan ibarat bolǵan qosıq janrı esaplanadı. Bayatınıń birinshi, ekinshi hám tórtinshi qatarları rifmalasqan, úshinshi qatarı bolsa erkin boladı (a-a-b-a). Ádette, «Mən aşiq», (yaki «Mən aşıq»), «Aşiqəm», «Əzizim», «Əziziyəm», «Eləmi» ańlatpaları menen baslanadı. Tiykarǵı pikir, kóbinese úshinshi hám tórtinshi qatarlarda boladı. Birinshi hám ekinshi qatarlar aqırǵı qatarlar ushın tiykar tayarlaydı. Qosıqlardıń kóp ǵana úlgileri: háyyiw, erkeletiw, holavar, sayashı sózleri hám mahnılar kóp waqıtları bayatı túrinde bolıp, tek ǵana mazmunı menen parıqlanadı[4][16]. Mısalı:

Qaraqalpaqsha (latın) Qaraqalpaqsha (kirill) Ázerbayjansha
Men ashıq, keshir menden,
Oq tiydi, tesip ótti menden.
Jaqsıǵa kópir boldım,
Jaman da ótti menden.
Мен ашық, кешир менден,
Оқ тийди, тесип өтти менден.
Жақсыға көпир болдым,
Жаман да өтти менден.
Mən aşiq keçdi məndən,
Ox dəydi, keçdi məndən.
Yaxşıya körpü oldum,
Yaman da keçdi məndən.

Bayatılardıń úlken bir bólegi muhabbat temasında bolsa da, jámiyetlik-filosofiyalıq, etikalıq-tárbiyalıq mazmunǵa iye bolǵan, watanǵa, shańaraqqa, ata-anaǵa sevgi, muhabbat oyanıwına túrtki bolatuǵın bayatılar da kóp. Bayatılarǵa ashıq dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatta da gezlesiwge boladı: Sarı Ashıq, Xayyat Mırza sıyaqlı ashıqlar, Shax Ismayıl Xataiy, M. Amani, Qasım bey Zakir, Muxammedhúseyin Shaxriyar sıyaqlı shayırlar bul janrdan sheberlik penen paydalanǵan.

Mehdi Húseyin sonday degen: «Bayatılardıń eń kúshli úlgilerin sevgi lirikalıǵı dep ataw durısıraq bolar. Bul jerde bárqulla názik insan sezimleri tereń hám samımıy kórkem obrazlar arqalı beriledi».

Epikalıq túr

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Ańızlar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Folklordıń áyyemgi janrlarınan bolǵan ańızlarda aqılǵa sıymas, káramatlı, fantastikalıq xarakterge iye bolǵan ádetiy emes waqıyalar haqqında sóz etiledi. Ańızlar xalıqtıń áyyemgi kózqarası, oylaw tárizi, arzu hám istekleri menen baylanıslı payda bolǵan. Ańızdı basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi sonday, ańızda real negizden tıs, zamanagóy aqıldıń, oylawdıń oylap tabılǵan (toqıma), fantastika sıyaqlı qabıl etiletuǵın ádetiy emes, tábiyattan tıs waqıyalar hám hádiyseler sáwlelendiredi. Ańızlarda túrli planetalar, buyımlar, haywan hám quslar insanǵa tán bolǵan belgilerge iye boladı. Ańızlarda jaqsılıqqa, sulıwlıqqa muhabbat, jawızlıqqa, kórimsizlikke jek kóriw sezimi bar.

Tema-mazmunı kózqarasınan ańızlardıń tómendegi túrleri bar:

  1. Zoonimikalıq ańızlar (haywan hám qus atları menen baylanıslı): «Maral», «Quw qusı», «Qızıl jılan», «Turaj», «Bópip», «Samandar qusı»
  2. Toponimikalıq ańızlar (jer atları menen baylanıslı): «Pəri qala», «Siyəzən», «Besbarmaq tawı», «Səngəçal», «Dədəgünəş», «Dəmirqaya»
  3. Etnonimikalıq ańızlar (qáwim, xalıq, áwlad atları menen baylanıslı): «Oǵız», «Bayat»
  4. Kosmogoniyalıq ańızlar (aspan deneleri haqqındaǵı ańızlar): «Ay hám Quyash»

Samad Vurgun «Aydıń ańızı» poemasın, Ilyas Efendiev «Alıp ketti siller Saranı», «Iysa-Musa» gúrrińlerin xalıq ańızları tiykarında jazǵan.

Ráwiyatlar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Ráwayatlar ańızlardan parıqlı túrde, qashanlardır haqıyqatında da júz bergen, biraq awızdan-awızǵa ótkende dáslepki anıqlıǵın, tolıq maǵlıwmatların joytqan gúrrińlerdir. Sonlıqtan da bárqulla «ráwayatqa qaray», «aytılıwına qaray», «sonday ráwayat etedi» ańlatpaları menen baslanadı. Mısalı:

Qaraqalpaqsha (latın) Qaraqalpaqsha (kirill) Ázerbayjansha

Ráwiyatqa qaraǵanda, belgili parsı-tájik shayırı Saadiy Sheraziy bir kúni jol menen baratırǵan eken. Birden jol boyındaǵı bir gerbish quyıwshı adamnıń onıń qosıqların qalay bolsa solay mıńgırlap atırǵanın esitedi. Shayır bir sóz demesten adamnıń qurıtıw ushın jol shetine tizip qoyǵan shiyki gerbishleriniń ústine shıǵadı hám olardı taptay baslaydı. Gerbish quyıwshı bunı kórip baqıra baslaydı:

— A adam, jinli boldıń ba?! Bul bayqus gerbishlerdiń gúnási qanday, olardıń qol-qabırǵasın sındırasań?! Aqırı men bular ushın kóp miynet ettim ǵoy!

Sadiy juwabında deydi:

— Al, onday bolsa, meniń ol bayqus qosıqlarımnıń gúnási qanday, sen olardıń qol-qabırǵasın usılay sındırasań? Bálkim men olar ústinde miynet etpegen shıǵarman?!

Рәўиятқа қарағанда, белгили парсы-тәжик шайыры Саадий Шеразий бир күни жол менен баратырған екен. Бирден жол бойындағы бир гербиш қуйыўшы адамның оның қосықларын қалай болса сольай мыңгырлап атырғанын еситеди. Шайыр бир сөз деместен адамның қурытыў ушын жол шетине тизип қойған шийки гербишлериниң үстине шығады ҳәм оларды таптай баслайды. Гербиш қуйыўшы буны көрип бақыра баслайды:

— Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?!

Садий жуўабында дейди:

— Ал, ондай болса, мениң ол байқус қосықларымның гүнәси қандай, сен олардың қол-қабырғасын усылай сындырасаң? Бәлким мен олар үстинде мийнет етпеген шығарман?!

Rəvayətə görə məşhur fars-tacik şairi Sədi Şiraz bir gün yol ilə gedirmiş. Birdən yol kənarındakı bir kərpickəsən kişinin onun şeirlərini necə gəldi zümzümə etdiyini eşidir. Şair bir söz deməyib kişinin qurutmaq üçün yol qırağınq düzdüyü çiy kəpiclərin üstünə çıxır və onları tapdamağa başlayır. Kərpickəsən bunu görüb hay-həşir salır:

— A kişi dəli olubsan?! Bu yazıq kərpiclərin günahı nədir ki, onların qol-qabırğasını sındırırsan?! Axı mən bunlara xeyli zəhmət çəkmişəm!

Sədi cavabında deyir:

— Bəs mənim o yazıq şeirlərimin günahı nədir ki, sən onların qol-qabırğasını belə sındırırsan? Məgər mən onların üzərində zəhmət çəkməmişəm?!

Ráwayatlar 2 túrli boladı:

  1. Tariyxıy shaxsiyatlar menen baylanıslı ráwiyatlar. Mısalı, Násimiy, Hábibiy, Shax Ismayıl Xataiy, Muxammed Fuzuliy, Molla Panax Vaqif, Ashıq Álesker hám basqa da ádebiy-tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısına tiyisli ráwayatlar bar.
  2. Geografiyalıq aymaqlar menen baylanıslı ráwayatlar. Mısalı, «Qarı dağı» (Kempirtáw), «Sınıq körpü» (Sınıq kópir), «Bibiheybət», «Şuşa», «Xatun arxı» (Xatın jap) ráwayatları jer atları menen baylanıslı payda bolǵan ráwayatlar esaplanadı. Jafar Jabbarlı «Qız qalası», Mikail Mushfig «Çoban» (Shopan), Samad Vurgun «Aslan qayası» (Arıslan qayası) dastanlarınıń, Ilyas Efendiev «Qarı dağı» gúrrińiniń temasın xalıq ráwayatlarınan alǵan.

Látiyfalar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Elmira Abbaslı — Molla Nasreddin, 2012. Heydar Aliyev orayı

Látiyfalar jámiyetlik turmıstaǵı hám kún kóristegi kemshiliklerdi sáwlelendiretuǵın qısqa hám kúlkili shıǵarmalar. Látiyfalar tiykarında kúlki turadı. Látiyfalarda yumor menen bir qatarda satira, sarkazm da áhmiyetli orın iyeleydi. Ázerbayjan awızeki xalıq ádebiyatında Báhlul Danánde, Molla Nasreddin, Abdal Qasım, Ayrım Taǵı, Mırza Baǵı, Hajı Dayı sıyaqlı látiyfa qaharmanları bar. Olardıń eń ataqlısı Molla Nasreddin bolıp tabıladı. «Úydi dúzetemiz», «Mingenimdi sanamayman» sıyaqlı látiyfalarda Molla Nasreddin nadan, isensheń adam tásirin qaldıradı.

Jalil Mammedquluzade Molla Nasreddinge húrmet retinde óz satiralıq jurnalın «Molla Nasreddin» dep ataǵan, bul atamızdı ózine laqap etip alǵan.

Ertekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Elmira Abbaslı — Málikmámmet hám Simurq qusı, 2013. Heydar Aliyev orayı.

Epikalıq túrdiń kóp süyiletuǵın hám kólemi jaǵınan eń úlken janrı ertegi bolıp tabıladı. Adamlar tárepinen áyyemgi dáwirlerden beri jaratılǵan ertegiler awızdan-awızǵa ótip ózgergen, bayıǵan, biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen. Ertegilerde jaqsılıq penen jawızlıq, jaqtılıq penen qarańǵılıq, ómir menen ólim, haqıyqatlıq penen nahaqlıq gúresedi hám bárqulla jaqsılıq jawızlıqtı, haqıyqat nahaqlıqtı, jaqtılıq qarańǵılıqtı jeńip shıǵadı. Sıyqır, bádik, jadı, tılsım, aydarha hám basqa fantastikalıq kúshler ertegilerdiń kópshiliginde tez-tez gezlesip turadı. Bul úlgilerde barlıq waqıyalar tiykarǵı qaharman menen baylanıslı boladı. Bul qaharman kóbinese ideallastırıladı. Erteginiń unamlı qaharmanı dus kelgen barlıq qıyınshılıqlardıń údesinen shıǵadı, jawız kúshlerdi jeńip óz maqsetine jetedi[17].

Buyım hám tábiyat hádiyseleriniń janlandırıwı, adamlarǵa tán qásiyetlerdiń buyımlarǵa hám haywanlarǵa tiyisli bolıwı, waqıyalardıń keń epikalıq táripler menen súwretleniwi ertegilerdiń tiykarǵı ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Ertegiler, qaǵıyda retinde, qaraqalpashıq (qaravəlli) dep atalatuǵın hám qosıq túrinde aytılatuǵın kishi bir kirisiw menen baslanadı. Bul ertegini basqa janrlardan parıqlaytuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpashıq erteginiń tiykarǵı mazmunı menen sáykes kelmeydi.

Qaraqalpashıqtan soń «bir bar eken, bir joq eken, Qudaydan basqa hesh kim joq eken», «Kúnlerdiń bir kúninde, Mámmetnásirdiń burmısında» sıyaqlı kirisiw sózleri aytıladı. Ertegilerde waqıyalardı bir-biri menen baylanıstırıw ushın dástúriy gáplerden paydalanıladı: «Ertegi tili jildam bolar», «Az júrdi, kóp júrdi…», «Saylardan sel bolıp, tóbeden jel bolıp…», «Ol jerde ay hám jıl menen, bul jerde qısqasha til menen» hám t.b. Ertekler ózine tán juwmaq penen tamamlanadı[18].

Temalarına, sáwlelendiriw predmetine hám usıllarına qaray ertegiler bir neshe toparǵa bólinedi[19]. Olardıń hár biriniń xarakterli ózgeshelikleri bar:

Cırtdan
  1. Sıyqırlı ertekler. Sıyqırlı kúshlerdiń qatnasatuǵın ertekleri sıyqırlı ertegiler dep ataladı. Qaharmanlar dáwlerge, aydarhalarǵa, túrli tılsımlarǵa qarsı gúresedi. Qaharman óz maqsetine jetiw ushın ádetiy emes jawız kúshler menen gúresiwge májbúr boladı. Jawız kúshler menen gúreste ertegi qaharmanına miyrimli sıyqırlı kúshler (simurq qusı, ushatuǵın gilem hám t.b.) járdemlesedi. «Málikmámmet», «Shams hám Qamar», «Sıyqırlı júzik», «Shaxzada Mutalib», «Aq atlı jigit», «Ur, shomaǵım, ur» hám basqa ertegiler sıyqırlı ertegiler qatarına kiredi.
  2. Haywanlar haqqındaǵı ertekler. Personajları túrli haywanlardan quralǵan ertekler haywanlar haqqındaǵı ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdegi obrazlar allegoriyalıq túrde beriledi; arıslan — qáddarlıq, qoyan — qorqaqlıq, qasqır — jırtqıshlıq belgisi. Nahaqlıq, ádiletsizlik penen gúresiw motivleri áhmiyetli orın iyeleydi. Jámiyette bolǵanınday, jaqsılıq hám jawızlıqtı sáwlelendiriw arqalı, haywanlar da eki toparǵa bólinedi. «Túlki hám onıń ayyarlıǵı», «Ǵarrı arıslan», «Shubar baytal», «Arıslan hám túlki», «Aqılsız qasqır», «Aq qus ertegisi», «Túlki hám qasqır» hám basqa ertegiler haywanlar haqqındaǵı ertegiler esaplanadı.
  3. Tariyxıy ertekler. Tariyxıy shaxsiyatlardıń turmısı hám xızmetine baylanıslı payda bolǵan ertegiler tariyxıy ertegiler dep ataladı. Ádebiyatımızda III Dara, Iskender, Ánushiravan, Shax Abbas penen baylanıslı ertegiler bar. Mısalı, Shax Abbasqa baylanıslı ertegilerdiń bir bóleginde ol («Úsh apa-sińli», «Salex hám Valex») qáddar, zalım sypatında suwretlense, ekinshi bóleginde miyrimli, jánnetmekan sıpatında sáwlelendiriledi («Baftashı hám Shax Abbas», «Shax Abbastıń tuwılıwı»).
  4. Shańaraq-turmıs ertekleri. Xalıqtıń kúndelikli turmısı menen kóbirek sáykes keletuǵın ertegiler turmıslıq ertegiler bolıp tabıladı. Bul ertegilerdiń qaharmanları kóbinese ápiwayı, kishipeyil, miyrimli hám qábiletli boladı. Olar turmısta qıyınshılıqlarǵa dus keledi, jarlı halda jasaydı. Bunday ertegilerdiń qaharmanları óz arzu-maqsetlerine jetiw ushın gúres alıp baradı, qıynalǵan adamlarǵa járdem beredi, awır sınaqlardan jeńip shıǵıp aqıl hám sheberlikleri menen jawız kúshlerdi jeńedi. Turmıslıq ertegiler basqa toparlarǵa qaraǵanda kóbirek. «Jeti aǵa-ini, bir apa-sińli», «Usta Abdulla», «Jetimek Ibrahim», «Ilyastıń ertegi», «Tastemir ertegi», «Tabılǵan manat» turmıslıq ertegiler qatarına kiredi[20].

Maqallar hám naqıllar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Ázerbayjan tilindegi naqıl-maqalǵa mısal, 1894-jıl

Maqallar xalıqtıń bay turmıslıq tájiriybesi tiykarında shıǵarǵan juwmaqları, bir neshe márte sınaqtan ótken haqıyqatlıqlardı sáwlelendiretuǵın qısqa hám tereń mánisli sózler. Mısalı:

  • Miynet etpegen pal jemez;
  • Ashıwlı basta aqıl bolmaz;
  • Temirdi ıssısında soǵar;
  • Watannıń qádiri jat elde biliner;
  • Kúsh birlikte;
  • El kúshi, sel kúshi.

Maqallarda tuwrılıq, mártlik, danalıq, watansúyiwshilik, miynetkeshlik, gumanizm násiyatlanadı. Olarǵa «danalıq sózler», «qanatlı sózler» hám t.b. dep aytılıwı da bul xalıq úlgilerine berilgen joqarı bahalanıw menen baylanıslı. Maqallar jazba ádebiyattaǵı aforizmlerge uqsaydı. Maqallar qara sóz túrinde de, qosıq túrinde de bolıwı múmkin.

Maqallar naqıllarǵa uqsaǵanı menen, olar hár qıylı janrlar esaplanadı. Maqallarda pikir tolıq hám pútin boladı. Olar ǵárezsiz qollanıladı hám anıq bir pikirdi bildiredi. Naqıllarda bolsa pikir tolıq bolmaydı, túsindiriwge mútajlik tuwıladı. Onıń mánisin túsiniw ushın baylanıslı bolǵan waqıyanı biliw kerek. Maqallardan parıqlı túrde, naqıllar belgili bir waqıya menen baylanıslı boladı. Naqıl belgili bir waqıyanıń nátiyjesi retinde payda boladı. Mısalı:

  • Sen shaldıń;
  • Qáte may gúzede;
  • Toyǵan sol marqım sıyaqlı bolar;
  • Jaltaqqa esikti jaw dedi, ol samal jawar dedi;
  • Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini.

Naqıllar tolıq rawajlanıp qálipleskennen soń maqallarǵa aylanadı.

Jumbaqlar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Epikalıq túrdiń qısqa hám keń tarqalǵan janrlarınan biri de jumbaqlar bolıp tabıladı. Bul jerde buyımnıń kóshpeli mánistegi kórinisi, onıń xarakterli belgileriniń usınılıwı tiykarǵı orındı iyeleydi. Jumbaqtı tuwrı mániste túsiniw múmkin emes. Bul ápiwayı ǵana qátelik jolı. Jumbaqtıń juwmaǵın tabıw ushın obrazlı oylaw, logikalıq pikirlaw talap etiledi. Tıńlawshılardıń aqıl-oy qábiliyetin, bilim dárejesin tekseriw maqsetinde qollanılıp, ústi jabıq belgilerge aytıladı hám buyımnıń, hádiyseniń ózin tabıw talap etiledi. Jumbaqta sózsiz eki tárep qatnasıwı kerek. Ol qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de bolıwı múmkin. Mısalı:

Otta janbaydı,
Suwǵa batpaydı?


(Muz)

Jańıltpashlar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Epikalıq folklordıń janrlarınan bolǵan jańıltpashlar ses oyını tiykarında qurılǵan. Qosıq hám qara sóz túrinde bolatuǵın jańıltpashlar birdey sestiń, uqsas aytılatuǵın sózlerdiń, sóz dizbekleriniń qatarı, orın almasıwı principine tiykarlanadı. Bul janrdaǵı úlgiler yumorlıq mazmunǵa iye bolıp, balalardıń sóylewi, durıs aytıwınıń rawajlanıwına járdemlesedi: Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış. (Aspanpaz Abbas as asqan, asqan bolsa da, az asqan).

Dramalıq túr

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Xalıq oyınları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Dramalıq túrdiń janrlarınan bolǵan oyınlar bala organizminiń háreketke, belsendilikke bolǵan mútájliginen payda bolǵan. Biraq oyınlar balalarda eliklew menen bir qatarda, oylap tabıw, dóretiwshilik qábiletlerin de júzege shıǵaradı. Ol kórkem ónerdiń bir neshe tarawların — muzıkanı, ayaq oyındı, qosıqtı hám aktyorlıqtı ózinde birlestiredi. Kollektiv túrde ámelge asırılatuǵın bala oyınları otırıp oynalatuǵın hám háreketli bolıp eki túrge bólinedi.

Xalıq oyınları: «Xan oyını», «Motal-motal», «Qol ústinde kimniń qolı», «Lal-únsiz», «Ushtı, ushtı», «Oramaldı ber», «Orǵa túsiw», «Diyirman». «Xan oyını»nda eń keminde tórt adam qatnasıwı kerek.

Xalıq tamashaları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Xalıq tamashalarına maydan tamashaları dep te aytıladı.

Xalıq tamashaları: «Jalqaw aǵa-ini», «Kosa-kosa» (bul sonday-aq oyın da esaplanadı), «Ekkende joq, orǵanda joq, jegen waqıtta ortaq aǵa-ini» (jalqawlıqtı sınǵa alıw, miynetke degen qızıǵıwshılıq sezimin oyatıw), «Ayyar nóker».

«Jalqaw aǵa-ini» tamashası úsh bólimnen quralǵan. Bul jerde miynetke, mashaqqatqa muhabbat ideyası, al bir perdelik «Ayyar nóker»de bolsa etikalıq saplıq násiyatlanadı. Oyınlardan parıqlı túrde, tamashalar basqalarǵa kórsetiw ushın atqarıladı.

Xalıq shabihleri

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Xalıq shabihleri diniy tamashalar esaplanadı. Bul tamashalar kóbinese máhárramlik máresimleri menen baylanıslı boladı. «Qasımnıń toy keshesi» usınday tamashalar qatarına kiredi.

Folklor institutı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan Samed Behrangiy

Ázerbayjan folklor institutı 1994-jılı Ázerbayjan Milliy Ilimler Akademiyası (ÁMIA) Nizamiy atındaǵı Ádebiyat institutı tiykarında shólkemlestirilgen. Ol 2003-jılı ÁMIAnıń ǵárezsiz strukturalıq bólimi retinde óz xızmetin baslaǵan bolsa da, Mádeniyat orayınıń dáslepki shólkemlestirilgen jıllarında ol usı oraydıń bir bólimi retinde háreket etken[21].

2012-jılı Ázerbayjan Folklor institutında folklor úlgilerin jıynawǵa juwapker bolǵan Folklor hám etnikalıq azshılıqlar bólimi iske túsirildi. Bólimniń tiykarǵı maqseti jıynalǵan folklor úlgilerin saqlaw hám izertlewdi shólkemlestiriw bolıp tabıladı[22].

Basılımlar hám izertlewler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Ázerbayjan folklorı haqqında parsı tilinde kóp ǵana kitaplar hám maqalalar jazılǵan, mısalı, Hidayat Xasariy tárepinen jazılǵan «Azerbayjan Folklorunden Numunahlar» hám Zaxareh Vafasiy tárepinen jazılǵan «Folklor Ganjinahsi, Oyunlar» sıyaqlı shıǵarmalar mámleket folklorınıń túrli táreplerin qamtıydı[23]. 1939-jılı Tebrizde tuwılǵan jazıwshı Samed Behrangiy Ázerbayjan folklorı haqqında balalar ushın gúrrińler jazǵan[24][25]. Yaqub Xoshgabanıy hám onıń zayıbı (hayalı) úlken jastaǵı adamlardıń aytqanların jazıp alıw hám saparlarǵa shıǵıw arqalı Ázerbayjan folklorın jıynaǵan hám izertlegen[26].

Qosımsha qarań

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ Yeni ədəbiyyat tariximizin ilk cildləri 10-iyun 2011 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. (tilinde ázerbayjan)
  2. ↑ «Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor)». 2022-jıl 31-mart sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2017-jıl 23-yanvar.
  3. ↑ Anaz Radio Voice of South Azerbaijan: Folklor 6-mart 2012 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. (tilinde ázerbayjan)
  4. 1 2 3 «Azerbaijan». www.azerbaijan.az. 2019-jıl 20-mart sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2018-jıl 29-aprel.
  5. ↑ Ălăkbărov, Fărid. Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants (en). Nurlan, 2006. 
  6. ↑ Salazar, Glen Alberto. Splendid Azerbaijan: The History and Culture of the Land of Fire. Nectar Books, 2017. 
  7. ↑ “Koroğlu”ya ümumtürk məhəbbəti
  8. ↑ Азербайджанская литература 5-18 вв. (tilinde rus)
  9. ↑ "Mother-of-All-Books": Dada Gorgud
  10. ↑ Gōsān by Mary Boyce. Encyclopædia Iranica
  11. ↑ Yang, Xi „History and Organization of the Anatolian Ašuł/Âşık/Aşıq Bardic Traditions“,. Diversity and Contact Among Singer-Poet Traditions in Eastern Anatolia. Ergon Verlag, 5 February 2019 — 20 bet. ISBN 978-3956504815. 
  12. ↑ The Concise Garland Encyclopedia of World Music, Volume 2. Routledge, 2013. ISBN 978-1136095948. 
  13. ↑ Moisenko, Rena. Realist music: 25 Soviet composers (en). Meridian Books, 1949. ISBN 978-0-7614-2011-8. 
  14. ↑ Mitchell, Colin P.. New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society (en). Taylor & Francis, 2011-03-03. ISBN 978-1-136-99194-3. 
  15. ↑ Hasan Javadi, "KOROĞLU i. LITERARY TRADITION" in Encyclopedia Iranica
  16. ↑ Ălăkbărov, Fărid. Azerbaijan: Medieval Manuscripts, History of Medicine, Medicinal Plants (en). Nurlan, 2006. 
  17. ↑ «Nağıllar». 2024-jıl 21-sentyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2024-jıl 22-sentyabr.
  18. ↑ «Azərbaycan nağılları: I cild». 2024-jıl 1-mart sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2024-jıl 21-sentyabr.
  19. ↑ «Azərbaycan nağıllarının süjet göstəricisi: Aarne-Tompson sistemi əsasında». 2024-jıl 26-may sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2024-jıl 21-sentyabr.
  20. ↑ «Azərbaycan-Polşa nağılları». Apostrof-A (2022). 2024-jıl 16-iyun sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2024-jıl 21-sentyabr.
  21. ↑ «WWW.SCIENCE.GOV.AZ» (en). www.science.gov.az. Qaraldı: 2018-jıl 30-aprel.
  22. ↑ A’Beckett, Ludmilla; Plessis, Theodorus du. In pursuit of societal harmony: Reviewing the experiences and approaches in officially monolingual and officially multilingual countries (en). AFRICAN SUN MeDIA, 2017-12-20. ISBN 9781928424123. 
  23. ↑ Shaffer, Brenda. Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity (en). MIT Press, 2002. ISBN 978-0-262-26468-6. 
  24. ↑ Vahabzadeh, Peyman. Guerilla Odyssey: Modernization, Secularism, Democracy, and the Fadai Period of National Liberation In Iran, 1971-1979 (en). Syracuse University Press, 2010. ISBN 978-0-8156-5147-5. 
  25. ↑ Talattof, Kamran. Ideology of Representation: Episodic Literary Movements in Modern Persian Literature (en). University of Michigan, 1996. ISBN 9780591196276. 
  26. ↑ JPRS Report: Soviet Union. Political affairs (en). The Service, 1990. 

Ádebiyatlar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Sırtqı siltemeler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Ázerbayjan_folklorı&oldid=266405» saytınan alınǵan