Barpı Alıqulov

Barpı Alıqulov
qırǵ.: Барпы Алыкулов
Barpı Alıqulovtıń 125 jıllıǵına arnalǵan pochta markası
Tuwılǵan sánesi	9-noyabr 1884(1884-11-09)
Tuwılǵan jeri	Achı awılı, Ferǵana wálayatı, Rossiya imperiyası
Qaytıs bolǵan sánesi	9-noyabr 1949(1949-11-09) (65 jasta)
Qaytıs bolǵan jeri	Frunze, Qırǵız SSR, SSSR
Dóretiwshilik túri	shayır, aqın, gúrrińshi
Dóretiwshilik jılları	1899–1947
Janrı	poeziya, didaktika, lirika
Shıǵarmalarınıń tili	qırǵız tili

Barpı Alıqulov (qırǵ.: Барпы Алыкулов; 1884-jıl — 1949-jıl 9-noyabr) — qırǵız xalqınıń eń úlken aqın-improvizatorlarınan (tókpe aqın) biri hám oyshıl shayırı. Ol qırǵız ádebiyatında hám awızsha dóretiwshiliginde tereń iz qaldırǵan tulǵa esaplanadı.

Biografiyası

Barpı Alıqulov 1884-jılı házirgi Jalalabad wálayatınıń Suzak rayonına qaraslı Achı awılında tuwılǵan. Onıń shańaraǵı júdá jarlı bolǵan, ol toǵız tuwısqannıń biri edi. Ákesi Alıqul jarlı bolǵanlıǵı sebepli basqalardıń xızmetin islep kún keshirgen. Barpı balalıǵınan-aq Nazarbay hám Ísaqbay degen baylardıń esiginde bolıp, qıyın turmıstı basınan ótkergen.

Onıń aqınlıq talantı erte oyanıp, 16 jasınan baslap-aq onıń atı xalıq arasında aqın-improvizator retinde tanılıp baslaǵan. Onıń aqın bolıp qáliplesiwine ákesi Alıquldıń da tásiri úlken bolǵan, sebebi ákesi xalq awızsha dóretiwshiligin jaqsı bilgen hám Barpıǵa «Zalım xanlar azabı» (qırǵ.: «Залим хандар азабы») sıyaqlı qosıqlardı úyretken.

Alıqulov 30 jasınan asqanǵa shekem kisi esginde bolıp, Oktyabr revolyuciyasınan keyin ǵana erkinlikke shıqqan. Ol jańa jámiyet qurılısında belsendi qatnasqan, awıl keńesi baslıǵınıń orınbasarı lawazımlarında islegen. Biraq 36 jasında awır kesellik sebepli eki kózi de kórmey qaladı. Jeke ómirinde de kóp qıyınshılıqlar kórgen: onıń 23 perzentinen tek bir qızı ǵana tiri qalǵan. Shayır 1949-jılı 9-noyabrde Frunze (házirgi Bishkek) qalasında qaytıs boldı hám Ala-Archa qábiristanlıǵına jerlendi.

Dóretiwshiligi

Barpı Alıqulovtıń dóretiwshilik jolı eki dáwirge bólinedi. Revolyuciyaǵa shekemgi qosıqlarında ol xalqınıń jarlı turmısın, baylar hám Qońırat xanlıǵı zulmın sınǵa alǵan. Onıń «Teńlik bir kún jarq eter» (qırǵ.: «Теңдик бир күн жарк этер») qosıǵında keleshekke degen úmiti sáwlelenedi.

Sonday-aq, shayır xalıqtı aldap júrgen mollalar hám imamlardı sınǵa alıwshı satiralıq shıǵarmalardıń avtorı esaplanadı. Olardıń qatarına «Aldamshı iyshan» (qırǵ.: «Алдамчы эшен»), «Suq molla» (qırǵ.: «Сукмолдо»), «Sopu» (qırǵ.: «Сопу») sıyaqlı qosıqlar kiredi.

Barpı Alıqulov — qırǵız lirikasınıń ustası esaplanadı. Onıń muhabbat temasındaǵı shıǵarmaları qırǵız ádebiyatınıń altın fondınan orın alǵan. Olardan eń belgilileri:

• «Mólmólúm» (qırǵ.: «Мөлмөлүм»);
• «Mırzayım» (qırǵ.: «Мырзайым»);
• «Gúl qızlar» (qırǵ.: «Гүл кыздар»);
• «Aq juldız» (qırǵ.: «Ак жылдыз»).

Ásirese, «Mólmólúm» qosıǵı qırǵız qosıqshıları tárepinen eń kóp atqarılatuǵın klassikalıq shıǵarmalardıń biri esaplanadı. Shayır Toqtaǵul Satılǵanovtıń dástúrlerin dawam ettirgen. Onıń qosıqları 1943-jıldan baslap jazıp alına baslaǵan hám keyinirek kópshiligi rus tiline de awdarılǵan.

Bibliografiya

• 1949: «Tańlanǵan qosıqlar» (qırǵ.: Тандалмалуу ырлар)
• 1951: «Tilek: Qosıqlar toplamı» (qırǵ.: Тилек: Ырлар жыйнагы)
• 1960: «Shıǵarmalar: Bir tomlıq» (qırǵ.: Чыгармалар: Bir томдук)
• 1974: «Mólmólúm: Qosıqlar» (qırǵ.: Мөлмөлүм: Ырлар)
• 1987: «Tábiyat sulıwlıǵı» (qırǵ.: Табият сымбаты: Ырлар)

Derekler

Ádebiyatlar

• А.Турдугулов, Б.Оторбаев. Көркөм сөз өнөрү. Кыргыз адабияты Бишкек, 2008-ж.
• Кыргыз Республикасынын обончулары/Кыргызпатент/ Т?з.: А.Чекиров, ?.Калыева. – Б.: 2010. – ISBN 978-9967-26-120-4
• Б.С. Исаков, Ч.Б. Исакова. Кыргыз адабияты Бишкек 2002-ж

Sırtqı siltemeler

• Ómirbayanı Arxiv nusqa от 7 yanvardıń 2019 на Wayback Machine