2025

Shepten ońǵa, joqarıdan tómene qaray:

Iberiya yarımatawındaǵı elektr energiyasınıń óshiriliwi waqtında Madriddıń Presiados kóshesinen Kalyo maydanına bolǵan kóriniş; Presiados ele qaranǵı, al Kalyoda elektr támiynatı jartılay qayta tiklengen;
Papa Francisktiń óliminen keyin Robert Prevost papa konklavında Papa Lev XIV retinde saylandı;
Bas ministr Narendra Modi Axmadabaddaǵı B. J. medicina kolledjine urılǵan Air India 171-reysiniń quyrıq bólimi qaldıqların kórdi;
Nepal boylap húkimetke qarsı narazılıqlar júzege keldi, bul bas ministr K. P. Sharma Oliniń otstavkaǵa ketiwine hám birneshe húkimet imaratlarınıń órtep jiberiliwine alıp keldi;
Donald Trump tariflerine juwap retinde Amerikaǵa tiyisli bolmaǵan ónimlerdi (súwrette Chili vinoları) usınıs etip atırǵan LCBO dúkanı;
Iran–Izrail urısı waqtında Tegerandaǵı IRIB studiyasına etilgen hawa hújimi;
Myanmarda 7,7 magnitudalı jer silkiniwi júz berip, Qubla-shıǵıs Aziyada 5400 den artıq adamnıń ólimine hám úlken wayrangershiliklerge sebep boldı;
Gaza urısın toqtatıw maqsetinde Izrail tutqınlarınıń tez arada azat etiliwi haqqındaǵı jańalıqtan soń Tel-Avivdegi Tutqınlar maydanı.

2025-jıl — grigorian kalendarı boyınsha hápteniń 3-shi kúninde, yaǵnıy sárshembide baslanatuǵın kabisa emes jıl.

Bul jıl biziń eramızdıń 2025-jılı, III mıń jıllıqtıń 25-jılı, 21-ásirdiń 25-jılı, 21-ásirdiń 3-on jıllıǵınıń 5-jılı, 2020-jıllardıń 6-jılı bolıp tabıladı.

Bul jıl dawam etip atırǵan iri qurallı básekilerdiń kúsheyiwine gúwa boldı^[1], sonıń ishinde asharshılıq hám Gaza gumanitarlıq krizis penen belgilengen Gaza urısı; Vladimir Putin hám Donald Trump qatnasıwındaǵı tınıshlıq sóylesiwlerine sebep bolǵan Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi; sonday-aq Sudandaǵı puqaralar urısı bar.

Bul jılı, sonday-aq, tiykarınan, jas áwlad tárepinen alıp barılǵan «narazılıq tolqınları» baqlandı; ayırım háreketler, mısalı, Nepal hám Madagaskardaǵı jaǵdaylar — húkimetlerdiń awdarılıwına alıp keldi. Jıl ortasında kóp jıllıq kelispewshilikler sebepli birneshe qısqa múddetli básekiler payda boldı, sonıń ishinde may ayında Indiya hám Pakistan, iyunda Iran hám Izrail, al iyulda Kambodja hám Tayland arasındaǵı kelispewshilikler júz berdi. Sońǵı jaǵdayda Tayland bas ministri Paetongtarn Shinawatra hám Kambodja senatı baslıǵı Hun Sen qatnasıwındaǵı telefon sóylesiwiniń tarqalıp ketiwi bas ministrdiń hákimiyattan shetletiliwine sebep boldı.

Ekonomika hám biznes tarawında Donald Trumptıń AQSh prezidentligine qaytıwı Amerika Qurama Shtatları tárepinen dúnyanıń basqa mámleketlerine qoyılǵan bir qatar tariflerdi baslap berdi. Bul global sawdaǵa úlken tásir etti hám Qıtay menen AQSh arasındaǵı sawda urısın qayta jandandırdı. Texnologiya sektorına bolsa ChatGPT menen básekilesken Qıtaydıń DeepSeek iri til modeliniń shıǵarılıwı tásir etti.

Aviaciya hám kosmonavtika tarawında bul jılı birneshe baxıtsız hádiyseler júz berdi. Olardan yanvarda Vashington milliy aeroportınan yarım mil qublada eki samolyottıń soqlıǵısıwın hám iyunda Indiyanıń Axmadabad qalasında Gatvikke baǵıt alǵan Boeing 787 — Air India 171-reysiniń qulawın mısal keltiriwge boladı. Sonday-aq, bul jıl kosmostı ózlestiriwde áhmiyetli jetiskenliklerge erisildi, sonıń ishinde polyar orbitalıq birinshi basqarılatuǵın kosmoslıq párwaz hám jeke kompaniya tárepinen Aydıń betine birinshi ret tabıslı qonıwı ámelge asırıldı.

Waqıyalar

Qosımsha qarań: Kategoriya:2025-jıl waqıyaları

Qosımsha qarań: Kategoriya:2025-jılı tuwılǵanlar

Qosımsha qarań: Kategoriya:2025-jılı qaytıs bolǵanlar и 2025-jılı qaytıs bolǵanlar dizimi

Ximiya — metal-organikalıq karkaslardı islep shıqqanı ushın Susumu Kitagawa, Richard Robson hám Omar M. Yaghi^[2].
Ekonomika — texnologiyalıq rawajlanıw arqalı turaqlı ósimniń aldınǵı shártlerin anıqlaǵanı ushın Joel Mokyr, sonday-aq, «dóretiwshilik wayrangershilik» arqalı turaqlı ósim teoriyası ushın Peter Howitt hám Philippe Aghion^[3].
Ádebiyat — apokaliptikalıq qorqınısh dáwirinde kórkem ónerdiń kúshin tastıyıqlawshı ózine tartıwshı hám kóz jetkeriwshi dóretpeleri ushın László Krasznahorkai^[4].
Tınıshlıq — Venesuela xalqınıń demokratiyalıq huqıqların qorǵawdaǵı tınbaytuǵın miyneti hám diktaturadan demokratiyaǵa ádil hám tınısh jol menen ótiw jolındaǵı gúresi ushın María Corina Machado^[5].
Fizika — elektr shınjırındaǵı makroskopiyalıq kvantlıq mexanikalıq tunnel hám energiya kvantlanıwın ashqanı ushın John Clarke, Michel H. Devoret hám John M. Martinis^[6].
Fiziologiya yamasa medicina — periferiyalıq immunlıq tolerantlıqqa baylanıslı ashılıwları ushın Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell hám Shimon Sakaguchi^[7].

↑ McGurk, Brett H. «Analysis: The wars Trump promised to end are escalating. Why? | CNN Politics» (en). CNN (2025-jıl 29-iyul). Qaraldı: 2025-jıl 11-avgust.
↑ «Nobel Prize in Chemistry 2025». The Nobel Prize (2025-jıl 8-oktyabr). Qaraldı: 2025-jıl 8-oktyabr.
↑ «The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2025». The Nobel Prize (2025-jıl 13-oktyabr). Qaraldı: 2025-jıl 13-oktyabr.
↑ «Nobel Prize in Literature 2025». The Nobel Prize (2025-jıl 9-oktyabr). Qaraldı: 2025-jıl 9-oktyabr.
↑ «Nobel Peace Prize 2025». The Nobel Prize (2025-jıl 10-oktyabr). Qaraldı: 2025-jıl 10-oktyabr.
↑ «Nobel Prize in Physics 2025». The Nobel Prize (2025-jıl 7-oktyabr). Qaraldı: 2025-jıl 7-oktyabr.
↑ «Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025». The Nobel Prize (2025-jıl 6-oktyabr). Qaraldı: 2025-jıl 6-oktyabr.