Kontentke ótiw

Baltik teńizi

Siltemelerdi redaktorlaw
Wikipedia — erkin enciklopediya

Baltik teńizi — Atlantika okeanınıń Daniya, Estoniya, Finlyandiya, Germaniya, Latviya, Litva, Polsha, Rossiya, Shveciya mámleketleri, Arqa hám Oraylıq Evropa tegislikleri menen qorshalgan bólimi[1]. Ol dúnyadaǵı eń úlken duzlı suw basseyni bolip esaplanadı.

Teńiz 53° arqa keńlikten 66° arqa keńlikke shekem, 10° shıǵıs boylıqtan 30° shıǵıs boylıqqa shekem sozılǵan. Bul Atlantikanıń shelf teńizi hám shetki teńizi bolıp, ekewi arasında suw almasıwı sheklengen, bul onı ishki teńizge aylandıradı. Baltik teńizi Daniya buǵazları arqalı Eresund, Úlken belbew hám Kishi belbew arqalı Kattegatqa quyıladı. Oǵan Botniya qoltıǵı (Botniya qoltıǵı hám Botniya teńizine bólingen), Finlyandiya qoltıǵı, Riga qoltıǵı hám Gdansk qoltıǵı kiredi.

"Baltik úlkesi" arqa shetinen 60° arqa keńlikte Aland tawları hám Botniya qoltıǵı, arqa-shıǵıs shetinen Fin qoltıǵı, shıǵıs shetinen Riga qoltıǵı, batısında Skandinaviya yarım atawınıń Shveciya bólimi menen shegaralanadı.

Baltik teńizi jasalma suw jolları arqalı Baltik-Aq teńiz kanalı arqalı Aq teńiz benen, Kil kanalı arqalı Arqa teńiz Germaniya qoltıǵı menen baylanısqan.

Anıqlamalar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Hel Peninsula
Daniya buǵazları hám Baltik teńiziniń qubla-batısı
Åland arasında Baltic boyı hám Bolniya qoltıǵı

Hákimiyatı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Baltik teńizi aymaǵınıń teńiz ortalıǵın qorǵaw haqqındaǵı Xelsinki konvenciyası Baltik teńizi hám Kattegattı óz ishine aladı. Kattegattı Baltik teńiziniń bir bólegi dep atamaydı. "Bul konvenciyanıń maqsetleri ushın "Baltik teńizi aymaǵı" dep Baltik teńizi hám 57°44,43'N da Skagerraktaǵı Skaw parallelı menen shegaralanǵan Baltik teńizine kiriw aymaǵı esaplanadı[2].

Trafik tariyxı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Táriyxiy jaqtan Daniya patshalıǵı okean hám qurǵaqlıqqa kirmeytuǵın Baltik teńizi shegarasındaǵı kemelerden Sound Dues jıynaǵan: Xelsingor janındaǵı Kronborg qorganında Eresundta; Nyborgtaǵı Ullı belbewde; hám onıń eń tar bólimindegi Kishi belbewde, keyin Fredericada, sol qorǵan qurılǵannan keyin. Kishi belbewdiń eń tar bólimi Middelfart janındaǵı "Middelfart sand" bolip esaplanadı[3].

Okeanografiya

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Geograflar Baltik hám Arqa teńizler arasındaǵı qolaylı fizikalıq shegara Langelandsbælt (Langeland janındaǵı Ullı belbew buǵazınıń qubla bólimi) hám Drogden-Sill buģazı ekenligin keń túrde tastıyıqlaydı[4]. "Drogden Sill" bándirgisi Køge Bugt qalasınıń arqasında jaylasqan bolıp, Kopengagen qalasınıń qublasında jaylasqan "Drager" qalasın Malmyo qalası menen baylanıstıradı. Bul anıqlamaǵa muwapıq, Daniya buǵazları kiriw bóliminiń bir bólimi, Meklenburg hám Kil buǵazları bolsa Baltik teńiziniń bólimleri esaplanadı. Jáne bir ádettegi shegara Shveciyanıń Falsterbo hám Daniyanıń Stevns Klint qalaları arasındaǵı shegara bolıp tabıladı. Ol sonday-aq, sayız qubla Eresund (tipaģı 5-10 metr tereńlikte) hám ádewir tereń suw arasındaǵı shegara bolıp esaplanadı.

Gidrografiya hám biologiyası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Drogden Sill (tereńligi 7 m (23 ft)) Øresund hám Darss Sill (tereńligi 18 m (59 ft)) hám Belbew teńizine shek qoyadı[5]. Sayız silller Kattegattan Bornholm hám Gotland átirapındaǵı basseynlerge awır duzlı suwdıń aǵıwına tosqınlıq etedi.

Etimologiyası hám nomenklaturası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Atınıń anıq kelip shıǵıwı belgisiz. Tatsit bul teńizdi Sueb teńizi[6][7], latınsha: Mare Suebicum - german xalqı, Ptolemey - Sarmatlar atınan[8] Sarmat okeanı dep ataǵan. Biraq, birinshi bolıp onı Baltik teńizi (Orta ásir latınsha: Mare Balticum) dep XI ásirdegi nemis xronikologi Adam Bremenskiy ataǵan. Ol german tilindegi belbew sózi menen baylanıslı bolıwı múmkin, Daniyanıń eki buǵazı Belts ushın qollanılatuǵın atama, basqalar bolsa bul atamanı german tilindegi latınsha[9] balteus "belbew" sóziniń dereginen tuwrıdan-tuwrı kelip shıqqan dep aytadı. Adam Bremenskiydiń ózi teńizdi belbewge teńlestirip, onıń belbew sıpatında qurǵaqlıqqa sozılǵanlıǵı ushın sonday atalganlıǵın aytqan (Balticus, eo quod in modum baltei longo tractu per Scithicas regiones tendatur usque in Greciam).

Basqa tillerde atalıwı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Baltik teńizi áyyemgi latın tili dereklerinde Mare Suebicum yamasa hátte Mare Germanicum atı menen atalǵan[10]. Teńiz boyında yamasa onıń janında aytılatuǵın tillerdegi eski atamalar, ádette, teńizdiń geografiyalıq ornın (german tillerinde), yamasa onıń kishi qoltıqlarǵa salıstırǵandaǵı kólemin (áyemgi latısh tilinde), yamasa onıń menen baylanıslı bolǵan qáwimlerdi (áyemgi rus tilinde teńiz Varyag teńizi dep atalǵan) kórsetedi. Zamanagóy tillerde "Shıǵıs teńizi," "Batıs teńizi" yamasa "Baltik teńizi" sıyaqlı túrli tillerdegi ekvivalentleri menen belgili:

  • Latın (Mare Balticum) hám roman tillerinde (Fransuz (Mer Baltique), italyan (Mar Baltico), portugal (Mar Baltico), rumın (Marea Baltică) hám ispan (Mar Baltico); grek (Βαλτική Θάλασσα Valtikí Talassa); alban (Deti Balltik); uels (Môr Baltig); slavyan tillerinde (Morze Baltyckie or Baltyk), chex (Baltské moře or Balt), sloven (Baltsko morje), bolgar (Baltiysko more Baltijsko More), kashubian (Bôłt), makedon (Baltiчко More Baltičko More), ukrain (Baltiyske more Baltijs′ke More), belarus (Baltiyskaye mora Baltyjskaje Mora), rus (Baltiyskoe more Baltiyskoye More) hám serb-xorvat (Baltičko more / Baltiчко more); venger (Balti-tenger).
  • Inglis tilinen basqa german tillerinde Afrikaans (Oossee), Daniya (Østersøen [ˈøstɐˌsøvn̩]), Golland (Oostzee), Nemec (Ostsee), Tómengi nemis (Oostsee), Islandiya hám Farer (Eystrasalt), Norvegiya (Bokmål: Østersjøen [ˈø̂stəˌʂøːn]; Nynorsk Austersjøen), shved (Estersjyon). Áyemgi anglichan tilinde bolsa Ostlar atı menen tanılǵan[11] bul "shıǵıs teńizi" degen mánisti ańlatpaydı. Bul Osti menen birdey shıǵarmada málim bolǵan xalıq penen baylanıslı bolıwı múmkin[12]. Sonday-aq, venger tilinde burınǵı atı Keleti-tenger ("Shıǵıs teńiz," nemis tásiri sebepli) edi. Bunnan tısqarı, fin tili bolǵan fin tilinde Itämeri "Shıǵıs teńiz" ataması qollanıladı, itimal german tilinen kalka etilgen. Bunnan tısqarı, fin tili bolgan fin tilinde Itämeri "Shıǵıs teńizi" ataması qollanıladı, bul atama german tilinen alınǵan bolıwı múmkin. Baltik boyı Finlyandiyaǵa salıstırǵanda ádewir shıǵıs tárepte bolmaǵanı ushın bul atamanıń qollanılıwı Shveciya basqarǵan dáwirdin qaldıǵı bolıwı múmkin.
  • Jáne bir fin tilinde, eston tilinde "Batıs teńiz" (Lyaenemeri) dep ataladı, tuwrı geografiyası Estoniyaǵa salıstırǵanda (teńiz onnan batısta jaylasqan). Qubla eston tilinde ol "Batıs teńiz" hám "Keshki teńiz" (Õdagumeri) degen mániske iye. Latviyanıń joģalıp baratırǵan Livon tilinde (ayırım waqıtları Irbe buǵazı da) "Úlken teńiz" (Súŗ meŗ yamasa Sūr meŗ) dep ataladı[13][14].

Táriyxı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Klassikalıq dúnya

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Rim imperiyası dáwirinde Baltik teńizi Mare Suebicum yamasa Mare Sarmaticum dep atalǵan. Tatsit óziniń "Agrikola hám Germaniya" shıǵarmasında Suebi qáwimi atı menen atalǵan Mare Suebicumdi báhár aylarında muz bólinip, bólekleri qalqıp júrgen duzlı teńiz sıpatında súwretlegen. Suebler aqır-aqıbetinde házirgi Germaniyanıń Reyn aymaǵında waqıtsha jasaw ushın qubla-batısqa kóship ótedi, bul jerde olardıń atı Shvabiya dep atalatuǵın táriyxıy aymaqta saqlanıp qalǵan. Jordan óziniń "Getika" shıǵarmasında onı German teńizi dep ataǵan[15][16].

Orta ásirler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Germaniyanıń Ryugen atawındaǵı Arkona burını xristianlastırıwdan aldın Rani qáwiminiń muqaddes ornı bolǵan.

Dáslepki orta ásirlerde skandinav sawdagerleri pútkil Baltik boyında sawda imperiyasın qurǵan. Keyin ala skandinavlar Baltik boyın iyelew ushın qubla jaǵalawda jasaytuǵın vend qáwimlerine qarsı gúres alıp bardı. Normanlar da Rossiya dáryalarınan sawda jolları ushın paydalanıp, aqır-aqıbetinde Qara teńiz hám Rossiya qublasına jol tapqan. Skandinavlar húkimranlıq etken bul dáwir vikingler dáwiri dep ataladı.

Vikingler dáwirinen baslap skandinavlar Baltik teńizin Austmarr ("Shigis teńizi") dep ataǵan. "Shıǵıs teńizi," Heimskringlada, Eystra duzı Sörla þáttrde payda boladı. Saxo Grammaticus "Gesta Danorum"da eski atama Gandvik - viktiń eski norveg tilindegi "bay" degen mánisin jazıp qaldırǵan. Demek, vikingler bul jerdi teńizdiń kiretuǵın jeri dep durıs bahalaǵan. "Gesta Danorum"nıń keminde bir inglis tilindegi awdarmasında tastıyıqlanǵan "Grandvik" atınıń jáne bir forması qáte jazılǵan bolıwı múmkin.

Balıqtan tısqarı, teńiz, ásirese, Polsha, Rossiya hám Litvanıń házirgi shegaralarındaǵı qubla jaǵalarınan qahrabo da beredi. Baltik teńiziniń qubla jaǵasındaǵı qahrabo kánleri haqqındaǵı dáslepki esletpeler XII ásirge tuwra keledi[17]. Shegaralas mámleketler, sonday-aq, dástúriy túrde Baltik boyı arqalı kemeler arqalı aǵash, aǵash smolası, zıǵır, kenep hám teri eksport etken. Shveciya erte orta ásirlerden beri ol jerde qazıp alınǵan temir hám gúmisti eksport etken. Polshada bolsa úlken duz kánleri bolgan hám házir de bar. Solay etip, Baltik teńizin kóplegen sawda kemeleri kesip ótken[18].

Baltıqtıń shıǵıs jaǵasındaǵı jerler Evropada eń aqırǵılardan bolıp xristianlıqqa ótkerilgen. Bul aqırında Arqa krest atlanısları dáwirinde júz berdi: Finlyandiya XII ásirde shvedler tárepinen, házirgi Estoniya, Latviya XIII ásir baslarında daniyalılar hám nemecler tárepinen (Livan qılısh aǵayinleri) ámelge asırıldı. Tevton ordeni Baltik teńiziniń qubla hám shıǵıs jaǵalarınıń bir bólegin iyelep alıp, bul jerde ózleriniń monaxlıq mámleketin dúzdi. Evropada xristianlıqtı qabıl etken eń sońǵı mámleket Litva boldı.

Urıs maydanı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Ganza ligasınıń tiykarģı sawda jolları (Ganza)

VIII-XIV ásirler aralıǵında Baltikada Pomeraniya hám Prussiya jaǵalarınan kóplegen qaraqshılıqlar júz bergen bolıp, "Viktual tuwısqanlar" Gotlandiyanı iyelegen.

XI ásirden baslap Baltik boyınıń qubla hám shıǵıs jaǵalarına tiykarınan Germaniyadan kelgen kóshpeliler Ostsiedlung ("shıǵısqa kóshiriw") dep atalǵan háreket penen jaylastırıldı. Basqa kóship kelgenler Niderlandiya, Daniya hám Shotlandiyadan bolǵan. Polabiya slavyanları nemisler tárepinen áste-aqırın assimilyaciya qılınadı[19]. Daniya áste-aqırın Baltik boyınıń kópshilik bólegin qadaǵalawǵa alıp, 1227-jılı Borxoved sawashında jeńiliske ushıraǵannan keyin kópshilik múlklerinen ayırılıp qaladı.

Sound teńizi sawashı 1658-jil 8-noyabrde Daniya-Shveciya urısı waqtında bolip ótti.
1919-jılda Baltik teńiziniń teńiz kartası
Hújimlerden kóp uzamay, 1945-jılı 3-mayda janıp atırǵan Kap-Arkona. Kemedegi 4500 tutqınnan tek 350 adam aman qalǵan.

XIII-XVII ásirler aralıǵında Baltik teńizinde dáwirine qarap Niderlandiya, Germaniya, Shveciya hám Rossiya húkimdarlıq etken[20]. XIII-XVI ásirlerde Arqa Evropada eń kúshli ekonomikalıq kúsh Baltik teńizi hám Arqa teńiz átirapındaǵı sawdager qalalar federaciyası - Ganza awqamı bolǵan. XVI-XVII ásir baslarında Polsha, Daniya hám Shveciya Dominium maris baltici ("Baltik teńizi ústinen húkimdarlıq") ushın urıs alıp barǵan. Aqır-aqıbetinde, Baltik teńizin derlik Shveciya qorshap aldı. Shveciyada teńiz sol waqıtta Mare Nostrum Balticum ("Biziń Baltik teńizi") dep atalǵan. XVII ásirdegi shved urısınıń maqseti Baltik teńizin ulıwma shved teńizine aylandırıw bolıp (Ett Svenskt innanhav), bul Latviyadaǵı Riga hám Pomeraniyadaǵı Stettiń ortasındaǵı bólimnen basqa ámelge asırıldı. Biraq, XVII ásirde Baltik boyı sawdasında gollandiyalılar ústemlik etti. 

1981-jılı S-363 sovet suw astı kemesi Shveciya aymaqlıq suwlarınıń ishindegi jerde júzdi, bul waqıya "salqın urıs"tıń Baltik teńizine tásirin kórsetti.

Geografiyası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Geofizikalıq maǵlıwmatlar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Baltikalıq drenaj basseynleri, tereńligi, biyikligi, iri dárya hám kóller
Curonian Lagoon, Spit hámKlaipėda

Arqa Atlantika okeanınıń tarmaǵı bolǵan Baltik teńizi batısında Shveciya hám Daniya, arqa-shıǵısında Finlyandiya, qubla-shıǵısında Baltik mámleketleri menen qorshalǵan.

Onıń uzınlıǵı shama menen 1600 km, ortasha eni 193 km bolıp, ortasha tereńligi 55 metr. Eń úlken tereńlik 459 m (1506 ft) bolıp, oraydıń Shveciya tárepinde jaylasqan. Maydanı 349 644 km2 (134 998 mi2)[21] hám kólemi 20 000 km3 (4 800 mi2) átirapında. Shetki bólimi 8000 km (5,000 mi) jaga sızıǵın quraydı[22].

Baltik teńizi maydanı boyınsha en úlken duzlı ishki teńizlerden biri bolıp, sońǵı birneshe muz dáwirinde muz eroziyası nátiyjesinde payda bolǵan basseyn (Zungenbeken) di iyeleydi.

Kólemi

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Xalıqaralıq gidrografiyalıq shólkem Baltik teńiziniń shegaraların tómendegishe belgileyd[23]i:

Germaniya, Daniya, Polsha, Shveciya, Finlyandiya, Rossiya, Estoniya, Latviya hám Litva jaǵaları menen shegaralanıp, tómendegi shegaralardan arqa-shıǵısqa qaray sozılǵan:
  • Kishkene belbewde. Falshóft (54°47′N 9°57.5′E / 54.783°N 9.9583°E) hám Vejsnæs Nakke (Ærø: 54°49′N 10°26′E / 54.817°N 10.433°E) qalaların birlestiriwshi sızıq.
  • Ullı belbewde. Gulstav (Langeland atawınıń qubla sheti) hám Kappel Kirke (54°46′N 11°01′E / 54.767°N 11.017°E) Lolland atawında.
  • Guldborg sauzında. Flinthorne-Rev hám Skjelbi (Skelbi) qalaların tutastırıwshı sızıq (54°38′N 11°53′E / 54.633°N 11.883°E).
  • Soundta. Stevns Lighthouse (55°17′N 12°27′E / 55.283°N 12.450°E) hám Falsterbo Point (55°23′N 12°49′E / 55.383°N 12.817°E) qalaların birlestiriwshi sızıq.

Bólimleri

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Baltik teńizi regionları hám basseynleri:1 = Botni qoltıgı; 2 = Botniy teńizi; 1+2=Botniya qoltıǵı, qisman 3 hám 4. 3 - Arxipelag teńizi; 4 = Aland teńizi;5 - Fin qoltıǵı. 6=Arqa Baltika tuwrı belgisi; 7 - Batıs Gotlandiya basseyni; 8 = Shıǵıs Gotlandiya basseyni. 9 = Riga qoltıǵı. 10 = Gdansk qoltıǵı/Gdansk basseyni. 11 = Bornholm basseyni hám Xano qoltıǵı. 12 = Arkona basseyni.6-12 Baltik tuwrı belgisi. 13 = Kattegat, Baltik teńiziniń ajiralmas bólegi emes. 14 = Belbew teńizi (Kishi belbew hám Úlken belbew). 15 = Óresund (ses). 14+15=Baltik teńiziniń ajıralmas bólegi bolmaǵan Daniya buǵazları.

Temperatura hám muz

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Baltik teńiziniń jaqtılı qıstaǵı kosmik súwreti
Baltik teńizi hám muzlardı kesip ótiw
Qıstıń ásirese suwıq kúnlerinde Baltik teńiziniń jaǵa bólimleri júriwge yamasa shanǵı tebiwge bolatuǵın muzǵa aylanıp qaladı.

Baltik teńizi suwınıń temperaturası anıq ornına, máwsimine hám tereńligine qarap sezilerli dárejede ózgeredi. Usı atawdaǵı atawdıń shıǵısında jaylasqan Bornholm basseyninde suw betiniń temperaturası qıstıń qızǵan waqtında 0-5 °C (32-41 °F) qa shekem tómenleydi. Jazdıń qızǵan waqtında 15-20 °C (59-68 °F) qa shekem kóterilip, jıllıq temperatura ortasha 9-10 °C (48-50 °F) átirapında boladı[24]. Tap sonday kórinisti Gotlandiya atawı hám Latviya aralıǵında jaylasqan Gotlandiya basseyninde de kóriw múmkin. Bul basseynlerdiń tereńliklerinde temperatura ózgerisleri az boladı. Bornholm basseyni túbinde 80 m den tereń temperaturası 1-10 °C (34-50 °F) hám Gotland basseyni túbinde 225 m den tereń temperaturası 4-7 °C (39-45 °F) boladı[25]. Ulıwma, teńiz jaǵaları, tómengi keńlikler hám atawlar teńiz klimatın saqlaydı. Biraq, suwǵa tutas kontinental klimat, ásirese Fin qoltıgında keń tarqalǵan. Arqa irmaqlarında klimat ortasha kontinentaldan eń arqa jaǵa sızıqlarında subarktikaǵa ótedi.

Estoniyanıń Vircu qalası janındaǵı Puxtulaid jaǵasında aprel ayınıń aqırında súzip júriwshi muz úyilip atır

Qıs máwsiminde dáslep jaǵa sızıǵına bekitilgen tez muz payda bolıp, portlardı muzyorarlar xızmetisiz paydalanıw múmkin bolmay qaladı. Jáne de ashıq aymaqlarda tegis muz, muz shlamı, quymaq muzı hám shpal muzı payda boladı. Muzdıń jıltıraq keńligi Arktikaǵa uqsas bolıp, samal tárepinen aydalǵan muz hám 15 m ge shekemgi taw dizbekleri bar. Qurǵaqlıqtaǵı qattı muzlıqtıń teńiz jaǵasında muz jıl dawamında júdá dinamikalıq bolıp qalıp, samal menen salıstırmalı túrde ańsat háreketlenedi. Sol sebepli, qurǵaqlıqtaǵı qattı muzǵa hám jaǵalıqlarǵa iyterilgen úlken úyiwler hám dizbeklerden ibarat toplanǵan muz payda boladı.

Báhárde Fin qoltıǵı hám Botniya qoltıǵı ádette aprel aqırında eriydi, Fin qoltıǵınıń shıǵıs shetlerinde ayırım muz dizbekleri may ayına shekem saqlanıp qaladı. Botni qoltıǵınıń eń arqa bóliminde muz ádette may ayınıń aqırına shekem boladı, iyun ayınıń basında bolsa derlik barlıq waqıtta joq boladı. Biraq, 1867-jıldaģı asharshılıq jılında Uddskar átirapında 17-iyulde muz qaldıqları baqlanǵan. Hátte, Øresundtıń qublasında da may ayında bir neshe márte muz qaldıqları baqlanǵan; 1942-jılı 15-mayda Taarbaek janında hám 1771-jıl 11-mayda Kopengagen janında. 1799-jil 11-mayda da kóshpeli muz baqlanǵan[26][27][28].

Qalaları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Sankt-Peterburg qalasındaǵı Vasilevskiy atawı, Rossiya.
Shveciyadaǵı Stokgolm qalası.
Latviyadaǵı Riga qalası.
Finlyandiyadaǵı Xelsinki qalası.
Polshadaǵı Gdansk qalası.
Estoniyadaǵı Tallin qalası.

Ekonomikası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Sellindegi piyadalar pristani, Germaniya

Daniyada úlken belbew kópiri (1997-jılı pitkerilgen) Daniyanı Shveciya menen baylanıstırıwshı Eresund kópiri-tunneliniń (1999-jılı pitkerilgen) qurılısı Shveciya hám Daniya materigi (Yutlandiya yarım atawı, atap aytqanda, Zelandiya) arasında avtomobil hám temir jol qatnawın támiyinledi. Øresund kópir-tunneliniń teńiz astı tunneli úlken kemelerdiń Baltik teńizine kirip shıǵıwın támiyinleydi. Baltik teńizi Rossiya neftin eksport etiwdiń tiykarǵı sawda jolı bolıp esaplanadı. Bul haqqında Baltik teńizine qońsı mámleketler qáweterlenip atır, sebebi teńiz tankerinde nefttiń úlken muǵdarda aǵıp ketiwi ekosistemada suw almasıwınıń tómenligin esapqa alǵanda, ásirese, Baltik boyı ushın qáwipli boladı[29][30][31]. Baltik teńizi átirapındaǵı turizm industriyası nefttiń pataslanıwınan qáweterleniwi tábiyiy.

Baltik teńizi átirapındaǵı verflerde kóplegen kemesazlıq jumısları ámelge asırıladı. Eń iri verfler Polshanıń Gdansk, Gdiniya hám Shchecin qalalarında; Kil, Germaniya; - Shveciyanıń "Karlskrona" hám "Malmyo"; Rauma, Turku hám Xelsinki qalaları, Finlyandiya; Latviyanıń Riga, Ventspils hám Liyepaya qalaları; Litvanıń Klaypeda qalasında; Rossiyanıń Sankt-Peterburg qalasında.

Daniya hám Germaniya arasındaǵı "Fehmarn belbewi" qurılısı 2029-jılı juwmaqlanıwı kerek. Ol tórt avtomobil jolı hám eki temir jol ótetuǵın úsh qazılmalı tunnel boladı.

Teńizde samal energetikasın rawajlandırıw arqalı Baltik teńizi regiondaǵı mámleketler ushın úlken energiya deregine aylanıwı kútilmekte. 2022-jılı qol qoyılǵan Marienborg deklaraciyasına muwapıq, Evropa Awqamınıń Baltik teńizi boyınsha barlıq mámleketleri 2030-jılǵa shekem 19,6 gigavatt teńiz samalı iske qosılıwı mólsherlengenin járiyaladı.

Turizm

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Klaypeda okrugindegi Nida qalashası, Litva.
Kaliningrad wálayatındaǵı Svetlogorsk kurort qalashası,Rossiya
Polshadaǵı Mrzeżyno plyaji.

 

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ Niktalab, Poopak. Over the Alps: History of Children and Youth Literature in Europe, 1st (fa), Tehran, Iran: Faradid Publisher, 2024 — 6 bet. ISBN 978-622-5740-45-7. 
  2. ↑ «Text of Helsinki Convention». 2014-jıl 2-may sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2014-jıl 26-aprel.
  3. ↑ «Sundzoll». Academic dictionaries and encyclopedias. 2022-jıl 2-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2022-jıl 16-iyun.
  4. ↑ «Fragen zum Meer (Antworten) – IOW». www.io-warnemuende.de. 2014-jıl 20-aprel sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2023-jıl 31-may.
  5. ↑ «Swedish Chemicals Agency (KEMI): The BaltSens Project – The sensitivity of the Baltic Sea ecosystems to hazardous compounds». 2013-jıl 30-may sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2014-jıl 26-aprel.
  6. ↑ Tacitus, Germania(online text 18 Aprel 2003[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.): Ergo iam dextro Suebici maris litore Aestiorum gentes adluuntur, quibus ritus habitusque Sueborum, lingua Britannicae propior. 
  7. ↑ Benario, Herbert W.. Tacitus: Germania (en). Liverpool University Press, 1 July 1999 — 110 bet. ISBN 978-1-80034-609-3. 
  8. ↑ Ptolemy, Geography III, chapter 5: "Sarmatia in Europe is bounded on the north by the Sarmatian ocean at the Venedic gulf" (online text 3 Avgust 2017[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.).
  9. ↑ (tilinde shvedshe) Balteus 27 Yanvar 2021[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. in Nordisk familjebok.
  10. ↑ Cfr.
  11. ↑ The Old English Orosius
  12. ↑ Portham, 1880, p61
  13. ↑ «Livones.net - Burājot lībiešu jūrā: debespušu nosaukumi lībiešu valodā» (en). www.livones.net. 2023-jıl 20-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2023-jıl 20-iyul.
  14. ↑ «A JOURNEY ALONG THE LIVONIAN COAST / REIZ PIDS LĪVÕD RANDÕ». 2023-jıl 20-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2023-jıl 20-iyul.
  15. ↑ Pekkanen, Tuomo (1 June 1981). "Exegetical Notes on the Latin Sources of Northern Europe". Arctos (Acta Philologica Fennica) (Classical Association of Finland) 14 (1): 83–84. https://journal.fi/arctos/issue/view/6040.
  16. ↑ Mierow, Charles Christopher «JORDANES THE ORIGIN AND DEEDS OF THE GOTHS, translated by Charles Christopher Mierow» (en). Aikaterini Laskaridi Foundation (1908). — „Section 17: "...On the north it is bounded by the same vast unnavigable Ocean, from which by means of a sort of projecting arm of land a bay is cut off and forms the German Sea."“. Qaraldı: 2025-jıl 5-iyul.
  17. ↑ "The History of Russian Amber, Part 1: The Beginning" 15 Mart 2018[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi., Leta.st
  18. ↑ A Companion to the Hanseatic League (en). BRILL, 2015-01-27. ISBN 978-90-04-28476-0. 
  19. ↑ Wend – West Wend 22 Oktyabr 2014[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi..
  20. ↑ Germond (2015), p. 169.
  21. ↑ «Limits of Oceans and Seas, 3rd edition». International Hydrographic Organization (1953). 2011-jıl 8-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2020-jıl 28-dekabr.
  22. ↑ «Geography of the Baltic Sea Area». 2006-jıl 21-aprel sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2005-jıl 27-avgust.
  23. ↑ «Limits of Oceans and Seas, 3rd edition». International Hydrographic Organization (1953). 2011-jıl 8-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2020-jıl 28-dekabr.
  24. ↑ «Our Baltic Sea». HELCOM. 2018-jıl 26-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2018-jıl 27-iyul.
  25. ↑ «Our Baltic Sea». HELCOM. 2018-jıl 26-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2018-jıl 27-iyul.
  26. ↑ «Isvintrene i 40'erne». TV 2 (2008-jıl 19-yanvar). 2017-jıl 6-yanvar sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2017-jıl 6-yanvar.
  27. ↑ «Isvintrene i 40'erne». TV 2 (2008-jıl 19-yanvar). 2017-jıl 6-yanvar sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2017-jıl 6-yanvar.
  28. ↑ «Is i de danske farvande i 1700-tallet». Nationalmuseet. 2018-jıl 18-fevral sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2018-jıl 18-fevral.
  29. ↑ "Shadow Fleet in Baltic Sea Poses Threat to Environment" (in en). Bloomberg.com. https://www.bloomberg.com/graphics/2024-russia-shadow-oil-fleet-denmark-baltic-environment/.
  30. ↑ "'Russia doesn't care': Sweden sounds alarm over unsafe oil fleet" (in en-GB). The Guardian. https://www.theguardian.com/world/2024/apr/18/swedish-foreign-minister-tobias-billstrom-unsafe-russian-oil-fleet-baltic-sea-environmental-catastrophe.
  31. ↑ Stigebrandt, A. (2001), Wulff, Fredrik V.; Rahm, Lars A.; Larsson, Per (red.), „Physical Oceanography of the Baltic Sea“, A Systems Analysis of the Baltic Sea, Ecological Studies (Англичанша), Berlin, Heidelberg, 148-tom, 19–74-bet, doi:10.1007/978-3-662-04453-7_2, ISBN 978-3-662-04453-7, qaraldı: 9 February 2025 {{citation}}: Unknown parameter |publisher= ignored (járdem)

Qosımsha oqıw ushın

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Táriyxıy

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  • Bogucka, Maria. "The Role of Baltic Trade in European Development from the XVIth to the XVIIIth Centuries". Journal of European Economic History 9 (1980): 5–20.
  • Davey, James. The Transformation of British Naval Strategy: Seapower and Supply in Northern Europe, 1808–1812 (Boydell, 2012).
  •  Dickson, Henry Newton (1911) "Baltic Sea" Encyclopædia Britannica 3 (11shı ed.) 286–287 b 
  • Fedorowicz, Jan K. England's Baltic Trade in the Early Seventeenth Century: A Study in Anglo-Polish Commercial Diplomacy (Cambridge UP, 2008).
  • Frost, Robert I. The Northern Wars: War, State, and Society in Northeastern Europe, 1558–1721 (Longman, 2000).
  • Grainger, John D. The British Navy in the Baltic (Boydell, 2014).
  • Kent, Heinz S. K. War and Trade in Northern Seas: Anglo-Scandinavian Economic Relations in the Mid Eighteenth Century (Cambridge UP, 1973).
  • Koningsbrugge, Hans van. "In War and Peace: The Dutch and the Baltic in Early Modern Times". Tijdschrift voor Skandinavistiek 16 (1995): 189–200.
  • Lindblad, Jan Thomas. "Structural Change in the Dutch Trade in the Baltic in the Eighteenth Century". Scandinavian Economic History Review 33 (1985): 193–207.
  • Lisk, Jill. The Struggle for Supremacy in the Baltic, 1600–1725 (U of London Press, 1967).
  • Niktalab, Poopak. {{{title}}} — 85–124 bet. 
  • Roberts, Michael. The Early Vasas: A History of Sweden, 1523–1611 (Cambridge UP, 1968).
  • Rystad, Göran, Klaus-R. Böhme, and Wilhelm M. Carlgren, eds. In Quest of Trade and Security: The Baltic in Power Politics, 1500–1990. Vol. 1, 1500–1890. Stockholm: Probus, 1994.
  • Salmon, Patrick, and Tony Barrow, eds. Britain and the Baltic: Studies in Commercial, Political and Cultural Relations (Sunderland University Press, 2003).
  • Stiles, Andrina. Sweden and the Baltic 1523–1721 (1992).
  • Thomson, Erik. "Beyond the Military State: Sweden's Great Power Period in Recent Historiography". History Compass 9 (2011): 269–283.  doi:10.1111/j.1478-0542.2011.00761.x
  • Tielhof, Milja van. The "Mother of All Trades": The Baltic Grain Trade in Amsterdam from the Late 16th to Early 19th Century. Leiden, The Netherlands: Brill, 2002.
  • Warner, Richard. "British Merchants and Russian Men-of-War: The Rise of the Russian Baltic Fleet". In Peter the Great and the West: New Perspectives. Edited by Lindsey Hughes, 105–117. Basingstoke, UK: Palgrave Macmillan, 2001.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Baltik_teńizi&oldid=215615» saytınan alınǵan