Almasıq
Til biliminde hám grammatikada almasıq bul — atlıq yamasa atlıq sóz dizbeginiń ornına qollanılatuǵın sóz yamasa sózler toparı.
Almasıqlar dástúrli túrde sóz shaqaplarınıń biri dep esaplanǵan, biraq geypara zamanagóy teoretikler olardıń tiller arasında atqaratuǵın funkciyalarınıń hár túrliligine baylanıslı bir pútin klass quraydı dep esaplamaydı. Almasıqqa mısal retinde, inglis tilinde «you» (sen) sózin keltiriwge boladı, ol birlik te, kóplik te bola aladı. Onıń kishi túrlerine betlew hám menshiklew almasıqları, ózlik hám birgelik almasıqları, siltew almasıqları, dáneker hám soraw almasıqları hám de gúman almasıqları kiredi[1] [2].
Atlıq, kelbetlik, sanlıqlardıń ornına almasıp qollanılatuǵın sózlerge almasıq delinedi. Almasıq atlıq, kelbetlik, sanlıqlardıń dál ataması emes. Olardıń ornın basatuǵın ekinshi bir sóz benen ataydı. Mısalı: Asan zavodta jumısshı bolıp isleydi. Ol ózine tapsırılǵan jumıslardı artıǵı menen orınlaydı. Bul gáplerdegi Asan sózi ekinshi ret qaytalanbaw ushın onıń ornın basatuǵın ol almasıǵı qollanılıp kelgen. Asanǵa tiyisli bolǵan pikir ekinshi gápte ol sózine qatnaslı aytıladı.Almasıqlar kóbinese atlıqtıń ornına qollanılatuǵın bolǵanlıqtan, kóplik, seplik, tartım qosımtaları menen ózgeredi.
Almasıq sózler basqa barlıq sóz shaqaplarınan aytarlıqtay ayırmashılıqqa iye boladı. Almasıq sózlerdiń basqa sóz shaqaplarınan ayırması - olar mudamı atlıq, kelbetlik, sanlıq, ráwish, feyil sózlerdiń ornına «almasıp» jumsaladı. Qaysı sóz shaqabınıń ornına jumsalsa, almasıq sol sóz shaqabınıń grammatikalıq-semantikalıq qásiyetlerine iye boladı. Mısalı:
- men, sen, ol, kim, ne, hesh kim, hesh nárse, ózi hám t.b. sıyaqlı almasıqlar atlıq ornına jumsalıp, atlıq sıyaqlı grammatikalıq qásiyetlerge iye boladı;
- qanday, onday, bunday, sonday, hesh qanday hám t.b. sıyaqlı almasıqlar kelbetlik ornına jumsalıp, kelbetlik sıyaqlı grammatikalıq qásiyetlerge iye boladı;
- qansha, neshe, sonsha hám t.b. sıyaqlı almasıqlar muǵdar haqqında túsinikti bildirip, sanlıq ornına jumsala otırıp, sanlıq sıyaqlı grammatikalıq qásiyetlerge iye boladı;
- onda, bunda, sonda, anda, usında, qayda, hesh qayda, hesh qashan, qalay, qáytip sıyaqlı almasıqlar ráwish sózlerdiń ornına jumsalıp, ráwish sıyaqlı grammtikalıq qásiyetlerge iye boladı.
Almasıq sózlerdiń ózleri almastırılatuǵın sózler menen qatara teńdey jumsalatuǵınlıǵı sebepli ayırım ádebiyatlarda olardı «orınbasar sózler», sóz shaqaplarınıń ekinshi parallel sisteması dep ataydı[3].
«Almasıq» sóziniń kelbetlik forması «pronominal» bolıp tabıladı. Pronominal sóz - bul almasıq sıyaqlı xızmet etetuǵın sóz yamasa sóz dizbegi[4].
Teoriya
Almasıq hám pro-forma
Almasıq — bul sózler kategoriyası. Pro-forma — bul funkciyalıq sózdiń yamasa ańlatpanıń bir túri bolıp, onıń mánisi kontekstten anıqlanatuǵın basqa sózdiń, sóz dizbeginiń, gáp bóleginiń yamasa gáptiń ornına qollanıladı (olar menen birdey mazmundı ańlatadı)[5]. Inglis tilinde almasıqlar kóbinese pro-formalar retinde xızmet etedi, biraq pro-forma bolmaǵan almasıqlar hám almasıq bolmaǵan pro-formalar da bar[6].
| Mısal | Almasıq | Pro-forma | |
|---|---|---|---|
| 1 | Bul jaqsı ideya | ✓ | ✓ |
| 2 | Men ol jerde isleytuǵın adamlardı bilemen. | ✓ | ✓ |
| 3 | Ol jerde kim isleydi? | ✓ | |
| 4 | Jawın jawıp atır | ✓ | |
| 5 | Men onnan járdem soradım, ol dárhal kómeklesti | ✓ | |
| 6 | DJ hám Petra járdem berdi, biraq basqaları járdem bermedi | ✓ |
Grammatika
Almasıqlar (antōnymía) b.e.sh II ásirge tiyisli, grek grammatikasına arnalǵan hám Dionisiy Trakskiyge tiyisli dep esaplanǵan «Grammatika óneri» traktatında segiz sóz shaqabınıń biri retinde berilgen. Ol jerde almasıq «atlıqtıń ornına qollanılatuǵın hám betke tiyisli sóz shaqabı» dep táriyiplengen. Almasıqlar latın grammatikasında da (latınsha pronomen, inglis tilindegi atama da (orta francuz tili arqalı) usı sózden kelip shıqqan) hám solay etip, ulıwma Evropa dástúrinde sóz shaqabı retinde qarastırılıp kelgen.
Kóplegen hár túrli sintaksislik rollerge baylanıslı, zamanagóy grammatikalıq usıllarında almasıqlardıń bir pútin sóz shaqabı bolıw itimallıǵı az[7].
Túrleri
Qaraqalpaq tilinde almasıqlar mánisi hám grammatikalıq ózgesheligine qaray 8 túrge bólinedi:
- Betlik almasıǵı (men, sen, ol, biz, siz).
- Ózlik almasıǵı (óz).
- Siltew almasıǵı (bul, sol, usı, ol, áne, mine t.b.).
- Soraw almasıǵı (kim, ne, kimniń, neniń qaysı, qanday).
- Belgilew almasıǵı (hárkim, hár nárse, hárqanday, hárqaysı, hárbir t.b.).
- Jámlew almasıǵı (barlıǵı, hámmesi, bári, jámi, bárshe, pútkil t.b.).
- Belgisizlik almasıǵı (állekim, állene, álle nárse, állenebir, bazıbir, geybir t.b.).
- Bolımsızlıq almasıǵı (heshkim, hesh nárse, heshbir, heshqashan, heshqanday, heshteme).
Betlik almasıǵı
Men, sen, ol, biz, siz sózleri betlik almasıǵın bildirip, úsh bette, birlik, kóplik sanlarda qollanıladı. Sorawları: kim?, kimler?, neler?
1-bet: men, biz (bizler) sóylewshi adamdı bildiredi. Mısalı: Men kinoǵa bardım. Bizler oynadıq.
2-bet: sen, siz (sizler) tıńlawshı adamdı bildiredi. Mısalı: Sen kitaptı oqı. Sizler tıńlań.
3-bet: ol (olar) sóylewshi menen tıńlawshıdan basqa adamlar hám basqa da zatlardı bildiredi. Mısalı: Ol súwret saldı. Olar qosıq ayttı. Sorawı: kim?, kimler? Qoylar qoldan jem jegen qulınday úyirsek edi, olar kóre sala máńırastı. (Ó.X.)
Sıpayı sóylewde men, sen almasıqlarınıń ornına biz, siz, almasıqları qollanıladı. Betlik almasıqlarına -lar/- ler kóplik qosımtaları jalǵanadı. Kóplik qosımta ol almasıǵına jalǵanǵanda, túbirdegi l háribi túsip qalıp jazıladı: ol+lar—o-lar. Betlik almasıqları seplik qosımtaları menen túrlenedi.
Betlik almasıǵınıń sepleniwi
| Seplik | I bet | II bet | III bet |
| Ataw | men, biz | sen, siz | ol |
| Iyelik | meniń, biziń | seniń, siziń | onıń |
| Barıs | maǵan, bizge | saǵan, sizge | oǵan |
| Tabıs | meni, bizdi | seni, sizdi | onı |
| Shıǵıs | mennen, bizden | sennen, sizden | onnan |
| Orın | mende, bizde | sende, sizde | onda |
Bul kestede qara hárip penen jazılǵan sózlerge seplik qosımtalarınıń jalǵanıwı menen ózgeris kirgen iyelik sepliginde túbirdegi n, l háribi túsip jazıladı. Al, barıs sepliginde tek dáslepki háribi ǵana saqlanıp, tabıs sepliginde I-II bette túbir-den n, al III bette l háribi túsip qalıp jazılǵan. III bettegi shıǵıs, orın sepliklerinde túbirdegi l háribi n háribine ózgerip qollanılǵan.
Betlik almasıqlarına -nıki/-niki, -dıki/-diki tartım qosımtaları jalǵanadı. Bul qosımtalar men, sen, ol almasıqlarına jalǵanǵanda, sóz túbirindegi n, l háripleri túsip qaladı: meniki, seniki, onıki, bizlerdiki, sizlerdiki, olardiki t.b. Eger -nıki/-niki qosımtaları biz, siz betlik almasıqlarına jalǵansa, qosımtanıń birinshi háribi túsip qalıp aytıladı hám solay jazıladı: biziki, siziki. -nıki/-niki qosımtaları jalǵanǵan betlik almasıqlar menshiklilik máni ańlatadı: kitap meniki, dápter seniki, kóylek onıki hám t.b.
Ózlik almasıǵı
Zatlardı hám basqa da nárselerdi anıqlap, tastıyıqlap kórsetetuǵın óz sózine ózlik almasıǵı delinedi. Ózlik almasıǵı ataw formasında qollanılǵanda, kóbinese tartımlanǵan atlıqlardıń aldında keledi hám sol sózdiń anıqlawıshı xızmetin atqaradı. Ózlik almasıǵı kóplik, tartım, seplik qosımtaları menen úsh bette túrlenedi, seplenedi. Mısalı: Ózimmen, ózimseń, ózi, ózlerimiz, ózlerińiz, ózleri. Ózlik almasıǵı seplik qosımtaları menen seplengende, tartım jalǵawlı túrinde qollanıladı. Ózlik almasıǵı betlik almasıǵı menen dizbeklesip te qollanıladı. Bunday jaǵdayda ózlik almasıǵı tartım jalǵawlı keledi de, kóbinese ataw seplikte turadı: men ózim, sen óziń, ol ózi, biz ózimiz, siz ózińiz, ol ózi.
Ózlik almasıǵınıń sepleniw úlgisi:
| Seplik | I bet | II bet | III bet |
| Ataw | ózim | óziń | ózi |
| Iyelik | ózimniń | ózińniń | óziniń |
| Barıs | ózime | ózińe | ózine |
| Tabıs | ózimdi | ózińdi | ózin |
| Shıǵıs | ózimnen | ózińnen | ózinen |
| Orın | ózimde | ózińde | ózinde |
Siltew almasıǵı
Zatlardı, adamlardı siltep kórsetiw ushın qollanılǵan almasıqlarǵa siltew almasıǵı delinedi. Siltew almasıǵı mánisinde bul, sol, usı, ol, áne, mine, mınaw, ana, anaw t.b. sózler qollanıladı.
Siltew almasıqları siltep kórsetiletuǵın zatlardıń aldında qollanılıp, qaysı?, qáne? sorawlarına juwap beredi. Mısalı: Atızımızda ashılıp atırǵan paxtalar kóp. Bul paxtalar birneshe mıń tonnalardı quraydı. Áne, sulıw kórinisli awıllar. Siltew almasıqları kóplik, tartım, betlik hám seplik qosımtaları menen túrlengende, zatlıq máni bildiredi. Siltew almasıqlarınan áne, mine, ánekey, minekey sıyaqlı túrleri kóplik, seplik qosımtaları menen túrlenbeydi.
Siltew almasıqları juplasıp qollanılǵanda aralarına defis qoyılıp jazıladı. Mısalı: anaw-mınaw, anaǵanmınaǵan, oǵan-buǵan, onı-bunı hám t.b.
Siltew almasıǵınıń sepleniw úlgisi:
| Ataw | bul | sol | usı | mına |
| Iyelik | bunıń | sonıń | usınıń | mınanıń |
| Barıs | buǵan | soǵan | usıǵan | mınaǵan |
| Tabıs | bunı | sonı | usını | mınanı |
| Shıǵıs | bunnan | sonnan | usı | mınadan |
| Orın | bunda | sonda | usında | mınada |
Bul sepleniwde qara hárip penen jazılǵanlar seplik qosımtaları qosılıp túbiri ózgerip kelgen. Bunda bul, sol sózleri ataw sepliginen basqa sepliktiń hámmesinde túbiri qısqarıp qollanılǵan. Al, usı sózler barıs sepliginde kelgende, seplik qosımta túbirdegi sońǵı sestiń qısqarıwına baylanıslı -ǵan túrinde jalǵanadı.
Soraw almasıǵı
Adam, zat, belgi, orın, waqıt haqqında sorawlı máni bildiretuǵın almasıqlarǵa soraw almasıǵı delinedi. Soraw almasıqların kim, ne, qanday, qaysı, qayda, qashan, qansha, qalay, neshe, neshinshi t.b. sıyaqlı sózler bildiredi. Soraw almasıqları atlıq, kelbetlik sanlıq, ráwishlerdiń ornına qollanıladı. Kim, ne soraw almasıqları kóplik, tartım, betlik hám seplik qosımtaları menen túrlenedi.
Soraw almasıqlarınıń tartımlanıwı
| I bet | kimim | nem | neshem | neshewim |
| II bet | kimiń | neń | nesheń | neshewiń |
| III bet | kimi | nesi | neshesi | neshewi |
Soraw almasıqlarınıń sepleniwi
| Ataw | kim | ne | neshe | neshew |
| Iyelik | kimniń | neniń | nesheniń | neshewdiń |
| Barıs | kimge | nege | neshege | neshewge |
| Tabıs | kimdi | neni | nesheni | neshewdi |
| Shıǵıs | kimnen | neden | nesheden | neshewden |
| Orın | kimde | nede | neshede | neshewde |
Soraw almasıqlarınan kim, ne, qanday, qansha, qaysı, qalay sıyaqlı túrleri ózleriniń sorawlıq mánisinen uzaqlasıp, gápte grammatikalıq qatnas almasıqlarınıń mánisin bildirip te keledi. Bul jaǵdayda soraw almasıqları, kóbinese qospa gáptiń quramındaǵı jay gáplerdi óz ara baylanıstıradı. Qospa gáptiń quramındaǵı ekinshi jay gápte (bas gápte) qatnas almasıǵına qatnasıqlı sózler qollanıladı. Mısalı: Kim islemese, sol jemeydi. Ne ekseń, sonı orasań. (Naqıl) Hákim qayda jumsasa, ol sonda isleydi. (B.B.) Asaw Araldıń minezi qanday ójet bolsa, qoynındaǵı balıqlarınıń óris ózgertiwi de sonday qubılmalı. (K.S.)
Belgilew almasıǵı
Qanday da bir betti (adamdı), zat yamasa belgini basqalarınan ajıratıp, belgilep kórsetetuǵın almasıqlarǵa belgilew almasıǵı delinedi. Belgilew almasıqları hár sóziniń kim, qanday, qaysı, qashan t.b. soraw almasıqları hám bir sóziniń aldınan qosılıp jazılıw arqalı jasaladı: hárkim, hárqanday, hárqaysı, hárqashan, hárbir t.b. Hár sózi atlıq sózler menen dizbeklesip kelgende, sol sózlerge birikpey bólek jazıladı: hár adam, hár nárse t.b.
Belgilew almasıqları zatlardı daralap, belgilep kórsetiw ushın qollanıladı. Hárkim, hárqaysı, hár nárse almasıqları atlıq sózlerdiń ornına almasadı. Mısalı:
- Hárkim óz miyneti menen dańqqa bólenedi.
- Ol hár nársege qızıǵıp qarap tur.
Belgilew almasıǵınıń tartımlanıwı
| Bet | birlik | kóplik |
| I-bet | hár nársem | hár nárselerimiz |
| II-bet | hár nárseń
hár qaysıń |
hár nárselerińiz
hár qaysıńız |
| III-bet | hár nársesi
hár qaysısı |
hár nárseleri
hár qaysıları |
Belgilew almasıǵınıń sepleniwi
| Ataw | hárkim | hárqaysısı | hárbiri |
| Iyelik | hárkimniń | hárqaysısınıń | hárbiriniń |
| Barıs | hárkimge | hárqaysısına | hárbirine |
| Tabıs | hárkimdi | hárqaysısın | hárbirin |
| Shıǵıs | hárkimnen | hárqaysısınan | hárbirinen |
| Orın | hárkimde | hárqaysısında | hárbirinde |
Hárqanday, hárbir almasıqları kelbetlikler sıyaqlı atlıq sózlerdiń aldında kelip, anıqlawıshlıq xızmet atqaradı. Mısalı: Hárqanday buyımlar jaydıń ishin bezep tur. Bul ullı iske hárbir adam óz úlesin qosadı.Hárkim, hárqaysı, hár nárse almasıqları atlıq sózlerdiń ornına qollanılatuǵın bolǵanlıqtan, tartım, seplik qosımtaları menen túrlenedi. Mısallar:
- Qıyal alıp qashadı, hár nárselerdi oylatadı. Hárqaysısımız bir quwısqa tıǵıldıq. (I.Y.)
- Usı kóldiń ózi Aytekege hárqanday sıylıqtan artıq boldı. (Ó.A.)
- Awılǵa qala kórki kirgen. Hárbir úyde, hárbir kóshede elektr shıraǵı, radio tochka bar. («E.Q.»)
- Olardıń hárqaysısı kúnine 5-6 tonnadan paxta terip júr. Merwert suwlı Altınkóldiń hawası hárbir dártke dárman eken, Qońırat. (I.Y.)
- Hárkimniń qádirdan anası ózine jaqsı. (G.I.)
Jámlew almasıǵı
Zatlardı, belgi hám qubılıslardı jıynaqlap, jámlep kórsetetuǵın almasıqlarǵa jámlew almasıǵı delinedi. Jámlew almasıqları barlıq, bári, jámi, hámme, gúllán, pútkil, pútin, tamamı sózleri arqalı bildiriledi. Mısalı: Bizler sonda jumısqa hámmeden burın keletuǵın edik. Pútkil dalanıń ústine mehriban hám kewilli tınıshlıq ornap turdı. Endigiden bılay barlıq iste de bir adamday bolamız. (Sh.A.) Jámlew almasıqları atlıqlardıń ornına qollanılǵanda, seplik hám tartım qosımtaları menen túrlenedi.
Jámlew almasıǵınıń sepleniwi
| Ataw | hámme | barlıǵı | bári |
| Iiyelik | hámmeniń | barlıǵınıń | báriniń |
| Barıs | hámmege | barlıǵına | bárine |
| Tabıs | hámmeni | barlıǵın | bárin |
| Shıǵıs | hámmeden | barlıǵınan | bárinen |
| Orın | hámmede | barlıǵında | bárinde |
Jámlew almasıǵınıń tartımlanıwı
| Bet | birlik | kóplik |
| I-bet | hámmem, barlıǵım | hámmemiz, barlıǵımız |
| II-bet | hámmeń, barlıǵıń | hámmeńiz, barlıǵıńız |
| III-bet | hámmesi, barlıǵı | hámmesi, barlıǵı |
Jámlew almasıqları gápte baslawısh, tolıqlawısh, anıqlawısh hám birgelkili aǵzalı gáplerde ulıwmalastırıwshı sóz xızmetin atqaradı. Mısalı:
- Barlıq oqıwshılar mektepke jıynaldı. (anıqlawısh).
- Ol bárine inandı. (tolıqlawısh).
- Hámmeńiz meni tıńlań. (baslawısh)
- Digirman tartıw, suw ákeliw, kúl shıǵarıw, kir juwıw — hámmesi Aysánemniń belgili xızmetleri boldı. (ulıwmalastırıwshı sóz).
Mısallar:
- Qazınıń aldında barlıǵın da ayttım. (A.Bek.)
- Bul sózdi bári de maqullamaqta.
- Báriniń sóz tıńlaǵısı kelip tur.
Bolımsızlıq almasıǵı
Qollanılıwı jaǵınan bolımsızlıq máni bildiretuǵın almasıqlarǵa bolımsızlıq almasıǵı delinedi. Bolımsızlıq almasıqları hesh sózi menen soraw almasıǵınıń hám basqa da belgisizlik mánidegi sózlerdiń qosılıwınan jasaladı: heshkim, heshqanday, heshqaysı, heshqashan, heshqayda, heshbir, heshteme, heshteńe: Awılda heshkim jumıssız júrgen joq. Heshqaysısı ujıbatlı heshteńe ayta almadı. (T.Q.) Hesh sózi atlıq sózler menen dizbeklesip kelgende, sol sózlerden bólek jazıladı: hesh adam, hesh nárse t.b. Heshkim, heshqaysı, heshbirew, heshteme almasıqları atlıq sózlerdiń ornına qollanılıp kelgende, tartım hám seplik qosımtaları menen túrlenedi.
Bolımsızlıq almasıqlarınıń tartımlanıwı hám sepleniwi
| Bet | birlik | kóplik |
| I-bet | heshkimim | heshkimimiz |
| II-bet | heshkimiń | heshkimińiz |
| III-bet | heshkimi | heshkimi |
| Ataw | heshqaysısı | hesh nárse | heshteme |
| Iyelik | heshqaysısınıń | hesh nárseniń | heshtemeniń |
| Barıs | heshqaysısına | hesh nársege | heshtemege |
| Tabıs | heshqaysısın | hesh nárseni | heshtemeni |
| Shıǵıs | heshqaysısınan | hesh nárseden | heshtemeden |
| Orın | heshqaysısında | hesh nársede | heshtemede |
Bolımsızlıq almasıqları gápte baslawısh, tolıqlawısh, anıqlawısh hám pısıqlawıshtıń xızmetlerin atqaradı. Mısalı:
- Dógerekte heshkim kórinbeydi.
- Ziyrek oqıwshılardıń heshqaysısın tómen oqıydı dewge bolmaydı.
- Búgin dógerekte heshbir jan selt etpedi.
Mısallar:
- Adam bende menen ashılıp sóylespeytuǵın bul kisiniń ómir súrip otırǵanlıǵın heshkim elestirmedi.
- Biraq, «bala-shaǵanı da ortalıqqa salıw» degeniń heshqanday shınlıqqa sıymaydı.
- Saǵan heshbir suńqar pánje sala almas. (I.Y.)
- Biziń saǵan shın doslıq járdem ushın sozılǵan qolımızdı heshkim qaǵa almaydı.
- Shayqımız bir aytqanın heshqashan tákirarlamas edi.
- Heshkim heshteńe demedi. (T.Q.)
- Biraq, ǵarrı ele jartıwlı hesh nárse úyretpedi. (Ó.A.)
Belgisizlik almasıǵı
Zat, belgi hám sannıń belgisizligin bildiretuǵın almasıqlarǵa belgisizlik almasıǵı delinedi. Belgisizlik almasıqları tómendegishe jasaladı:
- Álle sóziniń soraw almasıqlarına qosılıp keliwinen jasaladı: állekim, állene, állenebir, álleqashan, álleqayda t.b.
- Gey sóziniń belgisizlik mánidegi bir, birew, para sózleri menen qosılısıwınan jasaladı: geybir, geybirew, geypara.
- Bazı sózi bir, birew sózleri menen qosılıwınan: bazıbir, bazıbirew.
- Bir sózi neshe, qansha, neme, deńe, para sózleri menen qosılısıwı arqalı jasaladı: birqansha, birneshe, birneme, birdeńe, birpara.
Gey, bir sózleri almasıqlar menen qosılıp jazıladı da, al basqa sóz shaqapları menen dizbeklesip kelgende, bólek jazıladı. Mısalı: gey adamlar, gey zatlar, bir kisi, bir nárse.
Belgisizlik almasıqlarınıń állekim, állebirew, álle nárse, geybirew, bazıbirew, birneme sıyaqlı zatlıq mánide qollanılatuǵın túrleri tartım hám seplik qosımtaları menen túrlenedi.
Belgisizlik almasıǵınıń tartımlanıwı
| Bet | birlik | kóplik |
| I-bet | állekim | állekimimiz |
| II-bet | állekimiń | állekimińiz |
| III-bet | állekimi | állekimleri |
Belgisizlik almasıǵınıń sepleniwi
| Ataw | állekim | geybirew | birneme |
| Iyelik | állekimniń | geybirewdiń | birnemeniń |
| Barıs | állekimge | geybirewge | birnemege |
| Tabıs | állekimdi | geybirewdi | birnemeni |
| Shıǵıs | állekimnen | geybirewden | birnemeden |
| Orın | állekimde | geybirewde | birnemede |
Mısallar:
- Burın telegraf bolǵanı menen onı állekimler buzıp ketken. (M.D.)
- Ol állene waqıtları aynalıp keldi de, má bala, mınanı tanıysań ba? — dep terezeniń kózinen búklewli bir zat uzattı.
- Biz olardı álleqashan umıtqan edik.
- Nawrız, uyqıńdı ash, ornıńnan tur, házir ketemiz, — dep sıbırlaǵan tanıs dawıs álleqaydan qulaǵına esitildi.
- Geybirewler at arbasın aylanshıqlap, erturmanı menen dáskelerin taqlastırıp júr.
- Aradan birneshe kúnler ótti. (A.B.)
- Bolmasa, men haqqında bir nárse dedi me? (Ó.A.)
- Jotalı arıq kisi qaǵazǵa birnemelerdi jazıp otır. (K.S.)
Derekler
- ↑ Bhat, Darbhe Narayana Shankara. Pronouns, Paperback, Oxford: Oxford University Press, 2007 — 1 bet. ISBN 978-0199230242.
- ↑ Börjars, Kersti. Introducing English grammar, 2nd, London: Hodder Education, 2010 — 50–57 bet. ISBN 978-1444109870.
- ↑ Abatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013.
- ↑ Loos. «What is a pronominal?». Glossary of linguistic terms. SIL International (3-dekabr 2015-jıl). 14-noyabr 2018-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 14-noyabr 2018-jıl.
- ↑ Crystal, David. A dictionary of linguistics and phonetics, 2nd, Basil Blackwell, 1985.
- ↑ Huddleston, Rodney. Cambridge grammar of the English Language. Cambridge University Press.
- ↑ For example, Vulf Plotkin (The Language System of English, Universal Publishers, 2006, pp. 82–83)
| |||||||||||