Ǵárezsizlik kúni (Qazaqstan)
Qazaqstan Respublikasınıń Ǵárezsizlik kúni[lower-alpha 1] — hár jılı 16-dekabrde belgilenetuǵın bayram.
Áhmiyeti
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Sovetler Awqamınıń birligin saqlap qalıw maqsetinde 1991-jıl 16-martta mámlekette referendum ótkerildi; Qazaqstan dawıs beriwshilerdiń 95% jańa Suverenli Mámleketler Awqamı ushın dawıs berdi. Avgusttaǵı mámleketlik awdarıspaǵına urınıs tawsılǵannan keyin, Qazaqstan Joqarǵı Soveti 1991-jıl 16-dekabrde «Qazaqstan Respublikasınıń Mámleketlik ǵárezsizligi haqqındaǵı» Konstituciyalıq nızamdı qabılladı. Sovetler Awqamınıń tezlik penen tarqap ketiwine qaramay, Qazaqstan óz ǵárezsizligin járiyalaǵan eń aqırǵı respublika boldı. Bul deklaraсiyadan keyin Almatı protokolına qol qoyılıp, Ǵárezsiz Mámleketler Doslıq Awqamı (ǴMDA) dúzildi[1][2]. Ǵárezsizlik Prezident Nursultan Nazarbaev dáwirin baslap berdi, bul dáwirde jańa eki palatalı Parlament hám jańa paytaxt payda boldı. Ǵárezsizliktiń tikkeley bolmaǵan nátiyjeleri retinde tómendegi áhmiyetli waqıyalar júzege keldi[3][4]:
- 1992-jıl mart ayında Qazaqstan BMShǵa aǵza boldı.
- 1992-jıl iyul ayında Qazaqstan Xalqaralıq Valyuta Fondına aǵza boldı.
- 1993-jılǵı Qazaqstan Konstituciyası.
- 1994-jıl fevral ayında Qazaqstan Xalqaralıq atom energiyası agentligine (MAGATE) aǵza boldı.
- Qazaqstandaǵı yadro materiallarınıń sanın azaytqan «Sapfir joybarı» (Project Sapphire) operaciyası.
- 1995-jılǵı Qazaqstan Konstituciyası.
- 2007-jılǵı Qazaqstan Konstituciyasına ózgertisler kirgiziw.
- 2012-jılı «Qazaqstan — 2050» strategiyasınıń járiyalanıwı.
Ulıwma bayramlaw dástúrleri
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Bayram 16-dekabr kúni 1 kún dawamında belgilenedi. Eger 16-dekabr demalıs kúnlerine tuwra kelse, keyingi dúyshembi demalıs kúni bolıp esaplanadı. Kóplegen awıllarda kiyiz úyler qurılıp, onda milliy taǵamlar usınıladı[5]. Bayram qıs máwsimine tuwra kelgenligi sebepli, ol kóbinese imaratlardıń ishinde ótkeriledi[6]. Astana Operası milliy orkestrler qatnasıwında dástúriy muzıkalardan ibarat koncertler shólkemlestiredi. Kóplegen milletshil siyasatshılar hám belsendiler bul bayramnan 1932–1933-jıllardaǵı Qazaqstandaǵı asharshılıq hám Qazaqlardıń SSSR boyınsha kóshiriliwi sıyaqlı dáwirlerde etnikalıq xalıqtı genocid qılıwǵa urınısqanı ushın Rossiya húkimetin ayıplaw ushın paydalanadı[7].
Jeltoqsan waqıyaların eske túsiriw
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Ǵárezsizlik kúni sonday-aq, 1986-jılǵı Jeltoqsan qarsılıq kórsetiwlerin eske túsiriw kúni retinde de paydalanıladı. Bul waqıya Ǵárezsizlik kúni menen bir kúnde, Brejnev maydanında (házirgi Respublika maydanı) Gennadiy Kolbin húkimetiine qarsı baslanǵan bolıp, Sovet hákimiyatına qarsı narazılıqtıń baslanǵısh noqatı boldı. 1980-jılları Sovetler Awqamındaǵı demokratiyalastırıw procesi 1986-jılǵı qarsılıq kórsetiwler menen birge kúsheye basladı. Bul waqıyalar Polshadan baslanıp, basqa respublikalarǵa da jayıla baslaǵan Oraylıq hám Shıǵıs Evropadaǵı iri tolqınlanıwlardan keyin júzege keldi.
Qosımsha qarań
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Eskertpeler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- ↑ qazaq: Қазақстанның Тәуелсіздік күні, latınsha: Qazaqstannyñ Täwelsızdık künı, aytılıwı [qɑzɑqstɑnˈnəŋ tæɥelsɘzˈdɘk kʉˈnɘ]
Derekler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- ↑ «Independence Day of the Republic of Kazakhstan». Kstu.kz. Qaraldı: 2022-jıl 12-yanvar.
- ↑ «Independence Day 2022, 2023 and 2024 in Kazakhstan». Publicholidays.asia.
- ↑ «Kazakhstan Celebrates Independence Day, Country's Accomplishments». Edgekz.com (2013-jıl 31-dekabr). 2021-jıl 2-iyun sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2019-jıl 10-avgust.
- ↑ «Independence of Kazakhstan :: About Kazakhstan». Orexca.com.
- ↑ «Kazakhstan Independence Day | Office Holidays» (en). Officeholidays.com. Qaraldı: 2017-jıl 31-avgust.
- ↑ Cummings, Sally N.. Symbolism and Power in Central Asia: Politics of the Spectacular. Routledge, 2013-09-13. ISBN 9781317987000.
- ↑ Olcott, Martha Brill. Kazakhstan: Unfulfilled Promise. Carnegie Endowment, September 2010. ISBN 9780870032998.