Kontentke ótiw

Biypárwalıq

Wikipedia — erkin enciklopediya

Biypárwalıq, sonday-aq nemquraylıq dep te ataladı, bul bir nársege qatnaslı sezimniń, emociyanıń, qızıǵıwshılıqtıń yamasa táshwishtiń joqlıǵı. Bul nemquraylıq jaǵdayı yamasa táshwish, qozıw, motivaciya yamasa qumarlıq sıyaqlı emociyalardıń basılıwı. Biypárwa adamda emocionallıq, sociallıq, ruwxıy, filosofiyalıq, virtual yamasa fizikalıq ómirge hám dúnyaǵa degen qızıǵıwshılıq yamasa táshwish bolmaydı. Biypárwalıqtı sonday-aq adamnıń maqsetke baǵdarlanbawı retinde de anıqlawǵa boladı[1]. Biypárwalıq tómenlegen motivaciyanıń azıraq ekstremal spektrine túsedi, abuliya ortada hám akinetik mutizm biypárwalıq hám abuliyanıń ekewinen de ekstremalıraq[2].

Biypárwa adam ómirinde maqset, qádir yamasa mánis sezimine iye bolmawı múmkin. Awır biypárwalıqqa ushıraǵan adamlardıń ómir sapası tómen bolıwı múmkin hám ólim menen erte institucionalizaciya qáwpi joqarı boladı. Olar sonday-aq sezimsizlik yamasa hálsizlikti kórsetiwi múmkin. Pozitiv psixologiyada biypárwalıq jeke adamlardıń qıyınshılıq penen gúresiw ushın talap etiletuǵın kónlikpe dárejesine iye emes ekenin seziwi (yaǵnıy «aǵım») nátiyjesi retinde súwretlenedi. Bul sonday-aq heshqanday qıyınshılıqtı qabıllamawdıń nátiyjesi bolıwı múmkin (mısalı, qıyınshılıq olarǵa qatnaslı emes yamasa kerisinshe, olar dármansızlıqtı úyrengen). Biypárwalıq ádette tek qısqa múddette seziledi, biraq geyde ol uzaq múddetli yamasa hátte ómir boyı dawam etetuǵın jaǵdayǵa aylanıp, kóbinese tereńirek sociallıq hám psixologiyalıq máselelerge alıp keledi[3][4].

Biypárwalıqtı tómenlegen affekt kórinisi menen shatastırmaw kerek, ol tómenlegen emocionallıq bildiriliwge qatnaslı, biraq sózsiz tómenlegen emociyaǵa emes.

Biypárwalıqtıń eń kúshli formaları menen xarakterlenetuǵın patologiyalıq biypárwalıq házirgi waqıtta kóp hár qıylı miy buzılıwlarında[5], sonıń ishinde kóbinese Alcgeymer keselligi[6], Parkinson keselligi,[7] sıyaqlı demenciya menen baylanıslı neyrodegenerativ jaǵdaylarda hám shizofreniya sıyaqlı psixiatriyalıq buzılıwlarda júz beretuǵını belgili[8]. Patologiyalıq biypárwalıǵı bar kóp nawqaslarda depressiya bolsa da, birneshe izertlewler bul eki sindromnıń ajıratılıwı múmkin ekenin kórsetti: biypárwalıq depressiyadan ǵárezsiz payda bolıwı múmkin hám kerisinshe.

Etimologiya

Biypárwalıq sózi birinshi ret 1594-jılı[9] qollanılǵan hám grekshe ἀπάθεια (apatheia) sózinen, ἀπάθης (apathes, «sezimsiz» a- («joq, emes») hám pathos («emociya») sózinen) kelip shıqqan bolsa da,[10] eki termindi shatastırmaw áhmiyetli. Grek tilinde sonday-aq «qumarlıqtıń joqlıǵı», «biypárwalıq» yamasa «sezimsizlik» degen mánisti bildiretuǵın apatheia terminin stoikler óziniń qadaǵalawınan tıs waqıyalar hám nárselerge (yaǵnıy, olardıń filosofiyasına sáykes, barlıq sırtqı nárseler, adam tek óz kózqarasları hám pikirlerine juwapker bolǵan) qatnaslı nemquraylıqtıń (qálegen) jaǵdayın bildiriw ushın qollanǵan[11]. Qaraqalpaq tili túsindirme sózliginde biypárwalıq sózine - arqayınlıq, salaqlıq, biyǵamlıq, qayǵısızlıq, uwayımsızlıq, quntsızlıq, shalalıq dep táriyip berilgen[12].

Ólshew

Patologiyalıq biypárwalıqtı yamasa jaqınnan baslap, salamat adamlardaǵı biypárwalıqtı ólshew ushın bir neshe hár túrli sorawnamalar hám klinikalıq sáwbet quralları qollanıldı.

Biypárwalıqtı bahalaw shkalası

1991-jılı Robert Marin tárepinen islep shıǵılǵan Biypárwalıqtı bahalaw shkalası (AES) klinikalıq populyaciyalarda biypárwalıqtı ólshew ushın islep shıǵılǵan birinshi usıl boldı. Bahalawǵa tiykarlanǵan shkala ózin-ózi xabarlawshı yamasa basqalar haqqında xabarlawshı bolıwı múmkin. Testtiń úsh versiyasına ózi, shańaraq aǵzası sıyaqlı xabarlawshı hám klinicist kiredi. Shkala qızıǵıwshılıq, motivaciya, sociallasıw hám jeke adamnıń waqtın qalay ótkereytuǵını sıyaqlı temalardı soraytuǵın sorawnamalarǵa tiykarlanǵan. Jeke adam yamasa xabarlawshı «ulıwma emes», «azıraq», «belgili bir dárejede» yamasa «kóp» shkalası boyınsha juwap beredi. Bahalawdaǵı hár bir punkt unamlı yamasa unamsız sintaksis penen jaratılǵan hám kogniciya, minez-qulıq hám emociya menen baylanıslı. Keyin hár bir punkt bahalanadı hám ball tiykarında jeke adamnıń biypárwalıq dárejesi bahalanıwı múmkin[13][14].

Biypárwalıq motivaciyası indeksi

Biypárwalıq motivaciyası indeksi (AMI) salamat adamlarda biypárwalıqtıń hár qıylı ólshemlerin ólshew ushın islep shıǵılǵan. Faktorlıq analiz biypárwalıqtıń úsh ayrıqsha kósherin anıqladı: minez-qulıq, sociallıq hám emocionallıq[15]. AMI sonnan berli Parkinson keselligi bar nawqaslarda biypárwalıqtı tekseriw ushın qollanılıp keledi, olar ulıwma alǵanda, minez-qulıq hám sociallıq biypárwalıqtıń dálillerin kórsetken, biraq emocionallıq biypárwalıqtı emes[16]. Alcgeymer keselligi, Parkinson keselligi, subyektiv kognitiv buzılıwı hám limbik encefalitke ushıraǵan nawqaslar da AMI járdeminde bahalanǵan hám olardıń biypárwalıq boyınsha ózin-ózi xabarlawları AMI qarawshı shkalasın paydalanıp bergen xabarları menen salıstırılǵan[17].

Ólshemli biypárwalıq shkalası

Ólshemli biypárwalıq shkalası (DAS) — bul hár qıylı klinikalıq populyaciyalarda hám salamat ereseklerde biypárwalıqtıń kishi túrlerin ólshew ushın kóp ólshemli biypárwalıq quralı. Ol faktorlıq analizden paydalanıp islep shıǵılǵan, Atqarıwshı biypárwalıqtı (jobalastırıw, shólkemlestiriw hám dıqqat ushın motivaciyanıń joqlıǵı), Emocionallıq biypárwalıqtı (emocionallıq nemquraylıq, biytáreplik, tegislik yamasa ótkirsizlik) hám Baslaw biypárwalıqtı (oydı/háreketti ózbetinshe payda etiw ushın motivaciyanıń joqlıǵı) sanlı túrde anıqlaydı. DAS tıń ózin-ózi bahalaytuǵın versiyası[18] hám xabarlawshı/qarawshı bahalaytuǵın versiyası bar[19]. Sonıń menen birge, DAS tıń klinikalıq qısqasha túri de islep shıǵılǵan[20]. Ol insult, Xantington keselligi, motor neyron keselligi, Multipl skleroz, demenciya, Parkinson keselligi hám shizofreniyada qollanıw ushın tastıyıqlanǵan bolıp, bul jaǵdaylar arasında biypárwalıq kishi túrleriniń profillerin ajırata alatuǵının kórsetken[21][22][23][24][25].

Derekler

  1. ↑ "Apathy: Neurobiology, Assessment and Treatment". Clinical Psychopharmacology and Neuroscience 19 (2): 181–189. May 2021. doi:10.9758/cpn.2021.19.2.181. PMC 8077060. PMID 33888648.
  2. ↑ Marin, R. S., & Wilkosz, P. A. (2005).
  3. ↑ Intelligence, emotional intelligence, and emo-sensory intelligence: Which one is a better predictor of university students' academic success?.
  4. ↑ «Apathy» (en). Cleveland Clinic. Qaraldı: 30-dekabr 2023-jıl.
  5. ↑ "Neuroscience of apathy and anhedonia: a transdiagnostic approach". Nature Reviews. Neuroscience 19 (8): 470–484. August 2018. doi:10.1038/s41583-018-0029-9. PMID 29946157. https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10053434/1/Roiser_34220_3_art_file_251826_p5qy5c%20%281%29.pdf.
  6. ↑ "Apathy in Alzheimer's disease". Current Opinion in Behavioral Sciences 22: 7–13. August 2018. doi:10.1016/j.cobeha.2017.12.007. PMID 30123816.
  7. ↑ "Apathy in Parkinson's disease: A systematic review and meta-analysis". Movement Disorders 30 (6): 759–769. May 2015. doi:10.1002/mds.26208. PMID 25787145.
  8. ↑ Intelligence, emotional intelligence, and emo-sensory intelligence: Which one is a better predictor of university students' academic success?.
  9. ↑ Intelligence, emotional intelligence, and emo-sensory intelligence: Which one is a better predictor of university students' academic success?.
  10. ↑ Intelligence, emotional intelligence, and emo-sensory intelligence: Which one is a better predictor of university students' academic success?.
  11. ↑ Dispassion as an Ethical Ideal.
  12. ↑ Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi, I-tom, 292 bet.
  13. ↑ Intelligence, emotional intelligence, and emo-sensory intelligence: Which one is a better predictor of university students' academic success?.
  14. ↑ Intelligence, emotional intelligence, and emo-sensory intelligence: Which one is a better predictor of university students' academic success?.
  15. ↑ Distinct Subtypes of Apathy Revealed by the Apathy Motivation Index.
  16. ↑ Intelligence, emotional intelligence, and emo-sensory intelligence: Which one is a better predictor of university students' academic success?.
  17. ↑ Intelligence, emotional intelligence, and emo-sensory intelligence: Which one is a better predictor of university students' academic success?.
  18. ↑ "Developing a new apathy measurement scale: Dimensional Apathy Scale". Psychiatry Research 219 (3): 658–63. November 2014. doi:10.1016/j.psychres.2014.06.010. PMID 24972546. https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/25353052/abrahams_accepted_man_2_.pdf.
  19. ↑ "Multidimensional apathy in ALS: validation of the Dimensional Apathy Scale". Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 87 (6): 663–9. June 2016. doi:10.1136/jnnp-2015-310772. PMID 26203157. https://ueaeprints.uea.ac.uk/id/eprint/65877/1/Accepted_manuscript.pdf.
  20. ↑ "Multidimensional apathy in ALS: validation of the Dimensional Apathy Scale". Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 87 (6): 663–9. June 2016. doi:10.1080/13854046.2019.1621382. PMID 26203157. https://ueaeprints.uea.ac.uk/id/eprint/71489/1/TCNPURE.pdf.
  21. ↑ "Multidimensional apathy: evidence from neurodegenerative disease". Current Opinion in Behavioral Sciences 22: 42–49. 2018. doi:10.1016/j.cobeha.2017.12.022. https://ueaeprints.uea.ac.uk/66281/1/Accepted_manuscript.pdf.
  22. ↑ Intelligence, emotional intelligence, and emo-sensory intelligence: Which one is a better predictor of university students' academic success?.
  23. ↑ Intelligence, emotional intelligence, and emo-sensory intelligence: Which one is a better predictor of university students' academic success?.
  24. ↑ Marin, R. S., & Wilkosz, P. A. (2005).
  25. ↑ Marin, R. S., & Wilkosz, P. A. (2005).
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Biypárwalıq&oldid=184178» saytınan alınǵan