Kontentke ótiw

Ayazqala

Wikipedia — erkin enciklopediya

Ayazqala — Arqa Ózbekstandaǵı arxeologiyalıq estelik bolıp, eramızǵa shekemgi IV-VII ásirlerde qurılǵan[1]. Qızılqum shóline qaraǵan tóbelik shıńında jaylasqan bul orın áyyemgi Xorezm qorǵanı qarabaxanaların óz ishine aladı. Ayazqalanı Xorezm arxeologiyalıq-etnografiyalıq ekspediciyası tawıp (1937), onda arxeologiyalıq qazıw jumısların alıp bardı. Bul komplekstegi úshinshi qala tolıǵıraq úyrenildi. Onıń maydanı 260×180 m bolıp, háwli hám 40 bólmeli imarattan ibarat. Bólmelerdiń ulıwma maydanı 2400 m². Bólmeniń diywalları tórt múyeshli qam gerbishten terilgen. Ayazqala kompleksinde, tiykarınan, Kushan pachalıǵı dáwirine tiyisli gúlal, miynet quralları, qural-jaraqlar, ziynet buyımları hám teńgeler, sonıń ishinde, Kanishka pulları tabıldı. Ayazqala óz dáwirinde Xorezmniń arqa-shıǵıs shegarasında bekkem bekinis wazıypasın atqargan.

Ayazqala eramızǵa shekemgi IV ásirden eramızǵa shekemgi VII ásirge shekem qurılǵan ush qala bólmelerinen ibarat[2].. Qorǵanlar Qızılqum shóli shetindegi bir qatar qorǵanlardıń bir bólegi bolıp, olar kóshpeliler hám Sırdárya deltasındaǵı saklardıń shabıwıllarınan qorǵalǵan. Ayaz qorǵanınıń bir bólegi II ásirde Kushanlar imperiyası tárepinen qurılǵan[3]. Házirgi waqıtta wayran bolǵan qorǵan Qızılqum shóli shegaraların qorǵap turıwshı shegara qorǵanlarınıń bir bólegi retinde qurılǵan, dep shamalanadı. Qorǵaw jumıslarınıń erroziyaǵa ushraǵan qaldıqları menen bir qatarda, qala ishinde bir neshe turar-jay imaratlarınıń qaldıqları tabılǵan.

Ayazqalanıń-1 — eramızǵa shekemgi IV ásir aqırı yamasa III ásir baslarına tiyisli qala. Bul dáwirde Xorezm Forsden ǵárezsiz bolıp ajıralǵan edi. Ol awıl xojalıǵı xalıq punktlerin kóshpelilerdiń hújiminen qorǵawshı qalalar shınjırınıń bir bólegi bolǵan. Qala tóbeliktiń tóbesinde jaylasqan bolıp, bálentligi shama menen 100 m (330 fut) bolıp, átirapındaǵı tegisliklerdi keń kóriw imkaniyatın beredi. Qorǵan tórtmúyesh formasında bolıp, tárepleri 182 hám 152 m (597 hám 499 fut) uzınlıqta jaylasqa . Tiykarǵı kósher qubladan arqaǵa sozılǵan[4].

Qalanıń qublasında Xorezm shegarası qalalarınıń tipik elementi bolǵan kvadrat formasındaǵı dárwaza jaylasqan. Dushpanlar qubla-shıǵıs diywallarǵa parallel ráwishte hújim júrgiziwi kerek bolǵan hám basqınshılar joqarıdan hújim júrgiziwge ázzilik etken. Eki tórtmúyeshli minaralar menen qorshalǵan úlken shlyuz kishi tórtmúyeshli bólmege alıp baradı. Bul bólmeni hár tárepten biyik diywallar arqalı kóriw múmkin bolǵan, eger birinshi dárwaza buzılsa, oqjayshılar dushpanǵa oq atatuǵın edi.

Qorǵannıń "qorshawı" ishki hám sırtqı diywaldan ibarat bolıp, olardıń arasında keńligi 2 m ge jaqın gúmbezli dáliz bar. Diywallar gúmbezler ústinde dawam etip, qorǵalǵan órme joldı payda etedi. Diywallar 10 m ge shekem (33 fut) biyiklikte hám olardıń ultanında 2.2 den 2.4 m ge shekem qalıńlıqta boladı. Diywallar b.e.sh. III ásirde yarım ellips tárizli 45 qarawıl minaralar menen bekkemlengen, bir-birinen arqa tárepinde 11,5 m hám shıǵıs hám batıs táreplerinde 14 m aralıqta jaylasqan.

Qorgannıń tosıǵı ishki hám sırtqı diywaldan ibarat bolıp, olar arasında keńligi shama menen 2 m bolgan gúmbezli jol bar. Diywallardıń biyikligi 10 m (33 fut) ge shekem. Diywallar eramızǵa shekemgi III ásirde yarım ellips tárizli 45 saqshı minaralar menen bekkemlengen, olar bir-birinen arqaǵa 11,5 m, shıǵıs hám batıs tárepten 14 m aralıqta jaylasqan.

Qala eramızdan burınǵı I ásirge shekem paydalanılǵan hám ol orta ásirlerdiń baslarına shekem jergilikli xalıq ushın baspana bolıp xızmet etken.

Ayazqala-1

Ayazqala-2 — feodallar qorǵanı bolıp, eramızdıń VI-VIII ásirlerinde, Afriǵiyler dáwirinde qurılǵan. Ayazqala mákan jayınıń qubla-batısında jaylasqan, biyikligi shama menen 40 m bolǵan konus tárizli tóbeshikte qurılǵan. Qala qubla-batıs tárepten kiriw ornı hám oval tárizli tiykarǵı imarattan ibarat[5].

Eramızdıń VI—VIII ásirlerinde Xorezmdi Xorezmshaxlar dinastiyası bolǵan afriǵiyler basqarǵan. Bul waqıtta "diyqanlar" - jańa feodal múlk iyeleri qatlamı júzege keldi. Olar áyyemgi aqsúyekler, saray aǵayinleri yáki áskeriy xizmetleri ushın sıylıqlanǵan áskerlerdiń áwladları bolǵan. Diyqanlardıń diyqanshılıq jerleri "rustaq" dep atalǵan. Olar qorǵaw diywalı menen oralǵan kishi kvadrat qalalarda, „donjonlarda“ jasaǵan.

Ayazqala-2 tórtmúyeshlik kórinisindegi ılay gerbishten qurılǵan. Imarattıń tómengi bóliminde urısıw hám oq atıw ushın birneshe sańlaqlar bar. Ayaz qala-2 qorganınıń qubla tárepindegi qıyalıqta 50 m uzınlıqtaǵı záńgi bolǵan.

Tiykarǵı imarat turaq jaylar, kóplegen sútinler menen bekkemlengen tóbeshikli máresim zalları hám diywaldaǵı súwretler menen saltanatlı túrde bezetilgen ibadatxanadan ibarat bolǵan saray esaplanadı. Bul imarat Xorezmshaxqa sadıq bolǵan bir feodaldıń rezidenciyası bolǵan. Imarat biziń eramızǵa shekemgi IV ásirde qurılǵan hám eki órt nátiyjesinde wayran bolǵan. Saraydan eramızdıń VI-VII ásirlerinde turaq jay sıpatında paydalanılǵan. Qorǵan eteginde úlken qala imaratları kompleksi jaylasqan[5].

Ayazqala-3 — bekkemlengen garnizon bolıp, eramızǵa shekemgi I-II ásirlerge tiyisli. Arqa-shıǵıs múyeshtegi monumental orın eramızǵa shekemgi V—IV ásirlerde qurılǵan bolıwı múmkin. Qala shama menen 5 gektar maydandı iyeleydi[6].

Ayazqala qorǵanı-3

Qorǵanıw diywalınan ibarat Ayazqala-3 Qaraqalpaqstandaǵı eń iri qorganlardan biri. Ayazqala-3 Ayazqala-1 den 66 procentke úlken. Onıń qaptal tárepleriniń uzınlıǵı 260 m hám 180 m bolǵan parallelogramm formasına iye. Sırtqı diywalınıń dúzilisi Ayazqalanıń dúzilisi menen birdey, keńligi 7,5 m. Dóńgelek qorǵanıw minaralarınıń ólshemi 8 m. Qalanıń tómengi bólimi paxsa, joqarǵı bólimi tastan salınǵan. Qorǵannıń ishki bólegi bos[6].

Arqa-shıǵıs múyeshtegi monumental imaratlar 2400 m² maydandı iyeleydi. Imaratta 2 oraylıq jol arqalı 4 toparǵa bólingen 40 bólme bar. Imaratlardıń úsh tárepinde dáliz qaldıqları saqlanıp qalǵan. Qubla hám shıǵıs diywallarda shama menen 2×2 metr kvadrat formadaǵı qorıqlaw minaraları bar.

Boljawlarǵa qaraǵanda, Ayazqala-3 dan Kushanlar dáwirinde garnizon yáki húkimdardıń rezidenciyası hám jergilikli diyqan xalqı ushın baspana sıpatında paydalanılǵan, áskerlerdiń kishi bólimi bolsa Ayazqala-1 den baqlaw postı sıpatında paydalanılǵan.

  1. ↑ «Ayaz-Kala: History and Archeology of the Fortress of Ancient Khorezm». www.advantour.com. Qaraldı: 14-mart 2018-jıl.
  2. ↑ «Ayaz Kala» (en). World Monuments Fund.
  3. ↑ Eduljee, Ed «Page 3: Khvarizem, Khairizem, Chorasmia, Khwarezm, Khorezm, Khiva, Uzbekistan Region & Zoroastrianism». www.heritageinstitute.com. Qaraldı: 14-mart 2018-jıl.
  4. ↑ Adrianov, Boris V.; Mantellini, Simone. Ancient Irrigation Systems of the Aral Sea Area: Ancient Irrigation Systems of the Aral Sea Area (en). Oxbow Books, Limited — 169 bet. ISBN 978-1-78297-167-2. 
  5. 1 2 Nezarik, E.E.. History of Civilizations of Central Asia: History and Culture of Khwarizm (en). Unesco, 1996 — 221-226 bet. ISBN 978-92-3-103211-0. 
  6. 1 2 Kim, Hyun Jin; Vervaet, Frederik; Adali, Selim Ferruh. Eurasian Empires in Antiquity and the Early Middle Ages: Contact and Exchange between the Graeco-Roman World, Inner Asia and China (en). Cambridge University Press — 293 bet. ISBN 978-1-107-19041-2. 


«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Ayazqala&oldid=158985» saytınan alınǵan