Kontentke ótiw

Arthur Schopenhauer

Wikipedia — erkin enciklopediya
Artur Shopengauer
Arthur Schopenhauer
Artur Shopengauer, 1859
Tuwılǵan sánesiLua error: expandTemplate: template "ref-en-us" does not exist.
Tuwılǵan jeriGdańsk
Qaytıs bolǵan sánesiLua error: expandTemplate: template "ref-en-us" does not exist.
Qaytıs bolǵan jeriFrankfurt, Germaniya
AnasıJohanna Schopenhauer
Qol úlgisi

Arthur Schopenhauer (/ˈʃpənhaʊər/ Úlgi:Respell;[1] nemisshe: [ˈaʁtuːɐ̯ ˈʃoːpn̩haʊɐ] ; 1788-jıl 22-fevral1860-jıl 21-sentyabr) — nemec filosofı. Ol óziniń 1818-jıldaǵı (1844-jılda keńeytilgen) «Dúnya — erk hám kóz aldına keltiriw retinde» (The World as Will and Representation) miyneti menen tanımalı bolıp, bul shıǵarmada fenomenal dúnya soqır hám irracional numenal erktiń sáwleleniwi retinde sıpatlanadı[2][3][4]. Immanuel Kanttıń transsendental idealizmine tiykarlanıp, Schopenhauer sol dáwirdegi nemec idealizmi ideyaların biykarlawshı ateistlik metafizikalıq hám etikalıq sistemanı islep shıqtı[5][6].

Schopenhauer Batıs dástúrinde hind filosofiyasınıń asketizm, ózlikti biykarlaw hám «dúnyanıń kórinis retindegi» túsinigi sıyaqlı áhmiyetli qaǵıydaların maqullaǵan hám bólisken dáslepki filosoflardıń biri boldı[7]. Onıń miynetleri filosofiyalıq pessimizmniń úlgili kórinisi retinde sıpatlanǵan[8]. Onıń miynetleri tiri waqtında kóp itibarǵa alınbaǵan bolsa da, onıń óliminen keyin filosofiya, ádebiyat hám ilim sıyaqlı hár túrli tarawlarda úlken tásir kórsetti. Onıń estetika, moral hám psixologiya boyınsha jazbaları kóplegen oyshıllar hám kórkem óner ǵayratkerlerine tásir etti.

Jaslıq jılları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Schopenhauer tuwılǵan úy, Ul. Św. Ducha (burınǵı «Heiliggeistgasse»)

Arthur Schopenhauer 1788-jılı 22-fevralda Dancigde (ol waqıtta Polsha-Litva Doslıq Awqamınıń bir bólegi; házirgi Gdansk, Polsha) Heiliggeistgasse kóshesinde (házirgi Św. Ducha 47) bay nemec patriciy shańaraqlarınıń áwladları bolǵan Heinrich Floris Schopenhauer hám onıń hayalı Johanna Schopenhauerdıń (qız familiyası Trosiener) shańaraǵında tuwılǵan[9]. Ekewi de protestant ortalıǵınan bolsa da, olar onsha dindar bolmaǵan[10]:79[11]; olar Francuz revolyuciyasın qollap-quwatlaǵan[10]:13 hám respublikashı, kosmopolit hám anglofil bolǵan[10]:9. 1793-jılı Dancig Prussiyanıń quramına kirgen waqıtta, Heinrich respublikalıq konstituciyasına iye erkin qala — Gamburgqa kóship ótedi. Onıń firması Dancigde sawda-satıqtı dawam ettirdi, sebebi shańaraq aǵzalarınıń kópshiligi sol jerde qalǵan edi. Arthurdıń jalǵız qarındası Adele 1797-jılı 12-iyulda tuwılǵan[derek kerek].

1797-jılı Arthur ákesiniń isbilermen sherigi Gregoire de Blésimaireniń shańaraǵında jasaw ushın Le Gavrǵa jiberildi. Ol jerde eki jıl jasap, francuz tilin úyrendi hám Jean Anthime Gregoire de Blésimaire menen turmıs quradı[10]:18. 1799-jıldan baslap Arthur fleyta shertiwdi basladı[10]:30.

1803-jılı ol ata-anası menen birge Gollandiya, Britaniya, Franciya, Shveycariya, Avstriya hám Prussiya boylap Evropa sayaxatına shıqtı. Tiykarınan, tamasha sayaxatı retinde qaralsa da, Heinrich bul imkaniyattan shet eldegi ayırım isbilermen sherikleri menen kórisiw ushın paydalandı[derek kerek].

Heinrich Arthurdıń aldına tańlaw qoydı: ol ya úyde otırıp universitetke tayarlanıwı kerek edi, ya bolmasa sawda boyınsha bilimin arttırıw ushın olar menen birge sayaxatqa shıǵıwı kerek edi. Arthur olar menen sayaxatqa shıǵıwdı tańladı. Keyinirek ol bul tańlawı ushın qattı pushayman boldı, sebebi sawda-satıq boyınsha tálim júda zerigerli edi. Ol sayaxattıń on eki háptesin Wimbledondaǵı mektepte oqıw menen ótkizdi, ol jerde qatań hám intellektual anglikanlardı kórip hayran qaldı hám olardı «ústirtin» dep sıpatladı. Ol óziniń anglofilligine qaramastan, keyingi ómirinde de anglikan dindarlıǵın qattı sınǵa aldı[10]:56. Sonday-aq, onıń oqıw nátiyjelerinen qanaatlanbaǵan ákesiniń basımı astında boldı[derek kerek].

1805-jılı Heinrich Gamburgtaǵı úyleriniń qasındaǵı kanalda batıp óldi. Onıń ólimi tosınnan júz bergen bolıwı múmkin bolsa da, hayalı hám ulı bul óz-ózine qol jumsaw dep esapladı. Ol táshwishleniwge hám depressiyaǵa túsiwge beyim edi, bul jaǵdaylar onıń keyingi ómirinde anıǵıraq biline basladı[12]. Heinrich sonshelli biytaqat bolıp ketkeni sonsha, hátte, onıń hayalı da onıń psixikalıq sawlıǵına gúmanlana baslaǵan[10]:43. «Ákesiniń ómirinde qanday da bir qaranǵı hám belgisiz qorqınısh deregi bar edi, bul keyinirek onı Gamburgtaǵı úyiniń balkonınan ózin taslap óltiriwine sebep boldı»[10]:88.

Schopenhauer jaslıǵında

Arthur jaslıǵında usınday turaqsız minez-qulıq kórsetti hám bunı ákesinen miyras bolıp qalǵanın jiyi moyınladı. Qıyınshılıqlarǵa qaramastan, Schopenhauer ákesin jaqsı kórdi hám keyinirek onıń haqqında jaqsı pikirler ayttı[10]:90. Heinrich shańaraqqa úlken miyras qaldırdı, bul Johanna hám balalar arasında úshke bólindi. Arthur erjetkende óz úlesin basqarıw huqıqına iye boldı. Ol bul qarjını mámleketlik obligaciyalarǵa qarjılandırdı hám jıllıq paydası universitet professorınıń aylıǵınan eki eseden artıq boldı[10]:136. Sawdanı taslaǵannan keyin, anasınıń qollap-quwatlawı menen Saksen-Gota-Altenburgdaǵı Ernestine gimnaziyasında oqıwına itibar qarattı. Ol jerde jasap júrgende jergilikli aristokratlar arasında sociallıq ómirden de lázzet alıp, kóp muǵdarda aqsha jumsadı, bul onıń únemshil anasın qattı tásirlendirdi[10]:128. Mektep muǵallimleriniń biri haqqında satiralıq qosıq jazǵannan keyin gimnaziyadan shıǵarıldı. Arthur óz erki menen ketkenin aytsa da, anasınıń xatında onıń shıǵarıp jiberilgen bolıwı múmkinligi kórsetilgen[10]:129.

Arthur qaytıs bolǵan ákesiniń húrmeti ushın eki jıl sawdager retinde isledi. Bul waqıt ishinde ol alım retinde jańa ómir baslay alıwına gúmanlandı[10]:120. Onıń aldınǵı táliminiń kópshiligi ámeliy sawda tarawında edi hám akademik karera ushın zárúr bolǵan latın tilin úyreniwde qıynaldı[10]:117.

Anası, qızı Adele menen birge jazıwshılar hám kórkem óner iyeleri arasındaǵı sociallıq ómirden lázzet alıw ushın sol dáwirdegi Nemec ádebiyatınıń orayı bolǵan Veymarǵa kóship ketti. Arthur hám anasınıń múnásibetleri jaqsı bolmadı. Xatlarınıń birinde anası mınanday dep jazǵan: «Sen menen jasaw júda qıyın hám awır; barlıq jaqsı pazıyletlerińdi óz-ózińe degen joqarı baha kóleńkede qaldıradı hám basqalardan kemshilik tabıwǵa bolǵan beyimligińdi toqtata almaǵanıń ushın bular dúnyaǵa paydasız bolıp qaladı»[13]. Anası Johanna, ádette, shadlı hám aq kókirek hayal retinde sıpatlanadı[10]:9. Ol 24 jıldan keyin qaytıs boldı. Arthurdıń hayallar haqqındaǵı ayırım unamsız pikirleriniń negizi anası menen bolǵan qıyın múnásibetlerine barıp taqalǵan bolıwı múmkin[14].

  1. Wells, John C. (2008), Longman Pronunciation Dictionary (3rd-baspası), ISBN 978-1-4058-8118-0 {{citation}}: Unknown parameter |publisher= ignored (járdem)
  2. Arthur Schopenhauer. Essays and Aphorisms. Penguin Classics, 2004 23 bet. ISBN 978-0-14-044227-4. 
  3. Magee, Bryan „The World as Will“,. The Philosophy of Schopenhauer, 1 (en), Oxford University PressOxford, 1997-08-14 137–163 bet. DOI:10.1093/0198237227.003.0007. ISBN 978-0-19-823722-8. 
  4. Vandenabeele, Bart (December 2007). "Schopenhauer on the Values of Aesthetic Experience" (in en). The Southern Journal of Philosophy 45 (4): 565–582. doi:10.1111/j.2041-6962.2007.tb00065.x. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.2041-6962.2007.tb00065.x. Retrieved 13 September 2023.
  5. The World as Will and Representation, vol. 3, Ch. 50.
  6. Schopenhauer, Philosophy and the Arts Dale Jacquette: . Cambridge University Press, 2007 162 bet. ISBN 978-0-521-04406-6. „For Kant, the mathematical sublime, as seen for example in the starry heavens, suggests to imagination the infinite, which in turn leads by subtle turns of contemplation to the concept of God. Schopenhauer's atheism will have none of this, and he rightly observes that despite adopting Kant's distinction between the dynamical and mathematical sublime, his theory of the sublime, making reference to the struggles and sufferings of struggles and sufferings of Will, is unlike Kant's.“ 
  7. See the book-length study about oriental influences on the genesis of Schopenhauer's philosophy by Urs App: Schopenhauer's Compass. An Introduction to Schopenhauer's Philosophy and its Origins. Wil: UniversityMedia, 2014 (ISBN 978-3-906000-03-9) Hergenhahn, B. R.. An Introduction to the History of Psychology, 6th, Cengage Learning, 2009 216 bet. ISBN 978-0-495-50621-8. „Although Schopenhauer was an atheist, he realized that his philosophy of denial had been part of several great religions; for example, Christianity, Hinduism, and Buddhism.“ 
  8. Arthur Schopenhauer. Essays and Aphorisms. Penguin Classics, 2004 22–36 bet. ISBN 978-0-14-044227-4. „...but there has been none who tried with so great a show of learning to demonstrate that the pessimistic outlook is justified, that life itself is really bad. It is to this end that Schopenhauer's metaphysic of will and idea exists.“  Studies in Pessimism 15 Aprel 2008[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. – audiobook from LibriVox. Encyclopedia of Psychology and Religion, Volume 2. Springer, 2009 824 bet. ISBN 978-0-387-71801-9. „A more accurate statement might be that for a German—rather than a French or British writer of that time—Schopenhauer was an honest and open atheist.“ 
  9. Schopenhauer, Arthur; Günter Zöller; Eric F. J. Payne. Chronology, Prize Essay on the Freedom of the Will. Cambridge University Press, 1999 xxx bet. ISBN 978-0-521-57766-3. 
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Silteme kórsetiwdegi qátelik: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named Cartwright-2010
  11. Bullock, A.B.. The Supreme Human Tragedy: And Other Essays. C.W. Daniel, 1920 53 bet. 
  12. Safranski (1990), p. 12
  13. Wallace, W.. Life of Arthur Schopenhauer. Honolulu: University Press of the Pacific, 2003 59 bet. ISBN 978-1-4102-0641-1. 
  14. Durant, Will, The Story of Philosophy, Garden City Publishing Co., Inc., New York, p. 350

Qosımsha oqıw ushın

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  • Copleston, Frederick, Arthur Schopenhauer, philosopher of pessimism (Burns, Oates & Washbourne, 1946)
  • Damm, O. F., Arthur Schopenhauer – eine Biographie (Reclam, 1912)
  • Fischer, Kuno, Arthur Schopenhauer (Heidelberg: Winter, 1893); revised as Schopenhauers Leben, Werke und Lehre (Heidelberg: Winter, 1898).
  • Grisebach, Eduard, Schopenhauer – Geschichte seines Lebens (Berlin: Hofmann, 1876).
  • Hamlyn, D. W., Schopenhauer, London: Routledge & Kegan Paul (1980, 1985)
  • Hasse, Heinrich, Schopenhauer. (Reinhardt, 1926)
  • Hübscher, Arthur, Arthur Schopenhauer – Ein Lebensbild (Leipzig: Brockhaus, 1938).
  • Mann, Thomas, Schopenhauer (Bermann-Fischer, 1938)
  • Matthews, Jack, Schopenhauer's Will: Das Testament, Nine Point Publishing, 2015. ISBN 978-0-9858278-8-5. A recent creative biography by philosophical novelist Jack Matthews.
  • Safranski, Rüdiger, Schopenhauer und die wilden Jahre der Philosophie – Eine Biographie, hard cover Carl Hanser Verlag, München 1987, ISBN 978-3-446-14490-3, pocket edition Fischer: ISBN 978-3-596-14299-6.
  • Safranski, Rüdiger, Schopenhauer and the Wild Years of Philosophy, trans. Ewald Osers (London: Weidenfeld and Nicolson, 1989)
  • Schneider, Walther, Schopenhauer – Eine Biographie (Vienna: Bermann-Fischer, 1937).
  • Wallace, William, Life of Arthur Schopenhauer (London: Scott, 1890; repr., St. Clair Shores, Mich.: Scholarly Press, 1970)
  • Bather Woods, David. Arthur Schopenhauer: The Life and Thought of Philosophy's Greatest Pessimist. Chicago, IL: University of Chicago Press, 2025. ISBN 9780226829760. 
  • Zimmern, Helen, Arthur Schopenhauer: His Life and His Philosophy (London: Longmans, Green & Co, 1876)

Sırtqı siltemeler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Wikimedia Commonsta
Arthur Schopenhauer boyınsha fayllar bar.