Abdulhamid Sholpan
Sholpan (haqıyqıy atı Abdulhamid Sulaymon uli Yunusov; 1897-jıl, Ándijan - 1938.4.10, Tashkent) shayır, jazıwshı, dramaturg, awdarmashı, sınshı hám jámiyetlik ǵayratker. Dáslep, medresede (1908-1912), keyin rus-tuzem mektebinde (1912-1914) oqıǵan. Shıǵıs klassik shayırlarınıń shıǵarmaların oqıw hám jadid baspasózin baqlaw jolı menen ádebiy, jámiyetlik-siyasiy bilimlerin arttırǵan.
1914-jıl Tashkentke kelip, «Sadoi Turkiston» gazetası menen birge islesken. «Yangi Sharq», «Qatnasıwiyun» (1920 -jıldan «Qizil bayroq», 1922-jıldan «Turkiston») gazetasında kórkem ádebiyatqa baylanıslı xızmetker (1919 -1923), Xalıq bilimlendiriw komissarlıǵı qasındaǵı Ilimiy keńes (1921-jıldan Úlke ózbek bilim komissiyası, 1922-jıldan Ilimiy komissiya) de baslıq (1920 -1923), «Buxara axbori» gazetasında redaktor (1921-1922), «Turan» teatrında direktor (1921; 1922-1923), «Mushtum» jurnalı hám «Darxon» gazetasında texnikalıq redaktor, kórkem ádebiyatqa baylanıslı xızmetker (1922-1923), Ózbek drama studiyası (Moskva, 1924-1927) hám Ózbek mámleketlik drama teatrında kórkem ádebiyatqa baylanıslı emes (1927-1931), SSSR XKS hám Shıǵıs xalıqları oraylıq baspasında awdarmashı (Moskva, 1931-1934), «Mushtum» hám «Guliston» jurnalları hám de «Teatru» gazetasında kórkem ádebiyatqa baylanıslı xızmetker (jámiyetshilik tiykarında, 1935-1937) bolıp isleydi.
1938-jılda 4-oktyabrda Bózsuv boyında óltiriledi.
Dóretiwshiligi
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Kórkem ádebiyatqa baylanıslı dóretiwshiligi 1913-1914-jıllarda Ándijannıń sociallıq hám mádeniy turmısı haqqında xabarlar jazıw menen baslanǵan. 1914-jıl Tashkentte Munavvar Qori Abdurashidxonov hám Ubaydulla Xójayev penen tanısıw Sholpannıń milliy oyanıw háreketi wákili retinde qáliplesiwinde zárúrli faktor bolǵan. Sholpan «Sadoi Turkiston» gazetasında dáslepki «Turkistonli qardoshlarimizga» qosıǵı, «Qurboni jaholat», «Doʻxtir Muhammadyor» gúrrińleri hám «Adabiyot nadir?», «Muhtaram Yozgʻuvchilarimizga» maqalasın járiyalay otırıp (1914), sol dáwir ádebiyatı wákilleri qatarınan orın iyelegen. Turkistan xalqınıń ekonomikalıq, sociallıq hám mádeniy sharayatında jasap atırǵanınıń tiykarǵı sebebin Rossiyanıń kolonizatorlik siyasatında kórgen Sholpan basqa jadidler qatarı óz dóretpeleri menen xalıqtıń mádeniy hám aǵartıwshılıq dárejesin kóteriwge kirisken.
1917-jıl Fevral revolyuciyasınıń júz beriwi progressiv ziyalılardıń kózqarasın ózgertti. Olar, sonıń ishinde, Sholpan ǵárezsizlik ushın gúres endi úgit-násiyatlaw dáwirinen ámeliy jumıs basqıshına ótkenin ańladı. Sholpan Túrkstan avtonomiyası húkimetiniń dúziliwinde belsene qatnasıp, avtonomiyanı ardaqlawshı «Ozod turk bayrami» qosıǵın jazdı hám bul qosıq ózbek mámleketshiligi tariyxında birinshi gimn boldı. Sol dáwirde Túrkstandaǵı kóp milletli ziyalılar arasında federalizm ideyası keń tarqalganı sebepli Sholpan sol waqıtta Z.Validiy menen birge Orenburgqa barıp, Bashqurtstan avtonomiyalı húkimetiniń dúziliwinde de qatnastı. Federalizmniń pikirinshe, Túrkstan hám Volga boyındaǵı túrkiy xalıqlar ózleriniń avtonomiyalıq húkimetlerin dúzgende ǵana bul húkimetlerdiń bolshevikler tárepinen tán alınıwı hám birgelikte qorǵalıwı múmkin edi.
Avtonomiya saplastırılgannan keyin, Sholpan Ilmiy kengash“, «Chigʻatoy gurungi», «Nashri maorif» shólkemleri hám «Turon» teatrında ádebiy, ilimiy-aǵartıwshılıq jumıslar menen shuǵıllandı. Sonıń menen birge, sovet mámleketiniń koloniallıq siyasatı aqıbetlerin áshkaralawshı qosıq hám maqalalar jazıw menen ǵárezsizlik ushın gúresti dawam etti. Biraq respublika mádeniyat xizmetkerlerinin 2-qurıltayı 1927-jıldan keyin Sholpanǵa qarsı baslangan gúres onı siyasiy xizmetten uzaqlasıwǵa, hátte 1931-1935-jılları Moskvaga qashıp barıp, músápirlikte jasawǵa májbúr etti.
Ólimi
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Jadidlerge qarsı baslanǵan kampaniya Sholpandı da shetlep ótpeydi. Quwǵın hám qısımlarǵa qaramastan, ol qızǵın dóretiwshilik jumıs penen shuǵıllanadı. 30-jıllardıń basında jáne Moskvaǵa ketken hám SSSR Oraylıq Atqarıw Komitetinde dilmash bolıp islegen. Sholpan 1937-jil 14-iyulde qamaqqa alınadı hám 1938-jil 4-oktyabrde Tashkentte Bozsuw boyında óltiriledi.
Ádebiy miyrası
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Sholpannıń ádebiy miyrası poeziya, proza, dramaturgiya, publicistikalıq hám ádebiy sın maqalalar jáne awdarmadan ibarat.
Poeziyalıq shıǵarmaları
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Sholpannıń qosıq shıǵarmaları «O‘zbek yosh shoirlari», «Uyg‘onish» (1922), «Buloqlar» (1923), «Tong sirlari» (1926) hám «Soz» (1935) toplamlarında, sonday-aq, túrli gazeta hám jurnallarda járiyalanǵan. Olar ideyalıq-tematikalıq baǵdarına qaray 2 toparǵa bólinedi: sap lirika hám jámiyetlik-siyasiy lirika. Ashıqlıq keshirmesi hám tábiyat kórinisleri súwretlengen qosıqlarında Sholpan jáhán lirikalıq poeziyasınıń klassikalıq wákilleri dárejesine kóterilgen. Qosıqları lirik qaharmannıń bay hám gózzal ruwxıy dúnyasın, tábiyat kórinisin, tábiyatta bolıp atırǵan processlerdi úlken sheberlik penen sáwlelendirgen. «Go‘zal», «Sezgi», «Sirlardan», «Men shoirmi?» sıyaqlı qosıqları menen barmaq ólshemine tiykarlanǵan jańa ózbek poeziyasın joqarı rawajlanıw basqıshına alıp shıqtı. Barmaq ólshemi Sholpan hám Fitrattıń dóretiwshilik izleniwleri menen 20-jıllardıń baslarında-aq jańa ózbek poeziyasınıń tiykarǵı ólshemine aylandı. Tariyxıy dáwir hám tariyxıy sharayat Sholpannan muhabbat hám tábiyat lirikasınan góre sol dáwirdegi ózbek xalqınıń jámiyetlik-siyasiy, ekonomikalıq hám mádeniy jaǵdayın jaqsılawǵa qaratılǵan shıǵarmalar jazıwdı talap etti. Watan hám millet mápi menen jasaǵan shayır dáwirdiń usı talabı menen bolshevikler júrgizgen siyasattıń koloniallıq mánisin áshkaralawǵa, xalıqtı zulımlıq hám zorlıqqa qarsı azatlıq ushın gúreske shaqırıwǵa qaratılǵan qosıqlar jazdı («Buzilgan o‘lkaga», «Xalq», «Vijdon erki», «Kishan» hám basqalar). Sholpan bul qosıqları menen ádebiyattıń gúres quralına aylanıwı múmkin ekenin dálillep berdi. Shayırdıń júrek qanı menen jazılǵan bul qosıqları watanlaslarında ózbek diyarına jalınlı muhabbat, kolonizatorlarǵa jekkóriwshilik, erkinlik hám azatlıq ideyalarına sadıqlıq sezimlerin tárbiyaladı. Eger Sholpannıń «kewil lirikası» dástúrleri keyin ala Aybek, Hamid Alımjan, Mirtemir, Zulfiya, Erkin Vahidov, Abdulla Aripov, Rauf Parfi hám basqalar dóretiwshiliginde tabıslı rawajlandırılǵan bolsa, onıń sociallıq mazmun menen suwǵarılǵan poeziyası dástúrleri keyin ala dawam ettirilmey qaldı.