Kontentke ótiw

Abbasqulı Bakıxanov

Wikipedia — erkin enciklopediya
Abbasqulı Bakıxanov
ázerbayjansha: Abbasqulu Bakıxanov
Belgisiz súwretshi. XIX ásir
Tuwılǵan sánesi21 iyun (2-iyul) 1794[1]
Tuwılǵan jeriAmirjan, Baku xanlıǵı, Qadjar Iranı[2]
Qaytıs bolǵan sánesi31 may (12-iyun) 1847[1] (52 jasta)
Qaytıs bolǵan jeriVadi-Fatima, Djiddah, Osmanlı imperiyası
Kásibijazıwshı, tariyxshı, jurnalist, tilshi, shayır hám filosof
ÁkesiMırza Muxammed Xan II

Abbasqulı aǵa Bakıxanov (ázerbayjansha: Abbasqulu ağa Bakıxanov; 1794-jıl 21-iyun 3-iyul[3] — 1847-jıl yanvar), Abbas Qulı Bakıxanov yamasa Abbas-Qulı ibn Mirza Muxammed (Taǵı) Xan Badkubi, sonday-aq óziniń «Qodsi» (ázerbayjansha: Qüdsi) ádebiy laqabı menen de belgili, ázerbayjanlı jazıwshı, tariyxshı, jurnalist, tilshi, shayır hám filosof. Ol Baku xanlıǵınıń úshinshi xanı Mırza Muxammed Xan IIniń ulı. Ol Rossiya imperiyası armiyasında oficer bolıp xızmet etken hám 1826–1828-jıllardaǵı Rossiya-Iran urısında qatnasqan. Keyinirek napaqaǵa shıǵıp, Qubada jasap qalǵan.

Kóplegen ázerbayjanlı alımlar Bakıxanovtı ózleriniń dáslepki oyshılları hám tariyxshıları qatarına qosadı. Oǵan ullı Shirvan tariyxı, yaǵnıy keleshekte Ázerbayjan Respublikasınıń tiykarǵı bólimin quraǵan aymaq haqqındaǵı birinshi ilimiy monografiyanı jazǵan degen at berilgen. Onıń «Qanun-e Qodsi» miyneti parsı tiliniń dáslepki grammatikalıq qurallarınıń biri edi.

Jaslıq jılları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Bakıxanovtıń Amsardaǵı (Quba) úy-muzeyi

Bakıxanov Amirjanda Mırza Muxammed Xan IIniń (Baku xanlıǵınıń úshinshi xanı) hám Sofiya atlı gruzin hayalınıń shańaraǵında tuwılǵan[4]. Ol óz bilimin 1801-jılı basladı hám Muxammed Bakuviy hám Hajı Muxammed Gulxaniy (1808-jılı q.b.) sıyaqlı óz dáwiriniń birneshe mollaları tárepinen parsı tilinde tálim aldı[5]. 1813-jılı xanlıqtıń suvereniteti joǵalǵanına jeti jıl tolǵanda, onıń shańaraǵı Qubaǵa kóship ótti. Ol jerde kelesi on jıl dawamında arab, túrk hám rus tillerin, keyinirek francuz hám polyak tillerin úyrendi[6]. 1818-jılı ol birinshi ázerbayjan ádebiy jámiyeti bolǵan «Gúlistan-i Iram»dı qurdı.

Ol 1819-jıl 20-dekabrde (1820-jıl 1-yanvar) Rossiya armiyasına xızmetke kirdi hám 1821-jıl 28-dekabrde (1822-jıl 9-yanvar) Tiflistegi Kavkaz namestnikligi keńsesinde awdarmashı bolıp xızmet ete basladı[7]. Ol bul lawazımda 25 jıl dawamında isledi.

Karerası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Bakıxanov bolıslarǵa qarsı júrislerde belsendi qatnastı[8]. Ol, sonday-aq, 1820-jılları Rossiya hám Parsı arasındaǵı shegara máseleleri boyınsha diplomatiyalıq missiya aǵzası boldı. 1823-jılı ol «Qarabaǵ wálayatınıń súwretleniwi» ushın etnografiyalıq maǵlıwmatlar jıynawǵa járdem berdi. 1828-jılı General Paskevich basshılıǵındaǵı, Parsı menen Túrkmenchay shártnamasın qol qoyıwǵa alıp kelgen tınıshlıq shártnamasında qatnasqan Rossiya áskeriy komandırları arasında boldı. Ol Naxshıvan xanlıǵınıń xanı Exsandı hám Parsınıń bir qatar kurd jetekshilerin Rossiya menen awqamlasıwǵa kóndirdi. 1829-jılı 1828-1829-jıllardaǵı Rossiya-Túrkiya urısında Kars qamawında qatnasqanı ushın 4-dárejeli Áziz Vladimir ordeni menen sıylıqlandı. 1829-jılı Erzurumda Aleksandr Pushkin menen ushırasıp, onıń awdarmashısı boldı. Sol waqıtta ol General Nikita Pankratiev hám sol dáwirdegi Rossiya imperiyasınıń Ishki isler ministri Dmitriy Bibikov penen doslıq múnásibetlerin ornattı[9].

Oǵan Ahaltsixe, Erzurum hám Bayazıt qalalardaǵı Osmanlı kitapxanalarınan alınǵan kitaplardı kataloglaw tapsırıldı. Sol dáwirde ol Molla Muxammed Rafidiń «Dárbendnama» (Derbent kitabı) miynetin tawıp, awdardı.

Óziniń sadıqlıǵına gúmanlaǵan namestnik Georg Andreas von Rosennen narazı bolıp, ol áskeriy xızmetten ketiwge hám Rossiya imperiyasınıń Sırtqı isler ministrliginde karerasın dawam etiwge háreket etti. 1833-jılı sol dáwirde Kongress Polshasınıń namestnigi bolıp islep atırǵan burınǵı basshısı Ivan Paskevich penen ushırasıp, járdem alıw ushın Varshavaǵa bardı. Ol jerde Kavkaz musılmanlarınıń Yermolov hám Rozen tárepinen kórgen múnásibeti boyınsha shaǵım etip, narazılıq notasın jiberdi. 1834-jıldıń mayında Karl Nesselrodeden xabar alǵannan soń Sankt-Peterburgqa bardı, biraq Rozeniń basımı sebepli eki aydan soń ol jerden ketti.

Ol 1835-jılı napaqaǵa shıǵıp, Quba qasındaǵı Amsar awılına qaytıp keldi[10]. Ol birneshe gazetalarda, sonday-aq «Úlgi:Interlanguage link» gazetasında jaza berdi. 1837-jılı Quba kóterilisi boyınsha tergew komissiyasına Tbilisige shaqırtıldı. 1839-jılı Tbilisi mujtaxidiniń ótinishi boyınsha birinshi Rossiya enciklopediyası — «Úlgi:Interlanguage link» ushın vaxxabiyler haqqında maqala jazdı[11].

1842-jılı sol dáwirdegi Kavkazdıń bas komandiri Yevgeniy Golovin tárepinen qayta áskeriy xızmetke shaqırtıldı[8] hám polkovnik dárejesin aldı.

Aǵartıwshılıq háreketleri

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Bakıxanovtıń diniy kózqarasları Evropa tásiri sebepli liberal boldı. Ol diniy xalıq arasındaǵı fanatizmdi hám dindarlardıń obskurantizmin sınǵa aldı. Ol regionda hám pútkil Rossiyada islam mádeniyatın rawajlandırıwǵa háreket etti. Onıń tiykarǵı maqseti Baku qalasında musılman kolledjin hám Tbiliside Shıǵıs tilleri mektebin shólkemlestiriw boldı. 1832-jılı ol musılmanlar ushın rus, parsı hám ázerbayjan tillerinde sabaq beriletuǵın iri oqıw ornın qurıw joybarın usındı[11]. Ol taǵı da ilgerilep, studentler ushın bir qatar sabaqlıqlar jazdı. Joybar tastıyıqlaw ushın Kavkaz gubernatorına jiberildi, biraq itibarsız qaldı. Bakıxanov, sonday-aq, Ivan Krılovtıń birneshe tımsalların ázerbayjan tiline awdardı, olardan biri házirge shekem saqlanıp qalǵan. Onıń bilimlendiriw tarawındaǵı eń úlken jetiskenligi — parsı tiliniń dáslepki grammatikalıq qurallarınıń biri bolǵan «Qanun-e Qodsi» miyneti boldı[12][13].

Keyingi jılları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

1845-jılı Bakıxanov haj saparına atlandı. Muqaddes islam orınlarına barar jolında onı Muxammed Shah Qadjar qızǵın kútip aldı hám ekinshi márte Irannıń eń joqarı sıylıǵı — «Sher hám quyash ordeni» (Shir-e Khorshid) menen sıylıqladı[5]. Ol jerde ol Isfahan, Yazd, Shiraz hám Kermanshah qalalarında boldı. Sol waqıtta Qadjar Iranında xızmet etip atırǵan Moisey Argutinskiy-Dolgorukovtıń usınısı boyınsha jolın Osmanlı imperiyasına qarata ózgertti[5]. 1846-jıldıń oktyabr ayında Konstantinopolde Bakıxanov Abdulmajid I tárepinen qabıllandı. Sultan onıń ayırım ilimiy jazbalarına, ásirese nusqası tapsırılǵan «Asrar al-Malakut» miynetine úlken qızıǵıwshılıq bildirdi[14]. «Allgemeine Zeitung» gazetası bul ushırasıwdıń diplomatiyalıq xarakterge iye ekenin, sebebi tariyxta birinshi márte musılman adam musılman emes mámlekettiń atınan wákillik etkenin xabar qıldı[15].

Ol jerden Bakıxanov Aleksandriya, Kair, Mekke hám Madinanı zıyarat qılıwǵa ketti. Madinadan Damashqqa qaytar jolında oba keselligine shalınıp, 1847-jılı Xidjazdaǵı (házirgi Saudiya Arabstanı) kishkene Vadi-Fatima qalasında qaytıs boldı. Onıń óliminiń anıq waqtı yamasa jerlengen jeri belgisiz, biraq 1847-jıl 2-fevralda Rossiyanıń Siriyadaǵı konsulı onıń ólimi haqqında Rossiyanıń Osmanlı imperiyasındaǵı elshisi Mixail Ustinovqa xabar bergen[16].

Atın máńgilestiriw

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  • Bakuda onıń atı menen atalǵan municipallıq bólim (qalasha) bar.
  • Ázerbayjan Milliy ilimler akademiyasınıń Tariyx institutı Bakıxanovtıń atı menen ataladı[17].
  • Bakudıń Násimiy rayonında onıń húrmetine atalǵan kóshe bar.
  • 2011-jıldıń oktyabr ayında Baku qalasındaǵı Bakıxanov qalashasında Abbasqulı Bakıxanovtıń eskertkishi ashıldı. Eskertkish ornatılǵan Bakıxanov parkı tolıq rekonstruksiya qılındı[18].
  • 2012-jılı súwretke alınǵan «Tań elshisi» (ázerbayjansha: Sübhün səfiri) filminde onıń obrazın Fexreddin Manafov oynadı[19].

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. 1 2 Педагоги и психологи мира (rus.). 2012.
  2. ↑ Gould, Rebecca Ruth (2019). "The Persianate Cosmology of Historical Inquiry in the Caucasus: ʿAbbās Qulī Āghā Bākīkhānūf's Cosmological Cosmopolitanism". Comparative Literature 71 (3): 272–273.
  3. ↑ Altstadt, Audrey L. (2011-02-09), „Nasihatlar (Admonitions) of Abbas Kulu Agha Bakikhanli“, Central Asian Monuments, 117–158-bet
  4. ↑ Berge, Adolf. Kavkaz i Zakavkazʹe za vremia upravleniia general ot infanterii Alekseia Petrovicha Ermolova, 1816-1827 (ru), Tiflis, 1875 — 907 bet. 
  5. 1 2 3 Aliyev, Elmin «Abbaskulu Ağa el-Bakûvî» (tr). islamdusunceatlasi.org.
  6. ↑ Studies on Qudsi by G. Bakikhanova (in Russian).
  7. ↑ Ahmedov 1983, s. 9.
  8. 1 2 Ahmedov 1983, s. 10.
  9. ↑ Ahmedov 1983, s. 18.
  10. ↑ Azeri Literature. Fundamental Electronic Library The Russian Literature and Folklore.
  11. 1 2 Ahmedov 1983, s. 14.
  12. ↑ Floor & Javadi 2009, s. xiii.
  13. ↑ Heß, Michael R. «Abbasquluağa Bakıxanov». Encyclopaedia of Islam Three Online. Brill (2015). DOI:10.1163/1573-3912_ei3_COM_27228.
  14. ↑ Ahmedov 1983, s. 11.
  15. ↑ «'Allgemeine Zeitung. 1846, 10 - 12' - Viewer | MDZ». www.digitale-sammlungen.de.
  16. ↑ Enikopolov, Ivan. Современники о Бакиханове (ru). Элм, 1975 — 51 bet. 
  17. ↑ «Tarix». tarix.gov.az.
  18. ↑ «В Баку воздвигнут памятник Бакиханову – ФОТО» (04-oktyabr 2011-jıl).
  19. ↑ "Завершились съемки художественного фильма "Посол зари", посвященного Мирза Фатали Ахундову". LifeNews. http://www.life.az/index.php?newsid=21222.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Abbasqulı_Bakıxanov&oldid=227280» saytınan alınǵan