Ashıw
Ashıw — bul qabıllanǵan ǵıjaq, kewilge tiyiw yamasa qáwipke kúshli, jaǵımsız hám konstruktiv emes reakciyanı óz ishine alatuǵın kúshli emocionallıq jaǵday[1][2].
Ashıwdı sezinip atırǵan adam kóbinese júrek soǵıwınıń tezlesiwi, qan basımınıń kóteriliwi hám stress gormonları adrenalin hám noradrenalin dárejesiniń artıwı sıyaqlı fizikalıq tásirlerdi sezinedi[3]. Ayırımlar ashıwdı gúresiw yamasa qashıw reakciyasınıń bir bólegin iske túsiretuǵın emociya retinde kóredi. Adam basqa sırtqı kúshtiń qáwipli minez-qulqın dárriw toqtatıw ushın háreket etiwge sanalı túrde sheshim qabıllasa, ashıw minez-qulıq, kognitiv hám fiziologiyalıq jaqtan basım sezimge aylanadı[4].
Ashıw kóplegen fizikalıq hám psixikalıq aqıbetlerge alıp keliwi múmkin. Ashıwdıń sırtqı kórinisi bet-álpette, dene tilinde, fiziologiyalıq reakciyalarda hám geyde ashıq agressiya háreketlerinde ushırasadı. Bet kórinisleri qaslardıń ishke qıysayıwınan tolıq qabaq úyiwge shekem ózgeriwi múmkin[5]. Ashıwdı sezinetuǵınlardıń kópshiligi onıń payda bolıwın «olarǵa ne bolǵanı» nátiyjesi retinde túsindirse de, psixologlar ashıwlanǵan adamnıń qátelesiwi múmkin ekenin atap ótedi, sebebi ashıw ózin-ózi baqlaw qábileti hám obyektiv baqlaw múmkinshiligin joytadı[6].
Házirgi psixologlar ashıwdı derlik barlıq adamlar geyde sezinetuǵın normal hám tábiyiy emociya retinde hám jeke ómir súriw hám óz-ara birge islesiw ushın funkcional qunlılıqqa iye emociya retinde qarastıradı. Degen menen, baqlawsız ashıw jeke yamasa sociallıq abadanlıqqa keri tásir etiwi hám densawlıqqa zıyanlı tásirler payda etiwi, sonday-aq átirapındaǵılarǵa keri tásir etiwi múmkin. Kóplegen filosoflar hám jazıwshılar ashıwdıń tosınnan hám baqlawsız túrlerine qarsı eskertken bolsa da, ashıwdıń ishki qádiri boyınsha kelispewshilikler bolǵan. Ashıw menen gúresiw máselesi eń dáslepki filosoflar dáwirinen baslap jazılǵan, biraq házirgi psixologlar, burınǵı jazıwshılardan ayırmashılıǵı, ashıwdı basıwdıń adamnıń abadanlıǵına hám jeke qarım-qatnaslarına múmkin bolǵan zıyanlı tásirlerin de atap ótken[7].
Psixologiya hám sociologiya
Psixologlar ashıwdıń úsh túrin moyınlaydı:[8]
- Asıǵıs hám tosınnan payda bolatuǵın ashıw ózin-ózi saqlawǵa degen talpınısı menen baylanıslı. Ol adamlar menen basqa haywanlarǵa uqsas hám haywan ózin qıynalǵan yamasa qaqpanǵa túskendey sezilgende payda boladı. Ashıwdıń bul túri epizodlıq bolıp tabıladı.
- Qatań hám qasaqana islengen ashıw - basqalar tárepinen qasaqana zıyan yamasa ádilsiz qatnasqa reakciya bolıp tabıladı. Ashıwdıń bul túri epizodlıq bolıp tabıladı.
- Dispoziciyalıq ashıw instinktler yamasa kogniciyalarǵa qaraǵanda minez ózgesheliklerine kóbirek baylanıslı. Qızbalıq, túneriw hám turpayılıq — ashıwdıń sońǵı túriniń mısalları.
Ashıw potencial túrde psixologiyalıq resurslardı mobilizaciyalawı hám nadurıs minez-qulıqtı dúzetiwge, sociallıq ádillikti alǵa ilgeriletiwge, unamsız sezimdi jetkiziwge hám shaǵımlardı sheshiwge degen jigerdi kúsheytiwi múmkin. Ol sonday-aq sabırlılıqtı jeńillestire aladı. Usıǵan qarama-qarsı, ashıw óziniń tiyisli kórinisin tappasa, qıyratıwshı bolıwı múmkin. Ashıw, onıń kúshli formasında, adamnıń informaciyanı qayta islew hám óz minez-qulqın kognitiv qadaǵalaw qábiletin buzadı. Ashıwlanǵan adam óziniń obyektivligin, empatiyasın, saqlıqlılıǵın yamasa tereń oylanıwın joǵaltıwı múmkin hám ózine yamasa basqalarǵa zıyan keltiriwi múmkin[9][10]. Olar bir-birine óz-ara tásir etse de, ashıw hám agressiya (verbal yamasa fizikalıq, tikkeley yamasa janapay) arasında ayqın ayırmashılıq bar. Ashıw agressiyanı aktivlestiriwi yamasa onıń itimallıǵın yamasa intensivligin arttırıwı múmkin bolsa da, ol agressiya ushın zárúr yamasa jetkilikli shárt emes.
Neyropsixologiyalıq kózqaras
Gúresiw reakciyaları stimullarınıń keńeyiwi: Ómirdiń basında adam balası hár qanday sheklewshi kúshke qarsı gúresedi, meyli ol basqa adam bolsın, yamasa onıń háreketlerin shekleytuǵın kórpe bolsın. Ashıwda basqa stimullardan ayrıqsha sociallıq stimullarǵa miyras etip alınǵan beyimlilik joq. Keyinirek bala ayırım háreketler, mısalı urıw, urısıw hám baqırıw adamlarǵa qatnaslı nátiyjeli, biraq nárselerge qatnaslı nátiyjeli emes ekenin úyrenedi. Ereseklerde, nárestelik reakciya ele de geyde kórinse de, gúresiw reakciyası fizikalıq zorlıq-zombılıq penen alıp taslanıwı múmkin bolǵan zıyan keltiriwshi yamasa sheklewshi tásirge iye stimullar menen aytarlıqtay jaqsı sheklengen[11].
Qáwip yamasa ǵıjaqtı tanıǵanda iske qosılatuǵın hám avtonom qozıw menen interocepciyanı jeńillestiretuǵın hám stress reakciyasın iske túsiretuǵın miy aymaqları — bul kózge kórinetuǵın tarmaǵı (dorsal aldıńǵı cingulyarlıq korteks hám aldıńǵı insula korteksi) hám subkortikalıq aymaq (talamus, amigdala hám miy baǵanası)[12].
Baylanıslı túsinikler arasındaǵı ayırmashılıqlar
1975-jıldan berli bul tema boyınsha kóplegen ádebiyatlardı járiyalaǵan Kaliforniya universiteti Irvayn alımı Reymond Novako ashıwdı úsh modallıqqa bóldi: kognitiv (bahalawlar), somatikalıq-affektiv (shiyeleniw hám qozıw) hám minez-qulıq (sheginiw hám antagonizm)[13].
Titirkeniw hám qáhár sózleri kóbinese emocional kontinuumnıń qarama-qarsı shetlerinde dep elesletiledi: jeńil túrshigiw hám titirkeniw tómengi jaǵında hám gázep joqarı jaǵında. Qáhár máseleleri «emociyalardı yamasa ómirlik tájiriybelerdi qayta islew qábiletsizligi» retinde konceptuallastırıladı, sebebi emociyanı retlew qábileti (Schore, 1994)[14] heshqashan jetkilikli túrde rawajlanbaǵan yamasa jaqında bolǵan travma sebepli waqıtsha joǵalǵan. Qáhár qayta islenbeytuǵın basqa ómirlik waqıya, qanshelli áhmiyetsiz bolsa da, organizmge ol kótere alatuǵınınan kóbirek stress salǵanda tógilip ketetuǵın shiyki, differenciallanbaǵan emociyalar retinde túsiniledi.
Ashıw, sezilgen qáwipke qorǵanıw reakciyası yamasa instinkt retinde qaralǵanda, unamlı dep esaplanadı. Bul jaǵdaydıń unamsız kórinisi agressiya dep ataladı hám antisociallıq tulǵalıq buzılıwǵa hám úzilisli jarılıw buzılıwına sebep boladı. Bul orınsız jaǵdayda háreket etiw qabıllaw hám bahalawdaǵı itimal potencial qáteler sebepli qáhárge aylanadı.
Mısallar
| Ashıwdıń unamsız qollanılǵan kórinisleri | Sebepler |
|---|---|
| Asıra qorǵaw instinkti hám dushpanlıq | Oylastırılǵan shıǵınnan yamasa bir nárseniń tartıp alınıwınan qorqıwdan awlaq bolıw ushın. |
| Huqıq hám kewilsizlik | Funkcionallıqtaǵı ózgeristiń aldın alıw ushın. |
| Qorqıtıw hám racionalizaciya | Óz mútájliklerin qanaatlandırıw ushın. |
Derekler
- ↑ Videbeck, Sheila L.. Psychiatric Mental Health Nursing, 3rd, Lippincott Williams & Wilkins, 2006. ISBN 978-0-7817-6033-1.
- ↑ Alia-Klein, Nelly. The feeling of anger: From brain networks to linguistic expressions.
- ↑ Videbeck, Sheila L.. Psychiatric Mental Health Nursing, 3rd, Lippincott Williams & Wilkins, 2006. ISBN 978-0-7817-6033-1.
- ↑ Raymond DiGiuseppe, Raymond Chip Tafrate, Understanding Anger Disorders, Oxford University Press, 2006, pp. 133–159.
- ↑ Michael Kent, Anger, The Oxford Dictionary of Sports Science & Medicine, Oxford University Press,
- ↑ Raymond W. Novaco, Anger, Encyclopedia of Psychology, Oxford University Press, 2000
- ↑ Simon Kemp, K.T. Strongman, Anger theory and management: A historical analysis, The American Journal of Psychology, Vol. 108, No. 3. (Autumn, 1995), pp. 397–417
- ↑ Paul M. Hughes, Anger, Encyclopedia of Ethics, Vol I, Second Edition, Rutledge Press
- ↑ Videbeck, Sheila L.. Psychiatric Mental Health Nursing, 3rd, Lippincott Williams & Wilkins, 2006. ISBN 978-0-7817-6033-1.
- ↑ Alia-Klein, Nelly. The feeling of anger: From brain networks to linguistic expressions.
- ↑ Videbeck, Sheila L.. Psychiatric Mental Health Nursing, 3rd, Lippincott Williams & Wilkins, 2006. ISBN 978-0-7817-6033-1.
- ↑ Videbeck, Sheila L.. Psychiatric Mental Health Nursing, 3rd, Lippincott Williams & Wilkins, 2006. ISBN 978-0-7817-6033-1.
- ↑ Videbeck, Sheila L.. Psychiatric Mental Health Nursing, 3rd, Lippincott Williams & Wilkins, 2006. ISBN 978-0-7817-6033-1.
- ↑ Alia-Klein, Nelly. The feeling of anger: From brain networks to linguistic expressions.