Andrey Saxarov
| Andrey Dmitrievich Saxarov | |
|---|---|
 | |
| Tuwılǵan sánesi | 21-may 1921-jılı |
| Tuwılǵan jeri | SSSR, RSFSR, Moskva |
| Qaytıs bolǵan sánesi | 14-dekabr 1989-jılı (68 jasta) |
| Puqaralıǵı | SSSR |
| Ilimiy tarawı | Fizika |
| Ilimiy ataǵı | Fizika-Matematika ilimleriniń doktorı |
| Ilimiy basshısı | Igor Evgenovich Tamm |
Andrey Dmitrievich Saxarov (1921-jıl 21-may, Moskva — 1989-jıl 14-dekabr,) — Sovet Awqamınıń fizigi, SSSR Ilimler akademiyasının akademigi, dáslepki sovet vodorod bombasın jaratıwshılardıń biri. Keyinirek — jámáátlik ǵayratker, dissident hám huqıq qorǵawshı; SSSR Xalıq deputatı; Nobel sıylıǵınıń laureatı (1975).
1980-jılı óziniń huqıq qorǵaw tarawındaǵı miynetleri ushın barlıq sovetlik sawǵalarınan (sıylıqlarınan) ayırılıp, zayıbı Elena Bonner menen birge Moskvadan súrgin etilgen. 1986-jıldıń aqırına qaray Mixail Gorbachyov batıs mámleketleriniń qısımına túsip, Saxarovqa Moskvaǵa qaytıwǵa ruxsat beriwge májbúr boladı.
Shańaraǵı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]1942-jılı universitetti joqarı baha menen tamamlap, Povoljedegi áskeriy zavodqa jiberildi. 26 jasında A. Saxarov fizika-matematika ilimleriniń doktorı dárejesine iye boldı.
Atap aytqanda kóp qupıya jaǵdayda miynet etken A. Saxarov, I.Tomm hám olardıń kásiplesleri vodorod bombasın islep shıǵadı, ol 1953-jılı avgustta sınaqtan ótkerildi.
A. Saxarov yadrolıq quraldı jetilistiriw tarawında isledi. Degen menen, waqıt ótiwi menen onda yadrolıq sınaqlarǵa qarsı narazılıq sezimi oyandı.
1943-jılı Andrey Saxarov K.A. Vihirevaǵa úylenip, 1969-jılı zayıbı rak (isik) keselliginen qaytıs bolǵanshа birge jasaydı. Olardıń úsh perzenti boldı — eki qız hám bir ul bala (Tatyana, Lyubov, Dmitriy).
1970-jılı ilimaz E. G. Bonner menen tanısıp, 1972-jılı oǵan úylenedi. Óziniń erjetken eki balası bar edi (Tatyana, Aleksey). A. D. Saxarovtıń balaları erjetken adamlardan edi. Saxarovtıń genjesi Dmitriydi óziniń qızı Lyubov óz qolına aldı. Ekewiniń ortaq balaları bolmadı.
Ilimiy miynetleri
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- SSSRdaǵı dáslepki vodorod bombasın jaratıwshılardıń biri (1953). Óziniń miynetleri magnitlik gidrodinamika, plazma tábiyatı, basqarılatuǵın termoyadrolıq sintez, elementar bóleksheler, astrofizika hám gravitaciya temalarına jazılǵan.
- 1950-jılı A. D. Saxarov hám I. E. Tomm plazmanıń magnitlik termooqshawlanıw principin qollanıw arqalı energetikalıq maqsetlerge baǵdarlanǵan basqarılatuǵın termoyadrolıq reakciyanı ámelge asırıw ideyasın jarattı.
- Saxarov — elementar bóleksheler hám kosmologiyadan jazılǵan tákirarlanbas miynetlerdiń avtorı.
- Myuonlıq kataliz (1948, 1957), magnitlik kumulyaciya hám magnitlik jarılıwshı generatorlardı jaratıwda miynet etken (1951—1952); birinshi márte induksiyalanǵan gravitaciya hám nóllik lagranjian ideyaların usınǵan.