Kontentke ótiw

Óli teńiz

Siltemelerdi redaktorlaw
Wikipedia — erkin enciklopediya

Óli teńiz (arab: اَلْبَحْر الْمَيِّت, latınsha: al-Baḥr al-Mayyit; yáki arab: اَلْبَحْر الْمَيْت, latınsha: al-Baḥr al-Mayt; ivrit: יַם הַמֶּלַח, latınsha: Yam hamMelaḥ) basqa atlar menen de belgili, shıǵısı Iordaniya, batısı Batıs jaǵalawı hám qubla-batısı Izrail[1][2] menen shegaralasqan qurǵaqlıqtaǵı duzlı kól.

2025-jıl jaǵdayına bola, kóldiń beti teńiz qáddinen 439,78 metr (1,443 fut) tómende jaylasqan bolıp[3], onıń jaǵalıqları jer júzindegi eń tómen jer biyikligi esaplanadı. Tereńligi 304 m, dúnyadaǵı eń tereń giper duzlı kól. Duzlılıǵı 342 g/kg yamasa 34,2% (2011-jılda) dúnyadaǵı eń duzlı suw basseynlerinen biri bolıp[4], okeanǵa salıstırǵanda 9,6 ese duzlı hám tıǵızlıǵı 1,24 kg/litr, bul júziwdi júziwge uqsatadı[5][6]. Óli teńizdiń tiykarǵı, arqa basseyni uzınlıǵı 50 kilometr (31 mil) hám keńligi 15 kilometr (9 mil).

Óli teńiz mıń jıllar dawamında Jer Orta teńizi basseyni átirapınan keliwshilerdi ózine tartıp kelgen. Ol dúnyadaǵı dáslepki salamatlandırıw orınlarınan biri bolıp, Egipet mumiyalawı ushın asfalt, tóginler ushın potash sıyaqlı hár qıylı ónimlerdi jetkerip bergen. Búgingi kúnde turistler teńizdi Izrail, Iordaniya hám Batıs jaǵa sızıqlarında zıyarat etedi.

Óli teńiz tezlik penen sheginip barmaqta, búgingi kúnde onıń maydanı 605 km2 (234 mi2) bolsa, 1930-jılı 1050 km2 (410 mi2) boldı. Onıń recessiyasın azaytıw ushın bir neshe kanal hám qubırlar boyınsha usınıslar bildirilgen, máselen, "Qızıl teńiz-Óli teńiz suw transportı" joybarı[7] islep shıǵılǵan.

Atalıwı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Inglis tilindegi "Óli teńiz" ataması arab tilindegi atamanıń, grek hám latın tilindegi áyyemgi atamalardıń kalkalawı bolıp[8][9], kóldiń júdá shorlanıwı sebepli suw haywanatınıń azlıǵına baylanıslı aytıladı. Inglis tilindegi táriyxiy atlar: Duz teńizi[10], Sodom kóli[11], onıń joq etiliwi haqqındaǵı bibliyalıq gúrriń[12], Asfalcitler kóli[13] grek hám latın tillerinen alınǵan.

"Óli teńiz" ataması geyde evrey ádebiyatında Yām HamMāvet (ים המוות), "Ólim teńizi" túrinde ushırasadı[14]. Biraq, kóldiń eń kóp tarqalǵan ataması injil[15] házirgi evrey tilinde, sonday-aq, onıń eń eski ataması[16] - "Duz teńizi" (ivritshe: ים המלח, romansha: Yām HamMelaḥ). Kóldiń injilde tilge alınǵan basqa evrey tilindegi atları Araba teńizi (ivritshe) hám Shıǵıs teńizi (ivritshe) esaplanadı. Talmudta ol "Duz teńizi" yamasa "Sodom teńizi" dep ataladı[17].

Arab tilindegi atı al-Bahr al-Mayyit (البحر الميت[18]). Ol arab tilinde "Lut teńizi" (arabsha: بحر لوط, romansha: baḥr Lūṭ, بُحَيْرَة Buhayrat, بَحْرَة Bahret, yamasa بِرْكَة لوط Birket Lūṭ[19]) dep te ataladı[20]. Ayrımlar arab tilinde Zoara teńizi (بَحْر صُوغَر) dep ataǵan.

Kóldiń tábiyiy halda erkin júzip júriwshi bitumı menen áyyemgi sawdanıń úlken kólemi sebepli, áyyemgi grek hám rim geografiyasında onıń ádettegi atları Asfalt kóliniń qanday da bir kórinisi bolǵan áyyemgi grek tilinde:Ἀσφαλτίτης; latınsha:Lacus Asphaltites yamasa Asfalt teńizi (Ἀσφαλτίτης Θάλασσα, Asphaltítēs Thálassa).

Sonday-aq, "Óli teńiz" dep te atalǵan (Áyyemgi grek tilinde:Nekrá Thálassa; latınsha: Mare Mortuum[21]). Jáne bir áyyemgi atı "Yahudiy teńizi" (latinsha: Iudaicum mare), bul atama II ásir Rim táriyxshısı Tatsit tárepinen qollanılǵan[22].

Geografiyası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Óli teńizdiń Jer Orta teńiziniń shıǵısında jaylasqan ornın kórsetiwshi kosmik fotosúwret.

Óli teńiz — shıǵısında Iordaniya, batısında Palestinanıń Izrail basıp alǵan Batıs jaǵası hám Izrail menen shegaralasqan duzlı kól[23][24]. Bul suw ótpeytuģın kól, yaǵnıy suw shıǵaratuǵın aǵıslar joq.

Óli teńiz Iordaniya rift oypatlıǵında jaylasqan bolıp, bul geografiyalıq obyekt Óli teńiz transformasiyası (DST) nátiyjesinde payda bolǵan. Bul shep tárepke qaray háreketleniwshi transforma úzilisi Afrika plitası hám Arabstan plitası arasındaǵı tektonikalıq plitalar shegarası boylap jaylasqan. Sonday-aq, Túrkiyadaǵı Shıǵıs Anatoliya jarılıw zonası hám Sinaydı qubla ushı teńizindegi Qızıl teńiz jarılıwınıń arqa tárepi aralıǵında ótedi.

Óli teńizge suw hár qıylı dereklerden, kópshiligi kishi yamasa úzlikli túrde, sonıń ishinde:

  • Iordan dáryası, arqada xalıqaralıq shegara[25]
  • Arava aǵısı (Wadi Arava), qublada xalıqaralıq shegara
  • Wadi Mujib (Arnon Stream), Iordaniya, Karak gubernatorlıǵı[26]
  • Wadi Darga[26] (Wadi Darajeh, Nahal Darga, yáki Nahal Dragot), West Bank
  • Wadi al-Hasa (Brook of Zered), Jordan, Karak gubernatorlıǵı hám Tafilah gubernatorlıǵı arasındaǵı shegara
  • Nahal Arugot (Wadi Areijeh yáki Wadi Argot), Ein Gedi, Israel[26]
  • Wadi Wala, Iordaniya tárepi[26]
  • Wadi Zarqa Ma'in, Iordaniya tárepi[26]
  • Nahal Tur, West Bank
  • Nahal Og, West Bank
  • Jer astı suwınıń sızıǵı[27]
  • Tikkeley jawın-shashın

(Wadi - arab tilindegi kishi yamasa úzik-úzik aǵıslı dárya ańǵarınıń ataması; Nahal - evrey tilindegi ekvivalenti. Inglis tilindegi bir suw basseyni atamalarında bul eki atama birdey qollanıladı.

Wadi Hassanıń suwı házir Iordaniyada tolıq paydalanıladı[28]. Galiley teńizi arqalı ótetuǵın Iordaniya dáryası ádewir ózgertilgen. Házirgi waqıtta óli teńizge aǵatuǵın suwdıń tek altıdan bir bólegin ǵana, yaǵnıy tikkeley jawın-shashın muǵdarınan az muǵdarda beredi[26].

Sonday-aq, Óli teńizdiń astı hám átirapında kishkene kóp jıllıq bulaqlar bolıp, olardıń shetlerinde háwiz hám ıdıslar payda boladı[29].

Iordaniya oypatlıǵınıń qubla bóliminde teńiz qáddinen 420 m tómende jaylasqan Vadi Mujib oypatlıǵı biosfera qorıqxanası bolıp, maydanı 212 km[30]. Óli teńizdiń arqa bóliminde jılına derlik 100 mm (4 in) hám qubla bóliminde derlik 50 mm (2 in) jawın jawadı[31]. Óli teńiz zonasınıń qurǵaqshılıǵı Iuda tawlarınıń jawın sayası tásirine baylanıslı. Óli teńizdiń shiģısındaǵı bálentliklerge Óli teńizdiń ózine qaraganda kóbirek jawın jawadı.

Geologiyası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Óli teńizdiń Iordaniya jaģası, suw kóleminiń túsiwi sebepli qalǵan duz qatlamları kórsetilgen.

Formaciya teoriyaları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Óli teńizdiń teńiz qáddinen tómen jaylasıwınıń kelip shıǵıwı haqqında bir-birine qarsı eki boljaw bar. Eski boljaw boyınsha, Óli teńiz Qızıl teńiz riftiniń yamasa hátte Shıǵıs Afrikanıń Ullı rift oypatlıǵınıń dawamı bolǵan haqıyqıy rift zonasında jaylasqan. Sońǵı boljaw boyınsha, Óli teńiz basseyni Óli teńiz transformasiyası boyınsha "basqıshpa-basqısh" úzilis nátiyjesi bolıp, ol jer qabıǵınıń keńeyiwin hám sonıń aqıbetinde shógiwdi payda etedi[32].

Sedom laguni

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Pliocenniń aqırı-pleystocenniń baslarında házirgi Iordan dáryası alabı, Óli teńiz hám Arqa Vadi-Arabanı Jer Orta teńiz suwları tárepinen qayta-qayta suw basqan. Suwlar geologlar tárepinen Sedom laguni dep atalatuǵın, házirgi Jezreel alabı arqalı teńiz benen baylanısqan tar, qıysıq qoltıqta payda bolǵan. Oypatlıqtaǵı suw tasqınları tektonikalıq hám klimat sharayatlarınıń uzaq múddetli ózgeriwine baylanıslı túrde kelgen hám ketken[33].

Sedom laguni arqada Galiley teńizinen óli teńizdiń házirgi qubla shetinen qubladaǵı 50 km ge shekem maksimal dárejede sozılıp, keyingi kóller bul keńlikten asıp ketpegen. Xula oypatlıǵı biyikligi hám onı Galiley teńizi basseyninen ajıratıp turıwshı Korazim blokınıń joqarı bosaǵası sebepli bul suw basseynleriniń hesh qaysısınıń quramına kirmegen[34].

Duz kánleri

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Sedom laguni tiykarınan tas duzınan ibarat evaporitlerdi shóktirdi, nátiyjede házirgi Sedom tawı aymaǵındaǵı eski basseyn túbinde 2,3 km (1,43 mi) qalıńlıqqa jetti[35].

Kóldiń payda bolıwı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Óli teńiz basseyniniń tereńligi kórsetilgen NASA fotosúwreti (oraydan biraz tómen). Oń tárepte Jer Orta teńizi, shep tárepte (oraydan sál joqarıraqta) onı Qızıl teńiz benen tutastırıwshı Suec kanalı kórinedi.

Kafridiń aytıwınsha, neogenniń aqırģı dáwirinde, yaǵnıy pliocende (a. 2,5 mln. jıl aldın) evstatikalıq teńiz qáddi házirgi teńiz qáddinen 50-100 m biyiklikte bolǵan. Usı tárizde Jer Orta teńizin Iordaniya rift oypatlıǵı menen baylanıstırıwshı arqa oypatlıqlardı suw basqan, bul bolsa qıysıq tárizli lagunanıń payda bolıwına alıp kelgen. Bul joqarı evstatikalıq teńiz qáddi jaģdayı keyin ala juwmaqlanıp, okean bul aymaqtı basıp óte almadı. Solay etip, uzın laguna teńizge shıqpaytuǵın kólge aylanıp, joqarı puwlanıw tezligi sebepli - rift oypatlıǵınıń tómengi, qubla bólimine shegindi[36]. Biraq, Mordexay Shteyn payda bolıw procesin ele anıqlanbaǵan dep esaplap, kesh Pliocen-erte Pleystocen procesi haqqında aytqan. Bunda tektonika Jer Orta teńizinen burınǵı qoltıq yamasa lagunaga suw kirip keliwin tosıwda da rol oynaǵan bolıwı múmkin[33].

Sedom lagunınan keyin keletuǵın birinshi táriyxtan aldınǵı kól Amora kóli dep ataladı (ol erte pleystotsen dáwirinde payda bolǵan bolıwı múmkin; onıń shógindileri Amora (Samra) formatsiyasına aylanǵan (e.sh. 200-80-jıllar). Keyin Lisan kóli (e.sh. 70-14 jılları) aqırında Óli teńiz ataması berilgen[33].

Klimatı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Óli teńizde ıssı shól klimatı (Kóppen klimat klassifikaciyası BWh), jıl boyı quyashlı aspan hám qurǵaq hawa bar. Bul jerde ortasha jıllıq jawın-shashın muǵdarı 50 mm den az hám jazda ortasha temperatura 32 den 39 °C (90 den 102 °F) ǵa shekem boladı. Qıstıń ortasha temperaturası 20-23 °C (68-73 °F) átirapında. Bul aymaqta ultrafiolet nurlanıw, ásirese UVB (eritrogen nurlar) kúshsiz. Atmosfera basımınıń joqarılıǵın esapqa alıp, hawada teńiz qáddindegi kislorod koncentraciyasına qaraganda kislorod muģdarı biraz joqarı (jazda 3,3%, qısta 4,8%) boladı[37][38]. Óli teńizdegi barometrik basımlar 1061 hám 1065 hPa aralıǵında ólshengen bolıp, joqarı biyikliktegi salamatlıq effektleri menen klinikalıq jaqtan salıstırılǵan[39]. (Bul barometrik ólshem teńiz qáddindegi 1013,25 hPa standart atmosfera basımınan shama menen 5% joqarı, bul dúnya okeanınıń ortasha kórsetkishi yamasa ATM). Úlken suw basseyni klimatqa jumsartıwshı tásir kórsetkeni sebepli? Óli teńiz átirapındaǵı temperatura[a tásir kórsetedi. Qısta teńiz temperaturası qur[aqlıq temperaturasınan joqarı boladı, jaz aylarında bolsa kerisinshe. Bul suwdıń massası hám salıstırmalı jıllılıq sıyımlıǵınıń nátiyjesinde boladı. Hár jılı ortasha 192 kún 30 °C dan joqarı boladı.Úlgi:Weather box

Tirishilik formaları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Azanda óli teńiz, Masadadan kórinedi.

Teńizdiń "ólik" dep atalıwına sebep, onda júdá az muģdarda bakteriyalar hám mikroblı zamarrıqlar bolsa da, shorlıqtıń joqarılıǵı balıqlar hám suw ósimlikleri sıyaqlı makroskopiyalıq suw organizmleriniń jasawına imkan bermeydi.

Suw tasqan waqıtlarda Óli teńizdegi duz muǵdarı ádettegi 35% ten 30% ke hám onnan da az bolıwı múmkin. Ol jawın-shashınlı qıs sebepli waqıtsha janlanadı. 1980-jılı sonday jawın-shashınlı qıstıń birinen keyin ádettegi toyǵın kók reńli Óli teńiz qızıl reńge kirdi. Quddus Evrey universitetiniń izertlewshileri bul jerde Dunaliella atlı suw otları kóp ekenligin anıqlaǵan. Dunaliella óz náwbetinde karotinoid saqlawshı (qızıl pigmentlengen) galobakteriyalardı azıqlandırdı, olardıń qatnasıwı reńniń ózgeriwine sebep boldı. 1980-jildan baslap basseyn qurgaq bolıp, suw otları hám bakteriyalar ólshewli muǵdarda qaytıp kelmedi.

2011-jılı Izrail hám Germaniyanıń Beer Sheva qalasınan bir topar ilimpazlar suw astında súńgiw arqalı óli teńiz túbindegi jarıqlardı anıqlap, suw betin baqladı. Bul jarıqlar arqalı dushshı hám duzlı suwlar kirip keledi. Olar jarıqlar átirapındaǵı biofilmlerden úlgi alıp, bakteriyalar hám arxeylardıń kóplegen túrlerin taptı[40].

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ «A Rare Middle East Agreement, on Water». The New York Times (2013-jıl 9-dekabr). — „About 25 miles of the Dead Sea's shoreline lie in the Israeli-occupied West Bank and are claimed by the Palestinians as part of a future state.“. Qaraldı: 2023-jıl 4-dekabr.
  2. ↑ «The Dead Sea is dying. These beautiful, ominous photos show the impact». NPR (2022-jıl 11-dekabr). — „The Dead Sea is a landlocked lake that's partly in Jordan, Israel and the Israeli-occupied West Bank.“. Qaraldı: 2023-jıl 4-dekabr.
  3. ↑ «מפלס ים המלח משנת 1976 (Dead Sea Level since 1976)» (he). Government Data (Israel). Qaraldı: 2025-jıl 11-mart.
  4. ↑ Goetz, P. W., ed (1986). "Dead Sea". The New Encyclopædia Britannica. 3 (15th ed.). Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.. p. 937.
  5. ↑ Encyclopedia of world geography. Facts on File, 2005 — 237 bet. ISBN 978-0-8160-7229-3. 
  6. ↑ Encyclopedia of world geography. Facts on File, 2005 — 237 bet. ISBN 978-0-8160-7229-3. 
  7. ↑ «5 alliances shortlisted to execute Red-Dead's phase I». The Jordan Times (2016-jıl 27-noyabr). 2016-jıl 29-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2016-jıl 3-dekabr.
  8. ↑ «Justin's History of the World 36.3». Topos Text. Aikaterini Laskaridis Foundation. Qaraldı: 2025-jıl 12-mart.
  9. ↑ «Pausanias, Description of Greece 5.7.4-5» (en). ToposText. Aikaterini Laskaridis Foundation. Qaraldı: 2025-jıl 12-mart.
  10. ↑ Morse, Jedidiah (1819), The American Universal Geography..., 2-tom (7th-baspası), Boston, 458-bet {{citation}}: Unknown parameter |publisher= ignored (járdem)
  11. ↑ Morse, Jedidiah (1819), The American Universal Geography..., 2-tom (7th-baspası), Boston, 458-bet {{citation}}: Unknown parameter |publisher= ignored (járdem)
  12. ↑ Gen 19
  13. ↑ Morse, Jedidiah (1819), The American Universal Geography..., 2-tom (7th-baspası), Boston, 458-bet {{citation}}: Unknown parameter |publisher= ignored (járdem)
  14. ↑ ; Samuel WolkThe New Jewish Encyclopedia. Behrman House, Inc, September 1976 — 109 bet. ISBN 978-0-87441-120-1. „It was named the "Dead Sea" because of the fact that no living thing can exist there, since the water is extremely salty and bitter.“ 
  15. ↑ KJV
  16. ↑ Kreiger, Barbara. The Dead Sea and the Jordan River. Bloomington Indianapolis: Indiana University Press, 2016 — 6 bet. ISBN 978-0-253-01936-3. „Given the long history that has been enacted on its shores by many nations, it is not surprising that the Dead Sea has had various names. Its oldest is Yam Ha-Melah, the Salt Sea, that name first appearing in the Bible in the books of Genesis, Numbers, Deuteronomy, and Joshua, where it usually serves as a geographical landmark. To the Greeks it was Lake Asphaltites because of the lumps of asphalt that were periodically thrown up from its depths, and that name persisted in the texts of medieval writers. Christians of the Middle Ages also knew it as the Devil's Sea, and their Arab contemporaries referred occasionally to the Stinking Lake, presumably because of the smell of sulphur emitted from several places along the shore. But the names that appear most frequently in Arab texts are commemorative of the cataclysm that engulfed Sodom and Gomorrah. They called it simply The Overwhelmed, "from the cities of Lot that were overwhelmed in its depths," or the Sea of Zughar (i.e., Zoar), after the town that had escaped destruction and flourished in the Middle Ages. Likewise the Jews, who sometimes referred to it as the East Sea, to distinguish it from the Mediterranean, or the Sea of the Aravah, referring to the valley in which it lies, but more often called it the Sea of Sodom. Except for the little used Arab name Al Buhairah al Miyyatah, the Dead Lake, the notion of lifelessness is not reflected in Arab and Jewish names, though Mare Mortuum, the Dead Sea, had appeared in early Roman texts. (In Tacitus' History we also find it called the Jewish Sea.) Today the Arabs call it Bahr el-Lut, the Sea of Lot. To Jews it is still Yam Ha-Melah.“ 
  17. ↑ «Bava Batra 74b:12». Sefaria. — „ימה של סדום“. Qaraldı: 2025-jıl 12-mart.
  18. ↑ The first article al- is unnecessary and usually not used.
  19. ↑ Moshe Sharon. Bani Na'im: Maqam an-Nabi Lut, Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae (CIAP). Leiden, Boston, Cologne: Brill, 1999 — 15 (of pp.12–21) bet. ISBN 978-90-04-11083-0. 
  20. ↑ Gen 19
  21. ↑ Kreiger, Barbara. The Dead Sea and the Jordan River. Bloomington Indianapolis: Indiana University Press, 2016 — 6 bet. ISBN 978-0-253-01936-3. „Given the long history that has been enacted on its shores by many nations, it is not surprising that the Dead Sea has had various names. Its oldest is Yam Ha-Melah, the Salt Sea, that name first appearing in the Bible in the books of Genesis, Numbers, Deuteronomy, and Joshua, where it usually serves as a geographical landmark. To the Greeks it was Lake Asphaltites because of the lumps of asphalt that were periodically thrown up from its depths, and that name persisted in the texts of medieval writers. Christians of the Middle Ages also knew it as the Devil's Sea, and their Arab contemporaries referred occasionally to the Stinking Lake, presumably because of the smell of sulphur emitted from several places along the shore. But the names that appear most frequently in Arab texts are commemorative of the cataclysm that engulfed Sodom and Gomorrah. They called it simply The Overwhelmed, "from the cities of Lot that were overwhelmed in its depths," or the Sea of Zughar (i.e., Zoar), after the town that had escaped destruction and flourished in the Middle Ages. Likewise the Jews, who sometimes referred to it as the East Sea, to distinguish it from the Mediterranean, or the Sea of the Aravah, referring to the valley in which it lies, but more often called it the Sea of Sodom. Except for the little used Arab name Al Buhairah al Miyyatah, the Dead Lake, the notion of lifelessness is not reflected in Arab and Jewish names, though Mare Mortuum, the Dead Sea, had appeared in early Roman texts. (In Tacitus' History we also find it called the Jewish Sea.) Today the Arabs call it Bahr el-Lut, the Sea of Lot. To Jews it is still Yam Ha-Melah.“ 
  22. ↑ Kreiger, Barbara. The Dead Sea and the Jordan River. Bloomington Indianapolis: Indiana University Press, 2016 — 6 bet. ISBN 978-0-253-01936-3. „Given the long history that has been enacted on its shores by many nations, it is not surprising that the Dead Sea has had various names. Its oldest is Yam Ha-Melah, the Salt Sea, that name first appearing in the Bible in the books of Genesis, Numbers, Deuteronomy, and Joshua, where it usually serves as a geographical landmark. To the Greeks it was Lake Asphaltites because of the lumps of asphalt that were periodically thrown up from its depths, and that name persisted in the texts of medieval writers. Christians of the Middle Ages also knew it as the Devil's Sea, and their Arab contemporaries referred occasionally to the Stinking Lake, presumably because of the smell of sulphur emitted from several places along the shore. But the names that appear most frequently in Arab texts are commemorative of the cataclysm that engulfed Sodom and Gomorrah. They called it simply The Overwhelmed, "from the cities of Lot that were overwhelmed in its depths," or the Sea of Zughar (i.e., Zoar), after the town that had escaped destruction and flourished in the Middle Ages. Likewise the Jews, who sometimes referred to it as the East Sea, to distinguish it from the Mediterranean, or the Sea of the Aravah, referring to the valley in which it lies, but more often called it the Sea of Sodom. Except for the little used Arab name Al Buhairah al Miyyatah, the Dead Lake, the notion of lifelessness is not reflected in Arab and Jewish names, though Mare Mortuum, the Dead Sea, had appeared in early Roman texts. (In Tacitus' History we also find it called the Jewish Sea.) Today the Arabs call it Bahr el-Lut, the Sea of Lot. To Jews it is still Yam Ha-Melah.“ 
  23. ↑ «A Rare Middle East Agreement, on Water». The New York Times (2013-jıl 9-dekabr). — „About 25 miles of the Dead Sea's shoreline lie in the Israeli-occupied West Bank and are claimed by the Palestinians as part of a future state.“. Qaraldı: 2023-jıl 4-dekabr.
  24. ↑ «The Dead Sea is dying. These beautiful, ominous photos show the impact». NPR (2022-jıl 11-dekabr). — „The Dead Sea is a landlocked lake that's partly in Jordan, Israel and the Israeli-occupied West Bank.“. Qaraldı: 2023-jıl 4-dekabr.
  25. ↑ «A Rare Middle East Agreement, on Water». The New York Times (2013-jıl 9-dekabr). — „About 25 miles of the Dead Sea's shoreline lie in the Israeli-occupied West Bank and are claimed by the Palestinians as part of a future state.“. Qaraldı: 2023-jıl 4-dekabr.
  26. 1 2 3 4 5 6 «Red Sea – Dead Sea Water Conveyance Study (RSDSC) Program: Dead Sea Study, July 2010, p. 64». 2016-jıl 24-dekabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2016-jıl 14-oktyabr.
  27. ↑ «Red Sea – Dead Sea Water Conveyance Study (RSDSC) Program: Dead Sea Study, July 2010, p. 64». 2016-jıl 24-dekabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2016-jıl 14-oktyabr.
  28. ↑ «Red Sea – Dead Sea Water Conveyance Study (RSDSC) Program: Dead Sea Study, July 2010, p. 64». 2016-jıl 24-dekabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2016-jıl 14-oktyabr.
  29. ↑ «Springs and quicksand at the Dead Sea». 2008-jıl 22-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2008-jıl 27-avgust.
  30. ↑ «Mujib». UNESCO. 2019-jıl 30-sentyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2016-jıl 7-may.
  31. ↑ «Dead Sea». Exact Me.org. 2013-jıl 20-yanvar sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2013-jıl 21-yanvar.
  32. ↑ Pull-apart basin formation and development in narrow transform zones with application to the Dead Sea Basin. https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2007TC002119.
  33. 1 2 3 Mordechai Stein. «The limnological history of late Pleistocene – Holocene water bodies in the Dead Sea basin». 2013-jıl 13-may sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Silteme kórsetiwdegi qátelik: Invalid <ref> tag; name "Stein" defined multiple times with different content
  34. ↑ ; Yoseph YechieliGroundwater Base Level Changes and Adjoining Hydrological Systems. Springer Science & Business Media, 2010 — 123 bet. ISBN 978-3-642-13944-4. 
  35. ↑ Ben-Avraham, Zvi; Katsman, Regina (2015). "The formation of graben morphology in the Dead Sea Fault, and its implications". Geophysical Research Letters (American Geophysical Union) 42 (17): 2.2. Sedimentary Regime, p. 6991 (of 6989–6996). doi:10.1002/2015GL065111. ISSN 0094-8276. "Estuarine-lagoonal series of syn-rift evaporites of the latest Miocene—Pliocene ages. Sedimentary regime and mineral composition indicate that .... the Sedom formation in the DSB [Dead Sea Basin] .... , consisting mainly of halite, can be related to ingression of sea waters .... through the Yezreel Valley inland into the Jordan-Arava rift valley (from the Sea of Galilee to the present-day Dead Sea....) in the Late Neogene. After its disconnection from the open sea that could be associated with either eustatic changes in the sea, tectonic uplift of Judea-Samaria anticline, or other processes [Stein, 2014], the rift valley was occupied by a series of hypersaline terminal lakes. They occasionally evaporated and precipitated halite. .... Restoration of the Sedom diapir to its original uniform thickness covering the basin floor yields 2.3 km.".
  36. ↑ ; Yoseph YechieliGroundwater Base Level Changes and Adjoining Hydrological Systems. Springer Science & Business Media, 2010 — 123 bet. ISBN 978-3-642-13944-4. 
  37. ↑ «Natural Resources». Dead Sea Research Center. 2013-jıl 6-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2013-jıl 27-oktyabr.
  38. ↑ «Lowest Elevation: Dead Sea». Extreme Science. 2011-jıl 7-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2007-jıl 22-may.
  39. ↑ Kramer, Mordechai R.; Springer, Chaim; Berkman, Neville; Glazer, Mendel; Bublil, Milli; Bar-Yishay, Ephraim; Godfrey, Simon (March 1998). "Rehabilitation of Hypoxemic Patients With COPD at Low Altitude at the Dead Sea, the Lowest Place on Earth". Chest 113 (3): 571–575. doi:10.1378/chest.113.3.571. PMID 9515826.
  40. ↑ Ionescu, Danny; Siebert, Christian; Polerecky, Lubos; Munwes, Yaniv Y.; Lott, Christian; Häusler, Stefan; Bižić-Ionescu, Mina; Quast, Christian et al. (2012). "Microbial and Chemical Characterization of Underwater Fresh Water Springs in the Dead Sea". PLOS ONE 7 (6). doi:10.1371/journal.pone.0038319. PMC 3367964. PMID 22679498.

Qosımsha oqıw

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Sırtqı siltemeler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Óli_teńiz&oldid=215597» saytınan alınǵan