Kontentke ótiw

Baxtıyar Vahabzada

Wikipedia — erkin enciklopediya
Ázerbayjannıń Sheki qalasındaǵı Vahabzadanıń byusti, 2019-jıl
Ázerbayjannıń Sheki qalasındaǵı Vahabzadanıń byusti, 2019-jıl
Tuwılǵan sánesi16-avgust 1925(1925-08-16)
Tuwılǵan jeriNuxa, Ázerbayjan SSR, Sovet Awqamı
Qaytıs bolǵan sánesi13-fevral 2009(2009-02-13) (83 jasta)
Qaytıs bolǵan jeriBaku, Ázerbayjan
Oqıǵan jeriBaku mámleketlik universiteti
Perzentleri3
Qol úlgisi

Baxtıyar Maxmud ulı Vahabzada (ázerbayjansha: Bəxtiyar Mahmud oğlu Vahabzadə; 1925-jıl 16-avgust — 2009-jıl 13-fevral) — ázerbayjanlı shayır, dramaturg, qosıqlar avtorı, awdarmashı, professor hám siyasatshı[1]. Ol Ázerbayjan Respublikasınıń eń ullı zamanagóy shayırlarınıń biri retinde qabıl etiledi.

Jaslıq dáwiri hám jeke ómiri

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Vahabzada 1925-jılı Nuxa qalasında tuwılǵan, ol jerdegi oraylıq maydanda onıń byusti bar. 1934-jılı ol shańaraǵı menen Bakuǵa kóship keldi, keyinirek Ázerbayjan mámleketlik universitetinde filologiya boyınsha bilim aldı. 1962-jıldan 1964-jılǵa shekemgi milletshilikke qızıǵıwshılıǵı ushın oqıwdan shıǵarılǵan, qısqa waqıttı esapqa almaǵanda, 1990-jılǵa shekem usı jerde professor retinde iskerlik júrgizdi. Bul waqıt ishinde ol hayalınıń taǵınshaqların satıw arqalı awır jarlılıqtan qutıldı[2]. Olardıń Gúlzar, Isfandiyar hám Azer ismli úsh perzenti bolǵan. Isfandiyar Ázerbayjannıń Belarustaǵı elshisi etip tayınlandı[3].

Vahabzada 2009-jılı 13-fevralda 83 jasında Bakuda qaytıs boldı[4]. Onıń eslew máresimine Ázerbayjan Prezidenti qatnastı[5].

Karerası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Vahabzada 1951-jılı ázerbayjan shayırı Samad Vurgun haqqındaǵı doktorlıq dissertaciyasın qorǵadı. 1952-jılı Ekinshi jáhán urısınan keyingi sovet sistemasınıń ayırım elementlerine bolǵan anti-stalinlik sın kózqarasları pash bolıwınan qorqıp, óziniń dáslepki poeziyalıq shıǵarmalarınıń kópshiligin joǵaltıp jiberdi, degen menen qoljazbalardı anasınıń protez ayaǵınıń ishine jasırıp, olardıń tek kishkene bólegin saqlap qalǵan[6].

Karerası dawamında kóplegen temalarda, ásirese, Ázerbayjan, shańaraq, tábiyat, til hám azatlıq haqqında jazǵan[7]. Kóp jıllar dawamında onıń maqala hám qosıqları túrklerdiń «Türk Edebiyatı» jurnalında basıp shıǵarıldı. Ol Túrkiyada ázerbayjannıń orta ásir shayırı Fuzuliydi sınǵa alıwshılarǵa juwap retinde túrklerdiń «Varlık» ádebiy jurnalında járiyalanǵan «Yel Kaya'dan Ne Aparır?» («Samal tastan neni urlaydı?») atlı maqalasınıń arqasında úlken ataqqa iye boldı.

Vahabzada 1974-jılı xızmet kórsetken kórkem óner ǵayratkeri retinde Ázerbayjan SSR mámleketlik sıylıǵın aldı, 1984-jılı pútkil Sovet Awqamı boyınsha mámleketlik sıylıqqa iye boldı hám bir jıldan keyin Xalıq shayırı atandı[8]. 2002-jılı Vahabzada «Benim Garibim» («Meniń ǵáribim») atlı poeziyalıq kitabı ushın Rumıniya Mádeniyat ministrliginen Komandor medalı menen sıylıqlandı.

Poeziyası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Onıń eń belgili poeziyalıq shıǵarmaları arasında «Yollar-Oğullar» («Jollar-Ullar») Jazair Ǵárezsizlik háreketine baǵıshlanǵan bolsa, «Muğam» Ázerbayjannıń eń belgili kompozitorı Uzeyir Hacıbeylini ullılaydı. Vahabzadanıń kóplegen shıǵarmalarında siyasiy baǵdar bar edi, olar SSRAnıń Batıstaǵı dushpanlarınıń kemshiliklerin sınǵa alıwǵa qaratılǵanday kóringeni menen, tiykarınan, el ishinde hámeldegi mashqalalardı kórsetetuǵın astarlı mániske iye bolǵan. Mısalı, Marokkoǵa saparınan tásirlenip jazǵan «Latın Dili» («Latın tili», 1967) qosıǵında, ol SSRAdaǵı ázerbayjanlılar sıyaqlı jergilikli xalıqtıń óz ana tilinde emes, al basqa tilde (yaǵnıy arap tili emes, francuz tilinde) sóylewge májbúr bolǵanın atap ótken. Sonday-aq, «Latın Dili» qosıǵında házir heshqanday tiri mádeniyatqa tiyisli bolmasa da, ele de keń qollanılıp atırǵan bir tildiń (latın tili) bar ekenligindegi ironiya arqalı jetkerip beredi. Bul qosıq Vahabzadanıń Mámleketlik qáwipsizlik komiteti (KGB) menen mashqalalarǵa dus keliwine sebep bola jazladı, biraq qosıqtıń astarlı mánisi, ol aytqanınday Marokkoǵa emes, al Ázerbayjanǵa tiyisli ekenligi dálillenilmedi[9].

Sonday-aq, onıń 1972-jılı jazılǵan «Tań» qosıǵında AQShtaǵı Makkarti dáwirindegi pacifizm ruwxındaǵı alım Laynus Polingge[10] islengen shabıwıllar kóterilgen bolıp, bul astarlı ráwishte Sovet Awqamındaǵı uqsas siyasiy paranoiyalıq jaǵdaydı sáwlelendirdi.

Basqa da belgili poeziyalıq shıǵarmaları hám toplamları tómendegilerdi óz ishine aladı:

  • Mənim Dostlarım (Meniń doslarım, 1949)
  • Bahar (Báhár, 1950)
  • Dostlug Nağmesi (Doslıq qosıǵı, 1953)
  • Ebedî Heykel (Máńgi músin, 1954)
  • Çınar (Shınar, 1956)
  • Sadə Adamlar (Ápiwayı adamlar, 1956)
  • Ceyran (Ceyran, 1957)
  • Aylı Geceler (Aylı túnler, 1958)
  • Şairin Kitaphanası (Shayırdıń kitapxanası, 1961)
  • E'tiraf (Tán alıw, 1962)
  • İnsan ve Zaman (Insan hám Dáwir, 1964)
  • Seçilmiş Eserler (Tańlamalı shıǵarmalar, 1967)
  • Kökler-Budağlar (Tamırlar hám Putaqlar, 1968)
  • Deniz-Sahil (Teńiz-Jaǵa, 1969)
  • Bindörtyüzonaltı (Mıń tórt júz on altı, 1970)
  • Dam Yeri (Tóbe ústinde, 1974)
  • Seçilmiş Eserleri (Tańlamalı shıǵarmalar, 2 tom, 1975)
  • Yücelikte Tenhalık (Biyikliktegi jálǵızlık, 1998)
  • Benim Garibim (Meniń ǵáribim, 2002)

Tartıslar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Vahabzadanıń «Gülüstan» qosıǵı 1959-jılı jazılǵan. Ol Aras dáryasınıń Sovet Awqamı quramındaǵı Ázerbayjan SSRdaǵı hám Irandaǵı ázerbayjan tilinde sóylewshi xalıqtı qalay ekige bólip taslaǵanlıǵın bayanlaydı. Bul qosıq Irandaǵı túrkiy xalıqlardı qosıwǵa shaqıratuǵın pantúrkizm doktrinasınıń simvolına aylandı[11]. Qosıq Sovet Awqamınıń Ázerbayjan SSRde payda bolǵan ádebiy janrdıń bir bólegi bolıp tabıladı, onıń konteksti Irannıń Ázerbayjan regionı menen baylanıslı bolǵan[12]. «Saǵınısh ádebiyatı» dep te atalatuǵın bul Sovet-ázerbayjan ádebiy janrı 1950 hám 1960-jılları Ázerbayjan SSR-de ústemlik etken[12]. Tariyxshı hám siyasatshı Zaur Gasimovtıń túsindiriwinshe, ádette, bul kategoriyaǵa kiretuǵın shıǵarmalar «millettiń Araks dáryası boylap bólinisin qaralaytuǵın ashıq-aydın ázerbayjan milletshiliginiń, sonday-aq, iranlı ázerbayjanlılardıń ekonomikalıq hám mádeniy jaqtan eziwge ushırawın áshkaralawdıń mısalları boldı»[12]. Bunday temalar, sonıń ishinde Vahabzadanıń qosıǵı da, Ázerbayjan SSRdıń tariyx hám ádebiyat oqıw baǵdarlamalarına kirgizilgen[12]. Gasimov, sonday-aq, bılay dep qosımsha etedi: «Bul ádebiy janrdıń áhmiyetli qosımsha nátiyjesi ashıq aytılǵan antiiranlıq ritorika (sóylew usılı) boldı. Kommunistlik húkimet tárepinen bul antiiranlıq ritorikanıń qollap-quwatlanıwı yamasa soǵan kóz jumılıwı anıq kórinip turdı»[12]. Mısalı, Vahabzadanıń shıǵarmaları Ázerbayjan SSRdıń mektep oqıw baǵdarlamasına kirgizilgenligi ushın ol basqarıwshı kommunistlik húkimet tárepinen birneshe ret sıylıqlanǵan[13].

Pyesaları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Onıń eń belgili pyesaları qatarına «İkinci Ses» («Ekinshi dawıs», 1991), «Yağışdan Sonra» («Jawınnan keyin»), «Artığ Adam» («Artıqmash adam») hám «Vicdan» («Hújdan») kiredi.

Yavuz Bulent Bakiler tárepinen «İkinci Ses» sıyaqlı birneshe shıǵarmalar túrk tiline awdarılǵan.

  • Feryat (Peryat, qosıq túrinde)
  • Nereye Gidiyor Bu Dünya (Qayda baratır bul dúnya, 1991)
  • Özümüzü Kesen Kılıç-Göktürkler (Ózimizdi kesken qılısh - Góktúrkler, 1998; 2000–2001-jılları Mámleketlik teatr, Shinasi zalında saxnalastırılǵan).
  • Reqabet (Báseki)

Awdarmaları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Vahabzada Lord Bayronnıń Túrkiyaǵa qılǵan saparlarınan ruwxlanıp 1813-jılı jazǵan «Abydos kelini» shıǵarmasın ázerbayjan tiline awdardı. Vahabzadanıń óz qosıqları da Sovet Awqamında kóp tillerge, sonday-aq, kóplegen túrkiy tillerge hám nemec, francuz, parsı tillerine awdarılǵan.

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ KONUR,Erdem,"Vatan,Millet ve Anadili Şairi Vahapzade Oktyabr 12, 2016[Sáne tuwrı kelmeydi], sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.",Dilimiz ve Edebiyatımız
  2. ↑ «Azerbaijan International Magazine interview with Vahabzadeh in the Autumn 2002 edition (10.3)». 2016-jıl 4-mart sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2015-jıl 9-noyabr.
  3. ↑ «IB Vahabzade as ambassador to Belarus». 2016-jıl 9-may sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2015-jıl 9-noyabr.
  4. ↑ «Azerbaijani People’s Poet Bakhtiyar Vahabzadeh dies». 2009-jıl 8-avgust sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2009-jıl 14-fevral.
  5. ↑ President Ilham Aliyev at Vahabzadeh's commemoration in 2009
  6. ↑ «Vahabzadeh's early poems destroyed or hidden in mother's false leg». 2016-jıl 4-mart sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2015-jıl 9-noyabr.
  7. ↑ KONUR,Erdem,"Vatan,Millet ve Anadili Şairi Vahapzade Sentyabr 20, 2020[Sáne tuwrı kelmeydi], sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.",www.edebi.net
  8. ↑ «Visions magazine article on Vahabzadeh». 2016-jıl 4-mart sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2015-jıl 9-noyabr.
  9. ↑ «Latin Dili». 2016-jıl 4-mart sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2015-jıl 9-noyabr.
  10. ↑ «Full text of Dawn». 2016-jıl 4-mart sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2015-jıl 9-noyabr.
  11. ↑ Motamedi, Maziar «Why did President Erdogan's poem infuriate Iranians?» (en). www.aljazeera.com. 2020-jıl 13-dekabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2020-jıl 16-dekabr.
  12. 1 2 3 4 5 Gasimov, Zaur (2022). "Observing Iran from Baku: Iranian Studies in Soviet and Post-Soviet Azerbaijan". Iranian Studies 55 (1): 49. doi:10.1080/00210862.2020.1865136.
  13. ↑ Gasimov, Zaur (2022). "Observing Iran from Baku: Iranian Studies in Soviet and Post-Soviet Azerbaijan". Iranian Studies: 49 (note 51). doi:10.1080/00210862.2020.1865136.

Sırtqı siltemeler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Baxtıyar_Vahabzada&oldid=227730» saytınan alınǵan