Arqa teńiz

Arqa teńiz (inglisshe North Sea, fr. Mer du Nord, nemecshe Nordsee, Noordzee, Úlgi:Lang-no, dansha Nordsøen или Vesterhavet) — Atlantika okeanınıń shetki teńizi, Evropa (Ullı Britaniya, Franciya, Belgiya, Niderlandiya, Germaniya, Daniya, Norvegiya hám Shveciya) jaǵalarına tutasqan, shıǵısta Skandinaviya hám Yutlandiya yarım atawları, batısta Ullı Britaniya, Orkney hám Shetland atawları menen qorshalǵan. Baltik teńizi menen Daniya buǵazları, Atlantika okeanı menen PadeKale hám La-Mansh buǵazları arqalı baylanısqan. Maydanı 565 mıń km². Jaǵalarnıń arqa-shıǵısında fordlı, qalǵan bólimi oylı, geyde qumlı. Kópshilik bóliminiń tereńligi 100 m den artıq, qubla bóliminde sayızlıqlar bar. Eń tereń jeri 725 m. Eń úlken atawı — Gelgoland atawı Arqa teńizge Elba, Vezer, Reyn, Temza dáryaları quyıladı. Suwınıń temperaturası fevralda 2-7°, avgustta 12-19°. Duzlılıǵı 31-35%. Dekabrden mart aylarına shekem jaǵalarǵa jaqın bóliminde muzlar júzip júredi. Tez-tez duman boladı. Suw kóteriliwi (7,6 m ge shekem) hár yarım sutkada tákirarlanadı. Samallar tásirinde teńiz suwı 3 m hám onnan da kóbirek kóteriledi hám nátiyjede Ullı Britaniya, Daniya, Niderlandiya, Belgiya jaǵalarınıń ádewir bólegin suw basadı. Organikalıq dúnyası Arqa Atlantika zoogeografiyalıq oblastına tiyisli. Arqa teńizde ósimliklerdiń 300 den artıq túri ushırasadı, haywanlardıń 1500 den artıq túri jasaydı. Balıq (kambala, treska, piksha, sayra, skumbriya, seld hám basqalar) awlanadı. Teńiz túbinen neft hám tábiyiy gaz alınadı. Arqa teńiz arqalı Atlantika okeanına áhmiyetli teńiz jolları ótken. Tiykarǵı portları: Rotterdam, Amsterdam (Niderlandiya), Antverpen (Belgiya), London, Immingem, Xall (Ullı Britaniya), Gamburg, Bremen, Vilgelmsxafen (GFR), Gyoteborg (Shveciya), Oslo, Bergen (Norvegiya).