Kontentke ótiw

Aral teńizi aymaǵındaǵı xalıqtıń densawlıq mashqalaları

Wikipedia — erkin enciklopediya

Suwǵarıw joybarları Aral teńizinen suwdı burıp jibergennen keyin, ol qurıy basladı hám topıraqta duzlar, basqa minerallar hám toksinlerdi qaldırdı. Bular tek topıraqtı pataslap qoymastan, bálki, samallar hám dáwirli boranlar arqalı basqa aymaqlarǵa, sonıń ishinde egin maydanlarına da tarqaldı. Bul dem alıw jolları kesellikleri hám rak kesellikleri sıyaqlı densawlıq máseleleriniń kóbeyiwine alıp keldi. Araldıń maydanındaǵı ózgerisler jergilikli klimatqa da tásir etti hám boranlardıń jiyi júz beriwi hám kúsheyiwine sebep boldı[1].

Tariyxıy fon

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Aral teńiziniń tartılıwı jergilikli xalıq ushın densawlıq máselelerin keltirip shıǵarǵanı gúmansız. Biraq, bul máselelerdiń qansha dárejesi usı ekologiyalıq jaǵday menen baylanıslı ekenligi boyınsha tartıslar bar. Onıń tolıq tásirleri júzege shıǵıwı hám densawlıq máseleleriniń nızamlılıqları kóriniwi ushın bir áwlad almasıwı kerek bolıwı múmkin. Aral teńizi aymaǵınıń úlken zıyan kóriwiniń tiykarǵı sebepleriniń ayırımları «artıqsha suwǵarıw hám suwdı qáte basqarıw» boldı. Aral teńizi regionındaǵı insan densawlıǵına tásir etiwi múmkin bolǵan ekologiyalıq tásirlerge «jer astı suwlarınıń shorlanıwı, átrap-ortalıqtaǵı hám awqatlanıw dizbegindegi pesticidler, shań boranları hám hawanıń sapası» kiredi[2].

Sovet dáwirinde aldın Aral teńizine quyılatuǵın Ámiwdárya hám Sırdárya dáryalarınıń suwı Ózbekstannıń paxta maydanlarına baǵıtlandırıldı[3]. Ámiwdárya hám Sırdáryanıń jayılımları hám dáramat keltiretuǵın jerleri qusshılıq, eginshilik hám sharwashılıq tarawlarında 100 mıńnan artıq adamdı jumıs penen támiynlegen edi[4]. Ózbekstan regionında kóp jıllar dawamındaǵı paxtanıń monokultura dıyqanshılıǵı topıraqtaǵı tábiyiy minerallar hám awqatlıq elementlerdiń tawsılıwına alıp keldi. Bul aqır-ayaǵında topıraqtaǵı jetispewshiliklerdiń ornın toltırıw ushın pesticidler hám tóginlerdiń kóbirek qollanılıwına sebep boldı. Biraq, bul kóbeygen ximiyalıq zatlar topıraqqa, suwǵa hám aqırında Aral teńizine barıp tústi[5]. Bunday awıl xojalıǵı xızmetleri, sonday-aq «topıraq eroziyasınıń keń tarqalıwı, ximiyalıq pataslanıw hám suw sapası menen muǵdarınıń tómenlewine alıp keldi»[6].

Aral teńizi regionındaǵı densawlıqtı saqlaw infrastrukturası, sonıń ishinde emlewxanalar hám medicina orayları medicina xızmetlerin jaqsılaw ushın tiykarǵı medicina ásbap-úskeneleri hám basqa da úskenelerge mútáj[2]. Medicina personalı óz jumısların tabıslı orınlaw ushın zárúrli shárayatlarǵa iye emes[2].

Nárestelerdiń óliw dárejesine tásiri

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Teńiz qurıǵan sayın, pataslawshı zatlar betke shıǵıp, topıraqqa kiredi hám hawaǵa ushadı. Bul jergilikli xalıqtıń densawlıǵına unamsız tásir etti. Aral teńizi háwizine jaqın jerde, shama menen, 35 million adam jasaydı, olardıń 3,5 millionı ekologiyalıq qáwip aymaǵında jasaydı[7]. Kóplegen keselliklerdiń kóbeyiwi baqlanǵan hám olar Araldıń qurıwı menen baylanıstırılǵan. Náresteler hám balalar pataslawshı zatlar hám toksinler tásirine eń kóp qáwip astında bolıp, bul aymaqta nárestelerdiń óliw dárejesiniń artıwına alıp keledi. Nyuboldıń aytıwınsha, nárestelerdiń óliw dárejesi «hár mıń tuwılıwǵa bir jasqa deyingi qaytıs bolǵan náresteler sanı» retinde anıqlanadı[8].

Balalar ólimshiligi bul regionda 1970-jıllardan baslap artıp barmaqta, dúnyanıń basqa jerlerinde bolsa olar, ádette, páseyip barmaqta.[9]. Aral teńizi regionınıń turǵınları «polixlorlanǵan bifenil (PCB) birikpeleri hám awır metallar sıyaqlı sanaat pataslawshılarına, sonday-aq pesticidlerge» joqarı dárejede ushıraǵan[10]. Bul nárestelerdiń óliw dárejesiniń artıwına alıp keldi: 1993-jıl jaǵdayına qaray Qazaqstanda bul kórsetkish hár 1000 balaǵa 70 ke jetti[10]. Toksinler hawa aralı dem alıw, suw ishiw hám awqatlanıw arqalı organizmge kiriwi múmkin. Bul pataslawshı zatlar ana súti arqalı da ótiwi múmkinligi anıqlanǵan hám «bir qatar aymaqlarda shıpakerler balalardı ana súti menen baǵıwǵa qarsı máslahat beredi, sebebi emizikli ananıń súti de toksikalıq bolıp tabıladı»[5].

Kestede balalar ólimshiligi dárejesiniń átraptaǵı basqa mámleketlerde hám aymaqlarda da artqanı kórsetilgen. Balalar ólimshiligi dárejesine basqa da kóplegen faktorlar tásir etse de, aymaqtaǵı ekologiyalıq jaǵday kórsetkishlerdiń artıwına anıq tásir kórsetedi. Rawajlanǵan mámleketler menen salıstırǵanda bul dárejeler densawlıqtı saqlaw hám medicina xızmetlerinden paydalanıwdaǵı parqlardı kórsetedi.

Balalar ólimshiligi dárejeleri, 1985–2008

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Derekler:[11] Úlgi:Table alignment

Aral teńizi regionındaǵı nárestelerdiń óliw dárejeleri, salıstırıw ushın basqa mámleketler menen birge
1985–1990 1990–1995 1995–2000 2004 2008
Awǵanistan 170 160 152 165 163
Qazaqstan 36 35 35 52 29
Qırǵızstan 45 40 40 42 50
Tájikistan 58 57 57 50 65
Túrkmenstan 58 55 55 74 74
Ózbekstan 53 44 44 62 48
Ullı Britaniya 5.3 4.9
Kanada 5.2 5.4
AQSh 6.7 6.6

Unamsız densawlıq tásirleriniń dizimi

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Tek ǵana Túrkmenstanda balalarda dizimge alınǵan barlıq awırıwlardıń 50% i dem alıw sisteması qıyınshılıqları menen baylanıslı[12]. Bul jaǵdaydıń tásiri júdá keń hám adamlarǵa hár túrli awırıwlar retinde tásir etedi. Tómende Aral teńizi aymaǵındaǵı nárestelerdiń ólimshiligi joqarı bolıwına, ólimge hám turmıs dárejesiniń tómewlewine sebep bolatuǵın densawlıq máseleleriniń dizimi keltirilgen:

Sheshimler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Aymaqtı qayta tiklewdeǵi eń úlken másele — ashılıp qalǵan teńiz túbinen ushatuǵın duz hám minerallardı azaytıw. Ayırım sheshimlerge suw aǵımın qadaǵalaw ushın dambalar qurıw hám suwǵarıw ushın burılatuǵın suw muǵdarın sheklew kiredi. Biraq, densawlıqqa tásiri házirdiń ózinde sezilip atır hám jaǵday jaqın keleshekte ózgertilse de, uzaq waqıt dawamında saqlanıp qaladı[1].

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. 1 2 Micklin, P. P. (1988). Desiccation of the Aral Sea: A Water Management Disaster in the Soviet Union. Science. 241(4870), 1172 & 1175.
  2. 1 2 3 4 5 Small, I., Van Der Meer, J., & Upshur, R. E. G. (2001). Acting on an Environmental Health Disaster: The Case of the Aral Sea. Environmental Health Perspectives. 109(6), 547 & 548.
  3. ↑ Gaybullaev, Behzod; Chen, Su-Chin; Gaybullaev, Dilmurod (2012-12-01). "Changes in water volume of the Aral Sea after 1960" (in en). Applied Water Science 2 (4): 285–291. doi:10.1007/s13201-012-0048-z. ISSN 2190-5495.
  4. ↑ «Проблемы Арала и водных ресурсов региона | Uzbekistan». www.un.int. Qaraldı: 26-mart 2020-jıl.
  5. 1 2 3 Precoda, N. (1991). Requiem for the Aral Sea. Ambio. 20(3/4), 113.
  6. ↑ Franz, J. S. & FitzRoy, F. (2006). Child Mortality and Environment in Developing Countries. Population and Environment. 27(3), 264.
  7. ↑ Vinogradov, Sergei; Langford, Vance P.E. (2001). "Managing transboundary water resources in the Aral Sea Basin: in search of a solution" (in en). International Journal of Global Environmental Issues 1 (3/4): 345. doi:10.1007/s13201-012-0048-z. ISSN 1466-6650. http://www.inderscience.com/link.php?id=984.
  8. ↑ Newbold, K.B. (2007). Six Billion Plus: World Population in the Twenty-First Century. 2nd Edition. Lanham: Rowman & Littlefield. 2.
  9. ↑ Zhiming, B., Norio, I., Yoshiaki, K., Ariyoshi, K., Kunio, M., Tomokazu, O. & Otsuka Kenji. (2006). Inner Asia: Balancing the Environment with Socioeconomic Development. The State of the Environment in Asia 2005/2006. 167.
  10. 1 2 3 Kiessling, K. L. (1998). Conference on the Aral Sea: Women, Children, Health and Environment. Ambio. 27(7). 562.
  11. ↑ Population Reference Bureau. (2004). 2004 World Population Data Sheet. Retrieved from https://web.archive.org/web/20170329104249/http://www.prb.org/pdf04/04worlddatasheet_eng.pdf 2017-03-29 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.. Population Reference Bureau. (2008). 2008 World Population Data Sheet. Retrieved from https://web.archive.org/web/20171219150624/http://www.prb.org/pdf08/08WPDS_Eng.pdf 2017-12-19 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.., United Nations: Economic and Social Commission for Asia and the Pacific (n.d.). Infant mortality rates, 1985-1990, 1990-1995 and 1995-2000 and mortality under age 5 years, 1990-1995 and 1995-2000. Retrieved from «Archived copy». 25-dekabr 2004-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 6-fevral 2009-jıl.
  12. ↑ Wiggs, G.F.S., O'Hara, S. L., Wegerdt, J., Van Der Meer, J., Small, I., & Hubbard, R. (2003). The Dynamics and Characteristics of Aeolian Dust in Dryland Central Asia: Possible Impacts on Human Exposure and Respiratory Health in the Aral Sea Basin. The Geographical Journal. 169(2), 143.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Aral_teńizi_aymaǵındaǵı_xalıqtıń_densawlıq_mashqalaları&oldid=193934» saytınan alınǵan