Kontentke ótiw

Abulfaz Elchibey

Wikipedia — erkin enciklopediya
Abulfaz Elchibey
Əbülfəz Elçibəy
Elchibey 2000-jılı
2-Ázerbayjan Prezidenti
Wákillik dáwiri
1992-jıl 17-iyun — 1993-jıl 24-iyun
Premyer-ministr Rahim Huseynov
Ali Masimov (waqıtsha)
Panah Huseynov
Aldınǵı isker Ayaz Mutallibov
Isa Gambar (waqıtsha)
Keyingi isker Haydar Aliev
Jeke maǵlıwmatları
Tuwılǵandaǵı atı
Abulfaz Gadirgulu ulı Aliyev
Tuwılǵan sáne24-iyun 1938(1938-06-24)
Tuwılǵan jeriKalaki, Naxchivan ASSR, Ázerbayjan SSR, SSRA
Qaytıs bolǵan sáne22-avgust 2000(2000-08-22)[1] (62 jasta)
Qaytıs bolǵan jeriAnkara, Túrkiya
Siyasiy partiyasıÁzerbayjan Xalıq frontı
Ómirlik joldasıHalima Aliyeva
Balaları2
Qolı

Abulfaz Gadirgulu ulı Aliev[lower-alpha 1] (1938-jıl 24-iyun – 2000-jıl 22-avgust), kópshilikke Abulfaz Elchibey atı menen belgili([lower-alpha 2] pantúrkist, ázerbayjan milletshisi, siyasatshı hám sovet dissidenti. Ol postsovet Ázerbayjannıń birinshi hám 2026-jıldıń basına kelip birden-bir demokratiyalıq jol menen saylanǵan prezidenti boldı. Ol Ázerbayjan Xalıq frontınıń basshısı bolǵan hám Ázerbayjannıń SSRAdan ǵárezsizlikke erisiwinde áhmiyetli rol oynadı.

Elchibey ǵárezsiz Ázerbayjannıń birinshi erkin saylawında Ázerbayjan prezidenti bolıp saylandı. Ol 1992-jılı 17-iyunnen baslap Rossiya tárepinen qollap-quwatlanǵan hám Haydar Alievtiń prezident lawazımına keliwine alıp kelgen 1993-jıl 24-iyundegi áskeriy awdarıspaqta lawazımınan shetletilgenge shekem xızmet etken[3][4]. Elchibeydiń qısqa múddetli basqarıw waqtı Ázerbayjan demokratiyalıq bolǵan birden-bir postsovet dáwiri edi[3]. Óziniń basqarıw jıllarında Elchibey ishki siyasatta rejelestirilgen ekonomika hám qara bazar sıyaqlı góne kommunistik sistemanı saplastırıwǵa háreket etti[3]. Sırtqı siyasatta Ázerbayjandı Batısqa burıwǵa umtıldı[3]. Biraq, Elchibeydiń reformalaw háreketleri 1993-jılǵı awdarıspaq penen toqtatıldı[3].

Tariyxshı Audrey Altstadttıń aytıwınsha, Elchibey prezidentlik dáwirinde birneshe áhmiyetli mashqalalarǵa dus kelgen: «Tawlı Qarabaǵdaǵı urıs (aymaqlardı joytıw hám qashqınlardıń payda bolıwı menen), inflyaciya hám oǵan baylanıslı ekonomikalıq mashqalalar (sol qatarda sırt elli investorlar menen neft kelisimi boyınsha ástelik penen alǵa jıljıw) hám Rossiya-Sovet qadaǵalawınıń hám góne tártiptiń tásiri qaldıqları. Eń keshiktirip bolmaytuǵın mashqala Bakudaǵı tártipsizlikler edi»[3]. Lawazımda bolǵan waqtında Elchibey burınǵı kommunistlerden quralǵan administraciya hám óziniń qadaǵalawında bolmaǵan áskeriy kúshler menen gúresiwge májbúr boldı[5].

Ol ózin pantúrkist retinde kórsetti[6] hám sonday-aq, Iran hám Rossiyaǵa qarsı dushpanlıq kózqaraslarda boldı[7][8].

Ómirbayanı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Ol jazasın ótegen Qaradaǵ rayonındaǵı 14-sanlı jaza ótew koloniyası.

Abulfaz Aliev Baku mámleketlik universitetinde arab tilin úyrendi hám 1957-jılı Shıǵıstanıw fakultetiniń Arab filologiyası bólimin pitkerdi. Ol awdarmashı, keyinirek Baku mámleketlik universitetinde tariyx oqıtıwshısı bolıp isledi. 1963-jıldan 1964-jılǵa shekem ol Mısırda jasap, awdarmashı bolıp isledi[9]. Kóp uzamay ol Ázerbayjan ǵárezsizligin qayta tiklewdi qollap-quwatlap, sovet dissidentlik háreketine qosıldı[derek kerek]. Ol 1975-jılı Sovet Awqamına jala jabıwda ayıplanıp qamaqqa alındı hám 18 ay qamaqxanada otırdı[10]. Bunnan soń ol Ázerbayjan Qoljazbalar institutında islep, shıǵıs filosofiyası, tariyx, ádebiyat hám din boyınsha 50 den aslam ilimiy miynetlerin basıp shıǵardı[derek kerek].

1990-jılı Ázerbayjan Xalıq frontına basshılıq etken waqtında ol Elchibey (ázerbayjanshadan awdarǵanda «hasıl elshi») laqabın aldı.

Prezidentlikten keyingi jılları hám ólimi

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Qosımsha qarań: Abulfaz Elchibeydiń ólimi hám mámleketlik jerlew máresimi
Elchibey (oń jaqta ortada, arqa fonda) 2000-jılı Amerika hawazında.

Alievtiń prezidentligi waqtında, Elchibey 1997-jılı Bakuǵa qaytıp keldi hám Ázerbayjan Xalıq frontı partiyasınıń basshısı retinde oppoziciyaǵa qosıldı.

2000-jılı Elchibeyge prostata ragı diagnozı qoyıldı hám sol jıldıń avgust ayında Túrkiyanıń Ankara qalasındaǵı áskeriy emlewxanada qaytıs boldı. Onıń denesi Bakuǵa alıp kelindi hám sol waqıttaǵı prezident Haydar Alievtiń qatnasıwında Húrmetli aǵalar qábirstanlıǵında mámleketlik jerlew máresimi ótkerildi.

Ázerbayjandaǵı Elchibey institutı 2020-jılı 17-noyabrde Bakuda Elchibeydiń milliy ideologiyası hám siyasatın úgit-násiyatlaw maqsetinde shólkemlestirildi.

Eskertiwler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ ázerbayjansha: Əbülfəz Qədirqulu oğlu Əliyev
  2. ↑ ázerbayjan: Əbülfəz Elçibəy)[2]

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ Abulfaz Elchibey // Encyclopædia Britannica (ing.).
  2. ↑ «Abulfaz Elchibey – president of Azerbaijan». Qaraldı: 2017-jıl 12-iyul.
  3. 1 2 3 4 5 6 Altstadt, Audrey L. (1997), Parrott, Bruce; Dawisha, Karen (red.), „Azerbaijan's struggle toward democracy“, Conflict, Cleavage, and Change in Central Asia and the Caucasus, Democratization and Authoritarianism in Post-Communist Societies, 110–155-bet, ISBN 978-0-521-59731-9 {{citation}}: Unknown parameter |publisher= ignored (járdem)
  4. ↑ Cornell, Svante E.. Azerbaijan Since Independence (en). Routledge, 2015 — 78 bet. ISBN 978-1-317-47620-7. „The evidence that Surat Husyenov‘s coup was engineered in Moscow is as incontrovertible as it gets.“ 
  5. ↑ Ottaway, Marina. Democracy Challenged: The Rise of Semi-Authoritarianism. Carnegie Endowment for International Peace, 2003 — 56–57 bet. DOI:10.2307/j.ctt1mtz6c5. ISBN 978-0-87003-195-3. 
  6. ↑ Gasimov, Zaur (2022). "Observing Iran from Baku: Iranian Studies in Soviet and Post-Soviet Azerbaijan". Iranian Studies 55 (1): 52. doi:10.1080/00210862.2020.1865136.
  7. ↑ Waal, Thomas de (2013), „Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War“, Black Garden (Англичанша), 87-bet, doi:10.18574/nyu/9780814770825.001.0001, ISBN 978-0-8147-7082-5 {{citation}}: Unknown parameter |publisher= ignored (járdem)
  8. ↑ Cohen, Ronen A.; Lev, Tzvi (2021). "A Triangle of Interests: Azerbaijan, Iran and Israel". Iran and the Caucasus 25 (1): 84. doi:10.1163/1573384X-20210108. "Strongly anti-Iran, Elchibey supported a pro-Western foreign policy, called for Iran’s Turkophone population to unify with Azerbaijan, and accused the Islamic Republic of fomenting a religious revival among his country’s Shi‘ites.".
  9. ↑ «Abulfaz Elchibey» (2000-jıl 23-avgust). Qaraldı: 2017-jıl 12-iyul.
  10. ↑ Cornell, Svante E.. Azerbaijan Since Independence (en). Routledge, 2015 — 52 bet. ISBN 978-1-317-47620-7. 
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Abulfaz_Elchibey&oldid=243290» saytınan alınǵan