Kontentke ótiw

Úlken baryerli rif

Siltemelerdi redaktorlaw
Wikipedia — erkin enciklopediya

Úlken baryerli rif dúnyadaǵı eń úlken marjan rifleri sisteması bolıp esaplanıp[1][2], 2900 den aslam jeke riflerden[3] hám shama menen 344 400 kvadrat kilometr (133 000 mi²) maydandaǵı 2300 kilometrden artıq uzınlıqtaǵı 900 atawdan quralǵan[3][4] Rif Korall teńizinde, Avstraliyanıń Kvinslend shtatı jaǵalawında jaylasqan bolıp, onı jaǵalawdan keńligi 160 kilometr hám tereńligi 61 metrden aslam kanal bólip turadı[5]. Ullı tosıq rifi kosmostan kórinedi hám tiri organizmler tárepinen jaratılǵan dúnyadaǵı eń úlken qurılma bolıp esaplanadı. Bul rif dúzilisi marjan polipleri dep atalıwshı milliardlap mayda organizmlerden quralǵan hám qurılǵan[6][7]. Ol tirishiliktiń keń túrliligin qollap-quwatlap[8], 1981-jılı Jáhán miyrası obekti sıpatında tańlanǵan[1][2]. CNN 1997-jılı onı Dúnyanıń jeti tábiyiy ájayıbatlarınan biri dep ataǵan[9]. Avstraliyanıń Jáhán miyrası orınları onı 2007-jılı óz dizimine kirgizgen[10].

Kvinslend milliy trastı 2006-jılı onı Kvinslend shtatı belgisi dep atadı[11].

Riftiń úlken bólimi Balıqshılıq hám turizm sıyaqlı insan tárepinen paydalanıwdıń tásirin sheklewge járdem beretuǵın Ullı baryerli rif teńiz parki tárepinen qorǵaladı. Rif hám onıń ekosistemasına basqa ekologiyalıq basımlar adam tárepinen jaratılǵan pataslandırıwshılardıń aǵıwı, marjanlardıń massalıq aǵıwı menen birgeliktegi klimat ózgeriwi, shógindiniń taslanıwı hám tikenler tajı teńiz juldızlarınıń ciklli populyaciyalıq háwij alıwların óz ishine aladı[12]. 2012-jıldıń oktyabr ayında Proceedings milliy ilimler akademiyası tárepinen járiyalanǵan izertlewge muwapıq, rif 1985-jıldan beri marjan qaplamınıń yarımınan kóbiregin joǵaltqan. Bul 2020-jılǵı izertlew menen tastıyıqlanǵan bolıp, rif marjan qaplamınıń yarımınan kóbiregi 1995-jıldan 2017-jılǵa shekem joǵalǵan, 2020-jılǵı keń tarqalǵan aǵıw hádiysesiniń tásirleri ele muǵdarlap bahalanbaǵan[13].

Ullı baryerli rifin Avstraliya aborigenleri hám Torres buǵazı atawlarında jasawshı xalıqlar ázelden biletuǵın hám paydalanıp kiyatırǵan. Bul rif jergilikli toparlardıń mádeniyatı hám ruwxıylıǵınıń áhmiyetli bólegi bolıp esaplanadı. Rif turistler, ásirese, Whitsunday atawları hám Cairns aymaqları ushın júdá belgili mánzil. Turizm wálayat ushın áhmiyetli ekonomikalıq xızmet bolıp, jılına 3 milliard AUD dollardan aslam dáramat keltiredi. 2014-jıldıń noyabr ayında Google kompaniyası Great Barrier Reef 3D formatında Google Underwater Street View platformasın iske qostı[14].

2016-jıldıń mart ayındaǵı esabatta marjanlardıń aǵarıwı aldın oylanǵanına qaraǵanda kóbirek tarqalǵanlıǵı, okean temperaturasınıń jılıwı nátiyjesinde riflerdiń arqa bólimlerine ayrıqsha tásir kórsetkeni atap ótilgen.[15] 016-jıldıń oktyabr ayında Outside rif ushın nekrolog basıp shıǵardı[16]; maqala waqtınan aldın hám riflerdiń turaqlılıǵın bekkemlewge tásir etkeni ushın sınǵa alındı[17]. 2017-jıldıń mart ayında Nature jurnalı riflerdiń arqa bólimindegi 800 kilometr (500 mil) uzınlıqtaǵı úlken bólimler 2016-jılda suwdıń joqarı temperaturası dawamında ólip ketkenligin kórsetetuǵın maqala basıp shıǵardı, bul jaǵday avtorlar tárepinen globallıq klimat ózgeriwi tásirine baylanıstırılǵan[18]. Úlken barterli rifinde tuwılıp atırǵan marjan balalarınıń procenti 2018-jılı keskin túsip ketti hám ilimpazlar onı "tábiyiy tańlawdıń úlken hádiysesi júzege keliwiniń dáslepki basqıshı" dep atamaqta. 2016-2017-jıllardaǵı aǵarıw waqıyalarında jetilisken jetiliskenlerdiń kópshiligi qaytıs boldı, bul korall tuwılıwınıń tómen dárejesine alıp keldi. Kóbeygen marjan túrleri de ózgerdi, eger tendenciya dawam etse, rif ekosistemasın uzaq múddetli qayta dúziwge alıp keldi[19].

1975-jılı qabıl etilgen "Ullı baryerli rif teńiz parki haqqında"ǵı nızamda (54-bánt) Riftiń salamatlıǵı, basımı hám keleshegi haqqında hár bes jılda bir márte bayanat beriw belgilengen. Sońǵı esapta bolsa 2019-jılı járiyalandı[20]. 2022-jıl mart ayında jáne bir massalıq aǵartıw waqıyası tastıyıqlandı, ásirese El-Nino hawa-rayı hádiysesiniń múmkin bolǵan tásirlerin esapqa alǵanda rif sistemasınıń keleshegi haqqında qosımsha qáweterlerdi keltirip shıǵardı[21].

Avstraliya teńiz ilimleri institutı hár jılı Ullı baryerli rifininiń jaǵdayı boyınsha sorawlar ótkerip, 2022-jılǵı esabat boyınsha 36 jıl ishindegi eń úlken tikleniwdi kórsetti. Bul tiykarınan riflerdiń úshten eki bóleginde tez ósiwshi Akropora marjanı tárepinen qayta ósiwi menen baylanıslı bolıp, bul jerde ústem marjan esaplanadı[22].

Geologiyası hám geografiyası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Aerofotografiya

Úlken barterli rifi Shıǵıs Avstraliya Kordilera bóliminiń ózine tán ózgesheligi bolip esaplanadı. Bul Torres buǵazınan (Brambl-Key, eń arqa atawı hám Papua-Jana Gvineyanıń qubla jaǵalawı arasında) arqada Ledi Elliot atawı (eń qubla atawı) hám qubladaģı Freyzer atawı arasındaģı belgisiz ótkelge shekem jetip baradı. Ledi Elliot atawı 1915 km (1,190 mi) Brambl Key qalasınan qubla-shıǵısta jaylasqan bolıp, kishi Myrrey atawların óz ishine aladı[23].

Plitalardıń tektonikalıq teoriyası Avstraliya kaynazoy dáwirinen baslap jılına 7 sm tezlikte arqaǵa qaray jıljıǵanlıǵın kórsetedi[24]. Sonday-aq, bul waqıtta Kvinslendte oraylıq hám qalqan vulkanlar hám bazalt aǵıslarına alıp kelgen vulkan atılıwları júz bergen. Bulardıń ayırımları vulkan atawlarına aylanǵan. Marjan teńizi basseyni payda bolgannan soń, basseynde marjan rifleri óse baslaǵan, biraq shama menen 25 million jıl aldınģa shekem arqa Kvinslend tropiklerden qubladaǵı ortasha suwlarda bolıp, marjanlardıń ósiwin qollap-quwatlaw ushın júdá salqın edi.

Úlken baryerli rifiniń rawajlanıw tariyxı quramalı; Kvinslend tropikalıq suwlarǵa ótkennen keyin, teńiz qáddi ózgeriwi menen riflerdiń ósiwi hám páseyiwine kóp tásir kórsetken[25].

Geron atawı, Ullı baryerli rifiniń qublasındaģı marjan sayı.
Arlington rifiniń hawa kórinisi.

Ekologiyası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Kerns janındaǵı Flinn rifinde hár túrli reńli marjanlar
Mur rifi

Úlken baryerli rifleri tirishiliktiń ayrıqsha hár túrliligin qollap-quwatlaydı, sonıń ishinde, kóplegen ázzi yamasa joq bolıp ketiw qáwpi astında turǵan túrler esaplanadı. Olardıń ayırımları rifler sisteması ushın endemik bolıwı múmkin[26][27].

Úlken baryerli rifinde jasıl teńiz tasbaqası

Úlken baryerli rifinde kit tárizlilerdiń 30 túri, sonıń ishinde, irgejeyli kit-minke, Hind-Tinish okeanı órkesh delfini hám órkesh kitler dizimge alınǵan[27][28][29]. Rifte 1500 den aslam balıq túrleri, sonıń ishinde masqarapaz balıq, qızıl bas, qızıl tamaqlı imperator, bir neshe túrdegi snapper hám marjan foreli jasaydı[30]. Teńiz jılanlarınıń on jeti túri Ullı baryerli rifinde 50 metrge shekemgi jıllı suwlarda jasaydı hám qublada arqa bólimge qaraǵanda kóbirek tarqalǵan. Ullı baryerli rifler dúnya miyrası aymaǵında ushırasatuǵınlardıń hesh biri endemik yamasa joq bolıp ketiw qáwpi astında[31].

Flinn rifindegi marjanlar arasındaǵı jol-jol xirurg balıq

Ekologiyalıq qáwipler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Teńiz temperaturası hám Úlken baryer rifiniń aǵarıwı.

Klimat ózgeriwi, pataslanıw, tikenekli taw juldızları hám balıqshılıq usı rif sistemasınıń salamatlıǵına tiykarǵı qáwipler bolıp esaplanadı[32][33]. Milliy ilimler akademiyasınıń 2012-jıldaǵı izertlewine muwapıq, 1985-jıldan baslap Ullı baryerli rifi óziniń marjanlarınıń yarımınan kóbiregin joǵaltqan, joǵaltıwdıń úshten eki bólegi aldın sanap ótilgen faktorlar sebepli 1998-jıldan baslap júz bergen[34] . 2022-jılı riftiń arqa hám oraylıq bólimlerinde monitoring baslanǵanınan berli marjan qaplamınıń eń kóp muǵdarı bolǵan, biraq qubla bólimindegi qaplama azayǵan hám aǵarıw hádiyseleri kóbirek júz bergen[35].

Klimattıń ózgeriwi

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Ullı baryerli rifi teńiz parki basqarması Ullı baryerli rifi ushın eń úlken qáwip-qáterdi klimat ózgeriwi dep esaplap, bul okeannıń ısıwına sebep boladı hám marjanlardıń aǵarıwın kúsheytedi[36][37]. Teńiz ıssılıq tolqınları sebepli marjanlardıń massalıq aǵarıwı 1998, 2002, 2006, 2016, 2017 hám 2020-jıllardıń jazında júz bergen hám marjanlardıń aǵarıwı jıllıq waqıyaǵa aylanıwı kútilmekte[38][39][40][41]. 2020-jılı ótkerilgen izertlewler nátiyjesinde Ullı baryerli rifi 1995-jıldan berli klimat ózgeriwi sebepli jıllı teńizler sebepli marjanlardıń yarımınan kóbiregin joǵaltqanı anıqlandı.[40][42] . Marjanlardıń aǵarıwı keselliklerge sezgirliktiń artıwına alıp keledi, bul bolsa rif jámáátleri ushın zıyanlı ekologiyalıq tásirlerge sebep boladı[43].

2017-jılı iyul ayında YUNESKO korall oqlawdıń Ullı baryerli rifine tásirinen qatań qáweterleniwdi bildirgen qarar joybarın járiyaladı. Sonday-aq, qarar joybarında Avstraliya suwdıń sapasın jaqsılaw boyınsha úlken jumıslarsız Reef 2050 esabatınıń maqsetlerine erise almaytuǵınlıǵı haqqında eskertilgen[44].

Tikenler shańaraǵı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Tikenekli teńiz juldızları

Tikenekli teńiz juldızı marjan poliplerin jemiredi. Bul teńiz juldızlarınıń úlken háwij alıwı riflerdi wayran etiwi múmkin. 2000-jılı epidemiya Rif izertlew orayı (RRC) tárepinen ótkerilgen izertlewde úlgilengen riflerdegi tiri marjan qaplamınıń 66% joǵalıwına alıp keldi[45]. Epidemiyalar tábiyiy cikllerde júz beredi, suw sapasınıń tómenligi hám teńiz juldızlarınıń jırtqıshlarınıń artıqsha awlanıwı menen jamanlasadı[45][46].

Balıqshılıq

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Tiykarǵı túrlerdiń, máselen, gigant Tritonnıń artıqsha awlanıwı riflerdegi tirishilik ushın zárúr bolǵan azıq-awqat shınjırların buzıp jiberiwi múmkin. Balıq awlaw, sonday-aq, qayıqlardan suwdıń pataslanıwınıń artıwı, kereksiz túrlerdiń (delfinler hám tasbaqalar sıyaqlı) qosımsha awlanıwı hám trawling, ankerler hám torlardan jasaw orınlarınıń joq etiliwi arqalı riflerge tásir kórsetedi[47]. 2004-jıldıń ortalarına kelip Ullı baryerli rif teńiz parkiniń shama menen úshten bir bólegi jazba ruxsatısız hár qanday túrdegi túrlerdi, sonıń ishinde balıq awlawdı joq etiwden qorǵaladı[48].

Shen Neng 1 úlken baryer rifi, 2010-jıl 5-aprel.

Basqarıw

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Úlken baryerli rifi aymaǵınıń kartası, Jáhán miyrası aymaǵı hám teńiz parki, 2014-jıl.

1975-jılı Avstraliya húkimeti tárepinen "Ullı baryerli rifler teńiz parki" shólkemlestirilip, hár qıylı jumıslar qadaǵan etildi[49]. "Ullı baryerli rifler teńiz parki" pútkil Ullı baryerli rifler provinciyasın óz ishine almaydı[50]. Park Kvinslend húkimeti menen birgelikte "Ullı baryerli rifler teńiz parki" basqarması arqalı basqarıladı.

Riflerdi saqlap qalıw maqsetinde aymaqlastırıw, basqarıw rejeleri, ruqsatnamalar, bilimlendiriw hám xoshametlew (ekoturizm sertifikatı sıyaqlı) ilajlarınan paydalanıladı[32][51].

1999-jılı Avstraliya parlamenti tárepinen qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw hám biologiyalıq hár túrlilikti saqlaw haqqındaǵı nızam qabıl etilip, bul nızam biologiyalıq hár túrlilikti saqlawdıń regionallıq áhmiyetli baǵdarları boyınsha kórsetpeler beriw arqalı qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw haqqındaǵı milliy nızamnıń ámel etiwin jaqsıladı. Teńiz bioregionallıq planlastırıw procesi usı nızamnıń orınlanıwınan kelip shıqqan. Bul process túrge tiyisli pútkil ekosistema hám túrli túrlerdiń teńiz ortalıǵında óz ara tásirlesiwin esapqa alıw arqalı teńiz biologiyalıq hár túrlilikti saqlaydı.

Kók teńiz juldızı (Linckia laevigata) qattı Akropora hám Porites marjanları ústinde jatır.

Turizm

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Úlken baryerli rifinde úlken balıqshıǵa qarap turǵan súńgiwshi
Rif hám qayıqlardıń vertolyottan kóriniwi.

Óziniń úlken biologiyalıq kóp túrliligi, jıllı tınıq suwları hám "tirik bortlar" dep atalatuǵın turistlik qayıqlardan paydalanıw múmkinligi sebepli rifler, ásirese, súńgiwshiler ushın oǵada qızıqlı mánzil esaplanadı. Ullı baryerli rifindegi turizm Keyrns hám de Whitsundayda jaylasqan. Bul aymaqlar park maydanınıń 7-8% in quraydı. Whitsundays hám Cairns ózleriniń basqarıw rejelerine iye. Kvinslend jaǵalawındaǵı kóplegen qalalar kúndelikli qayıq sayaxatların usınadı. Birneshe materik hám marjan atawları, sonıń ishinde, Jasıl ataw hám Ledi Elliot atawı házirgi waqıtta dem alıw orınları esaplanadı. 1996-jıldan baslap Ullı baryerli rifindegi 27 ataw kurortlardı qollap-quwatlaytuģın edi.

1996-jılı aymaqtaǵı turizmniń kópshiligi jergilikli bolıp, eń kóp sapar etiw waqıtları Avstraliyanıń qıs ayında bolǵan. Usı waqıtta Ullı baryerli rifine sayaxatshılar jılına 776 million Avstraliya dolların qosqanlıǵı esap-sanaq etilgen[52]. Aymaqtaǵı eń iri kommerciyalıq xızmet sıpatında 2003-jılı turizm jılına 4 milliard Avstraliya dollarınan aslam dáramat keltirgenligi kórsetilgen[53] 2005-jıldaǵı esaplawlarǵa qaraǵanda 5,1 milliard Avstraliya dollarına shekem ósken[54]. 2013-jıldıń mart ayında Ullı baryerli rif teńiz parki basqarması tárepinen járiyalanǵan Deloitte esabatında aytılıwınsha, Riftiń 2 000 kilometrlik jaǵalıq sızıǵı jılına 6,4 milliard Avstraliya dollarına turizmdi tartadı hám 64 000 nan aslam adamdı jumıs penen támiyinleydi[55].

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. 1 2 UNEP World Conservation Monitoring Centre. «Protected Areas and World Heritage – Great Barrier Reef World Heritage Area». Department of the Environment and Heritage (1980). 2008-jıl 11-may sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2009-jıl 14-mart.
  2. 1 2 «The Great Barrier Reef World Heritage Values». 2013-jıl 9-may sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2008-jıl 3-sentyabr.
  3. ↑ Fodor's. «Great Barrier Reef Travel Guide». 2013-jıl 14-may sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2006-jıl 8-avgust.
  4. ↑ Department of the Environment and Heritage. «Review of the Great Barrier Reef Marine Park Act 1975». 2006-jıl 18-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2006-jıl 2-noyabr.
  5. ↑ Leong, Goh Cheng. Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition (en). Oxford University Press, 1995 — 81 bet. ISBN 978-0-19-562816-6. 
  6. ↑ Deeks, Russell «Great Barrier Reef from space». BBC Sky at Night Magazine (2024-jıl 28-sentyabr). Qaraldı: 2026-jıl 13-fevral.
  7. ↑ Sarah Belfield. «Great Barrier Reef: no buried treasure». Geoscience Australia (Australian Government) (2002-jıl 8-fevral). 2007-jıl 1-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2007-jıl 11-iyun.
  8. ↑ Sharon Guynup (4 September 2000). "Australia's Great Barrier Reef". Science World. http://findarticles.com/p/articles/mi_m1590/is_1_57/ai_65370824.
  9. ↑ "The Seven Natural Wonders of the World". CNN. 1997. http://www.cnn.com/TRAVEL/DESTINATIONS/9711/natural.wonders/.
  10. ↑ «National Heritage List: The Great Barrier Reef, Queensland». Department of Agriculture, Water and the Environment. 2021-jıl 22-aprel sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2021-jıl 23-aprel.
  11. ↑ National Trust Queensland. «Queensland Icons». 2006-jıl 10-dekabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2021-jıl 27-aprel.
  12. ↑ Smee, Ben (20 February 2019). "Great Barrier Reef authority gives green light to dump dredging sludge". The Guardian. ISSN 0261-3077. https://www.theguardian.com/environment/2019/feb/20/great-barrier-reef-authority-gives-green-light-to-dump-dredging-sludge.
  13. ↑ Amy Woodyatt. «The Great Barrier Reef has lost half its corals within 3 decades» (en). CNN (2020-jıl 13-oktyabr). 2020-jıl 15-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2020-jıl 17-oktyabr.
  14. ↑ «Google Launches Underwater Street View» (2014-jıl 16-noyabr). 2014-jıl 29-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi.
  15. ↑ "Great Barrier Reef coral bleaching more widespread than first thought". The Sydney Morning Herald. 31 March 2016. https://www.smh.com.au/environment/great-barrier-reef-coral-bleaching-more-widespread-than-first-thought-surveys-reveal-20160331-gnux7x.html.
  16. ↑ Jacobsen, Rowan «Obituary: Great Barrier Reef (25 Million BC–2016)» (2016-jıl 11-oktyabr). 2016-jıl 16-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2016-jıl 16-oktyabr.
  17. ↑ Lewis, Sophie. "The Great Barrier Reef is not actually dead". CNN. http://www.cnn.com/2016/10/14/us/barrier-reef-obit-trnd/index.html.
  18. ↑ Cave, Damien; Gillis, Justin (15 March 2017). "Large Sections of Australia's Great Reef Are Now Dead, Scientists Find". The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/2017/03/15/science/great-barrier-reef-coral-climate-change-dieoff.html.
  19. ↑ "Great Barrier Reef coral bleaching causes numbers of baby coral to plummet". Australian Broadcasting Corporation. 4 April 2019. https://www.abc.net.au/news/science/2019-04-04/great-barrier-reef-changes-coral-bleaching-recruitment-plummets/10962054.
  20. ↑ «Great Barrier Reef Outlook Report 2019» (en). Great Barrier Reef Marine Park Authority. 2019-jıl 1-sentyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2019-jıl 3-noyabr.
  21. ↑ «Great Barrier Reef: Australia confirms new mass bleaching event». BBC News (2022-jıl 25-mart). 2022-jıl 25-mart sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2022-jıl 25-mart.
  22. ↑ «Annual Summary Report of Coral Reef Condition 2021/22». AIMS (2022-jıl 4-avgust). 2022-jıl 13-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2023-jıl 2-yanvar.
  23. ↑ A.K. Lobeck. Physiographic Diagram of Australia. New York: The Geological Press, Columbia University, 1951. „to accompany text description and geological sections which were prepared by Joseph Gentili and R.W. Fairbridge of the University of Western Australia“ 
  24. ↑ Davies, P.J., Symonds, P.A., Feary, D.A., Pigram, C.J. (1987). "Horizontal plate motion: a key allocyclic factor in the evolution of the Great Barrier Reef". Science 238 (4834): 1697–1700. doi:10.1126/science.238.4834.1697. PMID 17737670.
  25. ↑ MSN Encarta (2006). "Great Barrier Reef". Great Barrier Reef. http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575831/Great_Barrier_Reef.html.<!--->
  26. ↑ CSIRO. «Snapshot of life deep in the Great Barrier Reef» (2006). 2007-jıl 30-avgust sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2007-jıl 13-mart.
  27. 1 2 Great Barrier Reef Marine Park Authority. «Fauna and Flora of the Great Barrier Reef World Heritage Area» (2000). 2006-jıl 14-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2006-jıl 24-noyabr.
  28. ↑ CRC Reef Research Centre Ltd. «Reef facts: Plants and Animals on the Great Barrier Reef». 2006-jıl 21-avgust sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2006-jıl 14-iyul.
  29. ↑ Great Barrier Reef Marine Park Authority. «Environmental Status: Marine Mammals». The State of the Great Barrier Reef Report – latest updates (2004). 2006-jıl 2-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2007-jıl 13-mart.
  30. ↑ Great Barrier Reef Marine Park Authority. «Fish Spawning Aggregation Sites on the Great Barrier Reef». 2008-jıl 16-dekabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2009-jıl 14-mart.
  31. ↑ «Appendix 2 – Listed Marine Species». Fauna and Flora of the Great Barrier Reef World Heritage Area (2000). Qaraldı: 2007-jıl 23-may.
  32. 1 2 Harriott, V.J. «Marine tourism impacts and their management on the Great Barrier Reef». CRC Reef Research Centre Technical Report No. 46. CRC Reef Research Centre (2002). 2009-jıl 18-mart sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2009-jıl 8-mart.
  33. ↑ «AIMS Longterm Monitoring – Coral Diseases on the Great Barrier Reef – Skeletal Eroding Band». aims.gov.au. 2009-jıl 13-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2009-jıl 22-avgust.
  34. ↑ Eilperin, Juliet (2 October 2012). "Great Barrier Reef has 'lost half its coral since 1985'". The Washington Post (London). https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/great-barrier-reef-has-lost-half-its-coral-since-1985-8193783.html.
  35. ↑ "Great Barrier Reef sees record coral cover, but it is highly vulnerable", BBC, 4 August 2022.
  36. ↑ Rothwell, Don; Stephens, Tim (19 November 2004). "Global climate change, the Great Barrier Reef and our obligations". Melbourne: The National Forum. http://www.150.theage.com.au/view_bestofarticle.asp?straction=update&inttype=1&intid=1850.
  37. ↑ Great Barrier Reef Marine Park Authority. «Our changing climate». 2007-jıl 29-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2007-jıl 26-sentyabr.
  38. ↑ Great Barrier Reef Marine Park Authority. «Coral Bleaching and Mass Bleaching Events». 2006-jıl 20-aprel sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2006-jıl 30-may.
  39. ↑ Silteme kórsetiwdegi qátelik: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named :1
  40. 1 2 "Great Barrier Reef has lost half of its corals since 1995" (in en-GB). BBC News. 14 October 2020. https://www.bbc.com/news/world-australia-54533971.
  41. ↑ "Online version". The Daily Telegraph. 30 January 2007. http://www.news.com.au/story/0,10117,21141105-1702,00.html?from=public_rss.
  42. ↑ Dietzel, Andreas; Bode, Michael; Connolly, Sean R.; Hughes, Terry P. (14 October 2020). "Long-term shifts in the colony size structure of coral populations along the Great Barrier Reef". Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 287 (1936). doi:10.1098/rspb.2020.1432. PMC 7657849. PMID 33049171.
  43. ↑ Littman, Raechel; Willis, Bette L.; Bourne, David G. (2011). "Metagenomic analysis of the coral holobiont during a natural bleaching event on the Great Barrier Reef". Environmental Microbiology Reports 3 (6): 651–660. doi:10.1111/j.1758-2229.2010.00234.x. PMID 23761353.
  44. ↑ Great Barrier Reef: Australia must act urgently on water quality, says Unesco 3 Iyun 2017[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. The Guardian. Retrieved 3 June 2017
  45. 1 2 «CRC Reef Research Centre Technical Report No. 32 – Crown-of-thorns starfish(Acanthaster planci) in the central Great Barrier Reef region. Results of fine-scale surveys conducted in 1999–2000». 2007-jıl 29-avgust sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2007-jıl 7-iyun.
  46. ↑ RRC Reef Research Centre. «Crown-of-thorns starfish on the Great Barrier Reef». 2006-jıl 26-avgust sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2006-jıl 28-avgust.
  47. ↑ CSIRO Marine Research. «Environmental Effects of Prawn Trawling» (1998). 2008-jıl 25-yanvar sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2006-jıl 28-may.
  48. ↑ Great Barrier Reef Marine Park Authority. «Marine Park Zoning». 2006-jıl 19-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2006-jıl 8-avgust.
  49. ↑ Commonwealth of Australia. «Great Barrier Reef Marine Park Act 1975» (1975). 2011-jıl 23-fevral sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2006-jıl 30-avgust.
  50. ↑ «Great Barrier Reef General Reference Map». Great Barrier Reef Marine Park Authority (sentyabr 2004). 2008-jıl 9-aprel sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2009-jıl 14-mart.
  51. ↑ «Rewards Program». Onboard: The Tourism Operator's Handbook for the Great Barrier Reef. Great Barrier Reef Marine Park Authority. 2008-jıl 27-avgust sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2009-jıl 14-mart.
  52. ↑ Driml, Sally; Common, Mick (1996). "Ecological Economics Criteria for Sustainable Tourism: Application to the Great Barrier Reef and Wet Tropics World Heritage Areas, Australia". Journal of Sustainable Tourism 4 (1): 3–16. doi:10.1080/09669589608667255. http://www.multilingual-matters.net/jost/004/0003/jost0040003.pdf. Retrieved 31 October 2008.
  53. ↑ Great Barrier Reef Marine Park Authority. «Summary report of the social and economic impacts of the rezoning of the Great Barrier Reef Marine Park.» (2003). 2008-jıl 20-sentyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2009-jıl 14-mart.
  54. ↑ Great Barrier Reef Marine Park Authority. «Protecting Biodiversity Brochure 2005» (2005). 2006-jıl 17-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2006-jıl 11-noyabr.
  55. ↑ Ove Hoegh-Guldberg (14 March 2014). "Is Australia shooting itself in the foot with reef port expansions?". The Conversation. http://theconversation.com/is-australia-shooting-itself-in-the-foot-with-reef-port-expansions-22992.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Úlken_baryerli_rif&oldid=215576» saytınan alınǵan