Kontentke ótiw

Bultlı esaplaw

Wikipedia — erkin enciklopediya
Bultlı esaplaw metaforası: xızmetlerdi usınatuǵın tarmaqqa jalǵanǵan elementler toparın paydalanıwshılar bólek-bólek basqarıwı yamasa olarǵa jeke qarastırıwı shárt emes. Onıń ornına, xızmet jetkerip beriwshi basqaratuǵın apparatlıq hám programmalıq támiynattıń barlıq jıynaǵın anıq formaǵa iye emes bult dep qarawǵa boladı.

Bultlı esaplaw — Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) tárepinen «talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw arqalı usınılatuǵın hám basqarılatuǵın, bólisiwge bolatuǵın fizikalıq yamasa virtual resurslardıń masshtablanatuǵın hám iykemli jıynaǵına tarmaqlıq kiriwdi támiyinleytuǵın paradigma» dep anıqlanadı[1]. Ol kóbinese «bult» dep ataladı[2].

Ózgeshelikleri

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı (NIST) bultlı sistemalar ushın bes «tiykarǵı ózgeshelikti» belgiledi. Tómende NIST boyınsha anıq anıqlamalar berilgen:

  • Talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw: «Tutınıwshı server waqtı hám tarmaqlıq saqlaw sıyaqlı esaplaw múmkinshiliklerin hárbir xızmet jetkerip beriwshi menen adamnıń óz-ara háreketin talap etpey, kerek bolǵanda avtomatikalıq túrde ózbetinshe ala aladı.»
  • Keń tarmaqlıq kiriw: «Múmkinshilikler tarmaq arqalı qoljetimli hám olarǵa hár túrli jińishke yamasa qalıń klient platformalarında (mısalı, mobil telefonlarda, planshetlerde, noutbuklarda hám jumıs stanciyalarında) qollanıwdı jeńillestiretuǵın standart mexanizmler arqalı kiriledi.»
  • Resurslardı biriktiriw: «Xızmet jetkerip beriwshiniń esaplaw resursları kóp ijarashılı model járdeminde kóplegen tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw ushın biriktiriledi. Bunda hár túrli fizikalıq hám virtual resurslar tutınıwshınıń talabına sáykes dinamikalıq túrde bólinedi hám qayta bólinedi.»
  • Tez iykemlilik: «Múmkinshilikler talapqa sáykes tez keńeytiw hám qısqartıw ushın qolaylı túrde usınılıwı hám bosatılıwı múmkin, geypara jaǵdaylarda avtomatikalıq túrde. Tutınıwshı ushın usınılatuǵın múmkinshilikler kóbinese sheksiz bolıp kórinedi hám olardı qálegen waqıtta qálegen muǵdarda alıwǵa boladı.»
  • Ólshenetuǵın xızmet: «Bultlı sistemalar xızmet túrine (mısalı, saqlaw, qayta islew, ótkeriw qábileti hám aktiv paydalanıwshı akkauntları) sáykes keletuǵın qanday da bir abstrakciya dárejesinde ólshew múmkinshiligin qollanıp, resurslardı paydalanıwdı avtomatikalıq túrde basqaradı hám optimallastıradı. Resurslardı paydalanıwdı baqlawǵa, qadaǵalawǵa hám ol boyınsha esabat beriwge boladı, bul paydalanılatuǵın xızmettiń jetkerip beriwshisi ushın da, tutınıwshısı ushın da ashıqlıqtı támiyinleydi.»

2023-jılǵa shekem Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) bul dizimdi keńeytip, anıqlastırdı.

Bultlı esaplawdıń tariyxı 1960-jıllarǵa baradı. Sol waqıtta waqıttı bólistiriw (time-sharing) haqqındaǵı dáslepki túsinikler jumıslardı aralıqtan kirgiziw (remote job entry, RJE) arqalı keń tarqaldı. Bul dáwirde tiykarınan «maǵlıwmatlar orayı» modeli qollanıldı: paydalanıwshılar óz jumısların meynfreymlerde orınlaw ushın operatorlarǵa tapsırdı. Bul dáwirde waqıttı bólistiriw arqalı iri kólemli esaplaw quwatın qoljetimlirek etiw boyınsha keń kólemli eksperimentler alıp barıldı. Sonıń menen birge, sońǵı paydalanıwshılar ushın nátiyjelilikti arttırıw maqsetinde infrastruktura, platformalar hám qosımshalar optimallastırıldı.

Virtuallastırılǵan xızmetler ushın «bult» metaforası 1994-jılǵa baradı. Sol waqıtta General Magic kompaniyası bul metaforanı Telescript ortalıǵındaǵı mobil agentler «bara alatuǵın» «orınlar» álemi ushın qollandı. Metaforanı General Magic kompaniyasınıń kommunikaciya boyınsha qánigesi Devid Xoffman usınǵan dep esaplanadı. Ol tarmaqlar hám telekommunikaciya tarawında bul metaforanıń uzaq waqıttan berli qollanılıp kiyatırǵanına súyengen[3]. Bultlı esaplaw sóz dizbegi 1996-jılı keńirek tanıldı. Sol jılı Compaq Computer Corporation keleshektegi esaplaw hám internet ushın biznes-joba dúzdi. Kompaniyanıń maqseti «bultlı esaplawǵa tiykarlanǵan qosımshalar» arqalı satıwdı anaǵurlım arttırıw edi. Biznes-jobada tutınıwshılarǵa arnalǵan onlayn fayl saqlaw kommerciyalıq jaqtan tabıslı bolıwı itimal dep boljandı. Nátiyjede Compaq internet xızmet jetkerip beriwshilerine server úskenelerin satıwdı sheshti[4].

2000-jıllarda bultlı esaplawdıń qollanılıwı qáliplese basladı. 2002-jılı Amazon Web Services (AWS) dúzildi, ol islep shıǵıwshılarǵa qosımshalardı ǵárezsiz dúziwge múmkinshilik berdi. 2006-jılı Amazon S3 dep atalatuǵın Amazon Simple Storage Service hám Amazon Elastic Compute Cloud (EC2) xızmetleri iske qosıldı[5][6].

Keyingi on jıllıqta hár túrli bultlı xızmetler iske qosıldı. 2010-jılı Microsoft Microsoft Azure xızmetin iske qostı, al Rackspace Hosting hám NASA ashıq kodlı bultlı programmalıq támiynat proekti — OpenStack-ti basladı. IBM 2011-jılı IBM SmartCloud freymvorkın usındı, al Oracle 2012-jılı Oracle Cloud xızmetin járiyaladı. 2019-jılı dekabr ayında Amazon AWS Outposts xızmetin iske qostı. Bul xızmet AWS infrastrukturasın, xızmetlerin, API-lerin hám quralların klientlerdiń maǵlıwmatlar oraylarına, kolokaciya orınlarına yamasa jergilikli obektlerine keńeytedi[7][8].

Qunlılıq usınısı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Bultlı esaplaw aldın ala konfiguraciyalanǵan qurallardı, masshtablanatuǵın resurslardı hám basqarılatuǵın xızmetlerdi usınıw arqalı ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwı múmkin. Bul paydalanıwshılarǵa infrastrukturaǵa xızmet kórsetiwdiń ornına tiykarǵı biznes qunlılıǵına itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi. Bultlı platformalar shólkemler menen jeke adamlarǵa operaciyalıq qárejetler modeline ótiw arqalı fizikalıq infrastrukturaǵa jumsalatuǵın dáslepki kapital qárejetlerdi azaytıwǵa múmkinshilik beriwi múmkin. Bul modelde qárejetler paydalanıwǵa qarap ózgeredi. Sonday-aq bultlı platformalar jasalma intellekt, maǵlıwmatlar analitikası hám mashinalıq oqıtıw sıyaqlı basqarılatuǵın xızmetler menen qurallardı usınadı. Bolmasa olar ushın shólkemniń ishinde ádewir tájiriybe hám infrastrukturaǵa investiciya kerek bolar edi[9][10][11].

Bultlı esaplaw resurslardı nátiyjeli optimallastırıw arqalı qárejetler boyınsha artıqmashılıqlar beriwi múmkin. Biraq tiyisli baqlaw hám basqarıw bolmasa, shólkemler kóbinese paydalanılmaytuǵın resurslar, nátiyjesiz konfiguraciyalar hám jasırın qárejetler sıyaqlı qıyınshılıqlarǵa ushıraydı. Kóplegen bultlı platformalar AWS Cost Explorer hám Azure Cost Management sıyaqlı qárejetlerdi basqarıw quralların usınadı. Sonday-aq bulttaǵı finanslıq operaciyalardı standartlastırıw ushın FinOps sıyaqlı freymvorklar payda boldı. Bultlı esaplaw internet baylanısı bar qálegen jerden maǵlıwmatlar menen qosımshalarǵa qáwipsiz kiriwdi támiyinlep, birge islesiwdi, aralıqtan islewdi hám global xızmet kórsetiwdi de jeńillestiredi[9][10][11].

Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqarılatuǵın saqlaw hám basqarılatuǵın maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı tiykarǵı xızmetler ushın hár túrli rezervlew variantların usınadı. Biraq rezervlew konfiguraciyaları kóbinese xızmet dárejesine qarap hár túrli boladı. Aymaqlar aralıq replikaciya yamasa rezervke avtomatikalıq ótiw (failover) sistemaları sıyaqlı jetilisken rezervlew strategiyaları ádette arnawlı konfiguraciyalawdı talap etedi hám qosımsha qárejetlerge yamasa licenziya tólemlerine alıp keliwi múmkin[9][10][11].

Bultlı ortalıqlar ulıwma juwapkershilik modeli boyınsha isleydi. Bunda xızmet jetkerip beriwshiler ádette infrastruktura qáwipsizligine, fizikalıq apparatlıq támiynatqa hám programmalıq támiynattı jańalawǵa juwapker. Al klientler maǵlıwmatlardı shifrlawǵa, identifikaciya hám kiriwdi basqarıwǵa (IAM) hám qosımsha dárejesindegi qáwipsizlikke juwapker. Bul juwapkershilikler bultlı xızmet modeline qarap ózgeredi: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) yamasa programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). IaaS ortalıqlarında klientlerdiń ádette qadaǵalawı hám juwapkershiligi kóbirek boladı, al PaaS hám SaaS modellerinde ol azayıp baradı. Bunda kóbinese qadaǵalaw qolaylılıq hám basqarılatuǵın xızmetler ushın almastırıladı[9][10][11].

Qabıl etiliwi hám jaramlılıǵı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Bultlı esaplawdı qabıl etiw yamasa jergilikli infrastrukturanı saqlap qalıw haqqındaǵı sheshim masshtablanıwshılıq, qárejetler strukturası, keshigiw talapları, normativlik sheklewler hám infrastrukturanı sazlaw sıyaqlı faktorlarǵa baylanıslı[12][13][14][15].

Júklemesi ózgermeli yamasa aldınnan boljap bolmaytuǵın, dáslepki investiciya ushın kapitalı sheklengen yamasa tez masshtablanıwǵa baǵdarlanǵan shólkemler bultqa ótiwden payda kóredi. Startaplar, SaaS kompaniyaları hám elektron sawda platformaları kóbinese bultlı infrastrukturanıń «paydalanǵanıńsha tóle» principindegi operaciyalıq qárejetler (OpEx) modelin unatadı. Bunnan basqa, global qoljetimlilikke, aralıqtan isleytuǵın xızmetkerlerge múmkinshilik jaratıwǵa, apatlardan keyin qayta tiklewge hám JI/ML hám analitika sıyaqlı jetilisken xızmetlerdi qollanıwǵa ayrıqsha itibar beretuǵın kompaniyalar ushın bult júdá qolaylı. Sońǵı jılları geypara bultlı xızmet jetkerip beriwshiler joqarı ónimli esaplawlar hám tómen keshigiwli qosımshalar ushın arnawlı xızmetler usına basladı. Bul burın tek jergilikli sistemalarǵa tán bolǵan geypara qollanıw jaǵdayların qamtıydı[12][13][14][15].

Ekinshi tárepten, qatań normativlik talapları, júdá anıq boljanatuǵın júklemeleri bar yamasa tereń integraciyalanǵan eski sistemalarǵa súyenetuǵın shólkemler ushın bultlı infrastruktura az qolaylı bolıwı múmkin. Qorǵanıw, mámleketlik basqarıw sıyaqlı tarawlardaǵı yamasa júdá sezimtal maǵlıwmatlar menen isleytuǵın kárxanalar kóbinese kóbirek qadaǵalaw hám maǵlıwmatlar suverenitetı ushın jergilikli sistemalardı tańlaydı. Bunnan basqa, joqarı jiyilikli sawda (HFT) firmaları sıyaqlı júdá tómen keshigiwdi talap etetuǵın kompaniyalar arnawlı apparatlıq támiynatqa (mısalı, FPGA) hám birjalarǵa fizikalıq jaqınlıqqa súyenedi. Sońǵı jetiskenliklerge qaramastan, kópshilik bultlı xızmet jetkerip beriwshiler bunı tolıq qaytalay almaydı. Sol sıyaqlı, Google, Meta hám Amazon sıyaqlı texnologiyalıq gigantlar masshtab únemi, boljanatuǵın júklemeler hám optimal nátiyjelilik ushın apparatlıq támiynat penen tarmaq infrastrukturasın sazlaw múmkinshiligi sebepli óz maǵlıwmatlar orayların quradı. Degen menen, bul kompaniyalar da óz operaciyalıq mútajliklerine sáykes keletuǵın geypara júklemeler hám qosımshalar ushın bultlı xızmetlerdi tańlap qollanadı[12][13][14][15].

Ámeliyatta kóplegen shólkemler jergilikli infrastrukturanı bultlı xızmetler menen biriktiretuǵın gibridli bultlı arxitekturalardı barǵan sayın kóbirek qollanbaqta. Bul tásil kárxanalarǵa masshtablanıwshılıq, únemlilik hám qadaǵalaw arasında teńsalmaqlıqtı saqlawǵa múmkinshilik beredi. Ol engiziwdiń eki modeliniń de artıqmashılıqların usınıp, olardıń sheklewlerin azaytadı[12][13][14][15].

Qıyınshılıqlar hám sheklewler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Dástúrli jergilikli sistemalar menen salıstırǵanda bultlı esaplawdıń tiykarǵı qıyınshılıqlarınıń biri — maǵlıwmatlardıń qáwipsizligin hám qupıyalılıǵın saqlaw. Bult paydalanıwshıları óz sezimtal maǵlıwmatların úshinshi tárep xızmet jetkerip beriwshilerine isenip tapsıradı. Biraq olarda maǵlıwmatlardı ruqsatsız kiriwden, buzıp kiriwlerden yamasa sırtqa shıǵıwdan qorǵaw ushın jetkilikli ilajlar bolmawı múmkin. Eger bult paydalanıwshıları GDPR yamasa HIPAA sıyaqlı maǵlıwmatlardı qorǵaw boyınsha belgili normativlik aktlerge yamasa standartlarǵa ámel etiwi kerek bolsa, olar sáykeslik táwekellerine de ushıraydı[16].

Bultlı esaplawdıń taǵı bir qıyınshılıǵı — kóriniwshilik hám qadaǵalawdıń azayıwı. Bult paydalanıwshıları óz bultlı resursların xızmet jetkerip beriwshiler qalay basqaratuǵını, konfiguraciyalaytuǵını yamasa optimallastıratuǵını haqqında tolıq túsinikke iye bolmawı múmkin. Sonday-aq olardıń bultlı xızmetlerin óz arnawlı mútajliklerine yamasa qálewlerine sáykes sazlaw yamasa ózgertiw múmkinshiligi sheklengen bolıwı múmkin[16]. Ásirese zamanagóy sistemalardıń kólemin, quramalılıǵın hám qasaqana jabıqlıǵın esapqa alǵanda, barlıq texnologiyanı tolıq túsiniw múmkin bolmawı múmkin. Biraq quramalı texnologiyalar ishinde kúsh hám erkinlikke iye bolıw ushın olardı hám olardıń óz-ara baylanısların túsiniw zárúr[17]. Bult metaforasın mashqalalı dep esaplawǵa boladı, sebebi bultlı esaplaw aqıl menen tolıq túsinip bolmaytuǵın hám sırlı (noumenal hám numinoz) nárse sıyaqlı qabıl etiledi. Ol ne ekeni hám qalay isleytuǵını anıq túsinilmey turıp qollanıladı[18].

Bunnan basqa, bultqa kóshiw de úlken qıyınshılıq bolıp tabıladı. Bul process maǵlıwmatlardı, qosımshalardı yamasa júklemelerdi bir bultlı ortalıqtan ekinshisine yamasa jergilikli infrastrukturadan bultqa kóshiriwdi óz ishine aladı. Bultqa kóshiw quramalı, kóp waqıt talap etetuǵın hám qımbat bolıwı múmkin, ásirese hár túrli bultlı platformalar yamasa arxitekturalar arasında sáykeslik mashqalaları bolǵanda. Eger kóshiw dıqqat penen jobalastırılmasa hám orınlanbasa, ol islemey turǵan waqıtqa, ónimliliktiń tómenlewine, hátte maǵlıwmatlardıń joǵalıwına alıp keliwi múmkin[19].

Bultqa kóshiw qıyınshılıqları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of the Cloud Report (Bulttıń jaǵdayı boyınsha esabat) hújjetine sáykes, sorawnamaǵa qatnasıwshılardıń shama menen 50%-i júklemelerdi ulıwma paydalanıwdaǵı bultlarǵa kóshiriwdegi tómendegi tiykarǵı qıyınshılıqlardı atap ótti[20]:

  1. «Qosımshalardıń óz-ara gárezliligin túsiniw»
  2. «Jergilikli hám bultlı qárejetlerdi salıstırıw»
  3. «Texnikalıq orınlanıwshılıqtı bahalaw.»

Engiziw qıyınshılıqları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Bultta jaylasqan qosımshalar tarqatılǵan esaplawlar haqqındaǵı qáte túsiniklerge baylanıslı mashqalalarǵa ushırawı múmkin. Bul qáte túsinikler programmalıq támiynattı islep shıǵıwda hám engiziwde ádewir mashqalalarǵa alıp keliwi múmkin[21].

Bult qárejetleriniń artıp ketiwi

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Gartner kompaniyasınıń esabatına qaraǵanda, 200 IT basshısı arasında ótkerilgen sorawnama olardıń 69%-i 2023-jılı óz shólkemleriniń bultlı qárejetlerinde byudjetten asıp ketiwge ushıraǵanın kórsetti. Al shólkemleri byudjet sheńberinde qalǵan IT basshılarınıń 31%-i óz tabısın anıq boljaw hám byudjetlestiriw, qárejetlerdi aldın ala baqlaw hám nátiyjeli optimallastırıw menen baylanıstırdı[22].

Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of Cloud Report esabatı bulttaǵı tiykarǵı qıyınshılıq retinde bultlı qárejetlerdi basqarıwdı, onnan keyin qáwipsizlik mashqalaların hám tájiriybe jetispewshiligin kórsetedi. Ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa jumsalǵan qárejetler byudjette belgilengen muǵdardan ortasha 15%-ke asıp ketken. Sonday-aq esabat qatnasıwshılardıń 60%-i ushın bulttaǵı eń tiykarǵı baslama qárejetlerdi únemlew ekenin kórsetedi. Bunnan basqa, qatnasıwshılardıń 65%-i bultqa ótiwdegi alǵa ilgerilewdi qárejetlerdi únemlew arqalı ólsheydi, al 42%-i ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwǵa ayrıqsha itibar beredi. Bul bulttıń engiziwdi tezletiw wádesiniń kóbinese qárejetler boyınsha tashwishler sebepli ekinshi orınǵa túsip qalatuǵının kórsetedi[20].

Xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Ádette bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimleri (SLA) xızmettiń úziliwiniń barlıq túrlerin qamtımaydı. Ádette olardan jobalastırılǵan texnikalıq xızmet kórsetiw, tarmaq mashqalaları sıyaqlı sırtqı faktorlar sebepli islemey turǵan waqıt, nadurıs sazlawlar sıyaqlı adam qáteleri, tábiyiy apatlar, fors-major waqıyaları yamasa qáwipsizliktiń buzılıwı shıǵarıp taslanadı. Ádette SLA shártleriniń orınlanıwın baqlaw juwapkershiligi klientlerge júklenedi hám olar orınlanbaǵan SLA boyınsha talapların belgilengen múddet ishinde beriwi kerek. Klientler SLA-dan awıtqıwlardıń qalay esaplanatuǵının biliwi kerek, sebebi bul parametrler xızmetke qarap hár túrli bolıwı múmkin. Bul talaplar klientlerge ádewir awırlıq túsiriwi múmkin. Bunnan basqa, SLA procentleri hám shártleri bir xızmet jetkerip beriwshiniń hár túrli xızmetlerinde hár qıylı bolıwı múmkin, al geypara xızmetlerde SLA pútkilley bolmawı múmkin. Bultlı xızmet jetkerip beriwshidegi apparatlıq buzılıwlar sebepli xızmet úzilgende, kompaniya ádette aqshalay kompensaciya bermeydi. Onıń ornına tiyisli paydalanıwshılar sáykes SLA-da kórsetilgendey kreditler alıwı múmkin[23][24][25][26].

Aǵıp ketiwshi abstrakciyalar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Bultlı esaplawdaǵı abstrakciyalar resurslardı basqarıwdı ápiwayılastırıwǵa baǵdarlanǵan, biraq aǵıp ketiwshi abstrakciyalar (leaky abstractions) olardıń astındaǵı quramalılıqtı ashıp qoyıwı múmkin. Abstrakciya sapasındaǵı bul ayırmashılıqlar bultlı xızmet jetkerip beriwshige, xızmetke hám arxitekturaǵa baylanıslı. Aǵıp ketiwshi abstrakciyalardıń tásirin azaytıw ushın paydalanıwshılar óz qollanatuǵın bultlı xızmetleriniń ámelge asırılıw detalları menen sheklewlerin túsiniwi kerek[27][28][29].

Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw (lock-in) klient bultlı xızmet jetkerip beriwshiniń belgili bir xızmetlerine ǵárezli bolıp qalǵanda júz beredi. Bunday jaǵdayda klienttiń mútajlikleri ózgergende, sol jetkerip beriwshiniń basqa xızmetlerine ótiw qıyınlasadı[30][31].

Qáwipsizlik hám qupıyalılıq

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń qáwipsizlik hám qupıyalılıq boyınsha kelisimleri talap etilip atırǵan talaplarǵa hám normativlik aktlerge sáykes keliwi kerek.

Bultlı esaplaw qupıyalılıq boyınsha táshwishler tuwdıradı, sebebi xızmet jetkerip beriwshi bulttaǵı maǵlıwmatlarǵa qálegen waqıtta kire aladı. Ol maǵlıwmatlardı tosınnan yamasa qasaqana ózgertiwi yamasa óshiriwi múmkin[32]. Kóplegen bultlı xızmet jetkerip beriwshiler zárúr bolsa, huqıq tártibin saqlaw maqsetinde sud ruqsatnamasız maǵlıwmatlardı úshinshi tárepler menen bólise aladı. Bul olardıń qupıyalılıq siyasatlarında ruqsat etilgen, al paydalanıwshılar bultlı xızmetlerdi qollanıwdı baslawdan aldın bul siyasatlarǵa kelisiwi kerek. Qupıyalılıq mashqalaların sheshiw jollarına siyasat hám nızamshılıq, sonday-aq maǵlıwmatlardıń qalay saqlanatuǵını boyınsha sońǵı paydalanıwshılardıń tańlawı kiredi[32]. Paydalanıwshılar ruqsatsız kiriwdiń aldın alıw ushın bultta qayta islenetuǵın yamasa saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı shifrlay aladı[32]. Identifikaciyanı basqarıw sistemaları da bultlı esaplawdaǵı qupıyalılıq mashqalaların ámeliy sheshiwge járdem beriwi múmkin. Bul sistemalar ruqsatı bar hám ruqsatı joq paydalanıwshılardı ajıratadı hám hárbir subekt ushın qoljetimli maǵlıwmatlar kólemin anıqlaydı[33]. Bul sistemalar identifikatorlardı jaratıw hám táriyiplew, iskerlikti jazıp barıw hám paydalanılmaytuǵın identifikatorlardı joq etiw arqalı isleydi.

Cloud Security Alliance shólkeminiń maǵlıwmatına qaraǵanda, bulttaǵı úsh eń úlken qáwip — qáwipsiz emes interfeysler hám API-ler, maǵlıwmatlardıń joǵalıwı hám sırtqa shıǵıwı hám apparatlıq buzılıwlar. Olar bultlı qáwipsizlik buzılıwlarınıń sáykes túrde 29%, 25% hám 10%-in quradı. Olar birgelikte ulıwma texnologiyalıq hálsizliklerdi payda etedi. Hár túrli paydalanıwshılar ulıwma paydalanatuǵın bultlı platformada hár túrli klientlerge tiyisli maǵlıwmatlardıń bir maǵlıwmatlar serverinde saqlanıwı múmkin. Bunnan basqa, Emagined Security kompaniyasınıń bas texnologiyalıq direktorı Yudjin Shulc xakerler bultqa kiriw jolların izlewge ádewir waqıt hám kúsh jumsap atırǵanın aytqan: «Bultlı infrastrukturada jaman niyetli adamlarǵa kiriw ushın úlken tesikler payda etetuǵın haqıyqıy hálsiz tárepler bar». Úlken bultlı serverlerde júzlegen yamasa mıńlaǵan kompaniyanıń maǵlıwmatları saqlanıwı múmkin bolǵanlıqtan, xakerler teoriyalıq jaqtan bir hújim arqalı úlken maǵlıwmatlar qoymaların qadaǵalawǵa ala aladı. Ol bul processti «hyperjacking» dep atadı. Buǵan Dropbox qáwipsizliginiń buzılıwı hám 2014-jılǵı iCloud maǵlıwmatlarınıń sırtqa shıǵıwı mısal bola aladı[34]. 2014-jılı oktyabr ayında Dropbox buzıp kirildi: xakerler onnan Bitcoin (BTC) arqalı aqsha alıw maqsetinde jeti millionnan aslam paydalanıwshınıń parollerin urladı. Bul paroller arqalı olar jeke maǵlıwmatlardı oqıy aladı, sonday-aq bul maǵlıwmatlardı izlew sistemalarında indekslep, ashıq etiwi múmkin[34].

Maǵlıwmatlarǵa huqıqıy iyelik mashqalası da bar (eger paydalanıwshı bultta qanday da bir maǵlıwmatlardı saqlasa, bultlı xızmet jetkerip beriwshi onnan payda kóre ala ma?). Kóplegen xızmet kórsetiw shártleri iyelik máselesi boyınsha hesh nárse aytpaydı[35]. Kompyuter úskenelerin fizikalıq túrde qadaǵalaw (jeke bult) úskenelerdiń sırtta hám basqa birewdiń qadaǵalawında bolıwına (ulıwma paydalanıwdaǵı bult) qaraǵanda qáwipsizirek. Bul ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshilerdi qáwipsiz xızmetlerdi kúshli basqarıwdı dúziw hám saqlawǵa birinshi náwbette itibar beriwge xoshametleydi[36]. IT qáwipsizligi boyınsha tájiriybesi joq geypara kishi kárxanalar ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı qollanıw qáwipsizirek bolıwı múmkin. Sońǵı paydalanıwshılardıń bultlı xızmetke jazılǵanda oǵan baylanıslı máselelerdi túsinbew táwekeli bar. Adamlar geyde xızmet kórsetiw shártleriniń kóp betlerin oqımay, tek «Qabıl etiw» túymesin basadı. Bul házir áhmiyetli, sebebi bultlı esaplaw keń tarqalǵan hám geypara xızmetlerdiń islewi ushın zárúr. Mısalı, aqıllı jeke járdemshiler (Apple kompaniyasınıń Siri yamasa Google Assistant) ushın. Tiykarınan, jeke bult qáwipsizirek hám iyesine kóbirek qadaǵalaw múmkinshiligin beredi dep esaplanadı. Al ulıwma paydalanıwdaǵı bult iykemlirek hám paydalanıwshıdan azıraq waqıt hám qarjı jumsawdı talap etedi dep esaplanadı[37].

Bultlı esaplaw sistemalarına jasalatuǵın hújimlerge «ortadaǵı adam» (man-in-the-middle) hújimleri, fishing hújimleri, autentifikaciya hújimleri hám zıyanlı programmalar hújimleri kiredi. Eń úlken qáwiplerdiń biri troyan atları sıyaqlı zıyanlı programmalar hújimleri dep esaplanadı. 2022-jılı ótkerilgen sońǵı izertlew troyan atın kirgiziw usılınıń bultlı esaplaw sistemalarına zıyanlı tásir etetuǵın áhmiyetli mashqala ekenin kórsetti[38].

Xızmet modelleri

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Jergilikli sistemalardı, IaaS, PaaS hám SaaS modellerin salıstırıw
Stektegi qatlamlar túrinde jaylastırılǵan bultlı esaplaw xızmet modelleri

2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı bultlı xızmettiń úsh modelin moyınladı: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) hám programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). Keyin 2023-jılı Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) qosımsha modellerdi anıqladı. Olarǵa «tarmaq xızmet retinde», «kommunikaciyalar xızmet retinde», «esaplaw xızmet retinde» hám «maǵlıwmatlardı saqlaw xızmet retinde» modelleri kiredi[39].

Infrastruktura xızmet retinde (IaaS)

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Infrastruktura xızmet retinde (IaaS) — tómengi tarmaq infrastrukturasınıń hár túrli tómen dárejeli detalların abstrakciyalaw ushın qollanılatuǵın joqarı dárejeli API-lerdi usınatuǵın onlayn xızmetler. Bunday detallarǵa fizikalıq esaplaw resursları, jaylasıw ornı, maǵlıwmatlardı bóliw, masshtablaw, qáwipsizlik, rezerv nusqa alıw hám t.b. kiredi. Gipervizor virtual mashinalardı qonaq retinde iske qosadı. Bultlı operaciyalıq sistemadaǵı gipervizorlar jıynaqları kóp sanlı virtual mashinalardı hám xızmetlerdi klientlerdiń ózgerip turatuǵın talaplarına sáykes keńeytiw hám qısqartıw múmkinshiligin qollay aladı. Linux konteynerleri tikkeley fizikalıq apparatlıq támiynatta isleytuǵın bir Linux yadrosınıń izolyaciyalanǵan bólimlerinde isleydi. Linux cgroups hám atlar keńislikleri (namespaces) — konteynerlerdi izolyaciyalaw, qorǵaw hám basqarıw ushın qollanılatuǵın tiykarǵı Linux yadrosı texnologiyaları. Konteynerlerdi qollanıw virtuallastırıwǵa qaraǵanda joqarıraq ónimlilikti támiyinleydi, sebebi bunda gipervizordıń qosımsha júklemesi bolmaydı. IaaS bultları kóbinese qosımsha resurslardı usınadı. Olarǵa virtual mashina disk obrazlarınıń kitapxanası, shiyki blok saqlaw, fayl yamasa obekt saqlaw, tarmaqlıq ekranlar, júklemeni teńlestiriwshiler, IP adresleri, virtual lokal tarmaqlar (VLAN) hám programmalıq paketler kiredi[40].

NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması IaaS modelin bılay táriyipleydi: «tutınıwshı operaciyalıq sistemalar menen qosımshalardı óz ishine alıwı múmkin bolǵan qálegen programmalıq támiynattı engize hám iske qosa aladı. Tutınıwshı tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı, biraq operaciyalıq sistemalardı, saqlawdı hám engizilgen qosımshalardı qadaǵalay aladı. Sonday-aq ol geypara tarmaq komponentlerin (mısalı, xosttıń tarmaqlıq ekranların) sheklengen dárejede qadaǵalawı múmkin».

IaaS bultlı xızmet jetkerip beriwshileri bul resurslardı maǵlıwmatlar oraylarında ornatılǵan úlken úskeneler jıynaqlarınan talap boyınsha usınadı. Global tarmaq baylanısı ushın klientler internetti yamasa operator bultların (arnawlı virtual jeke tarmaqlardı) qollana aladı. Óz qosımshaların engiziw ushın bult paydalanıwshıları bultlı infrastrukturaǵa operaciyalıq sistema obrazların hám óz qosımsha programmalıq támiynatın ornatadı. Bul modelde operaciyalıq sistemalardı hám qosımsha programmalıq támiynattı bult paydalanıwshısı jańalaydı hám olarǵa xızmet kórsetedi. Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler ádette IaaS xızmetleri ushın kommunal esaplaw (utility computing) principi boyınsha tólem aladı: bahası bólingen hám tutınılǵan resurslar sanına sáykes boladı[41].

Platforma xızmet retinde (PaaS)

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması platformanı xızmet retinde tómendegishe anıqlaydı:

Tutınıwshıǵa usınılatuǵın múmkinshilik — xızmet jetkerip beriwshi qollap-quwatlaytuǵın programmalastırıw tilleri, kitapxanalar, xızmetler hám qurallar járdeminde dúzilgen, tutınıwshınıń ózi jaratqan yamasa satıp alǵan qosımshalardı bultlı infrastrukturaǵa engiziw. Tutınıwshı tarmaqtı, serverlerdi, operaciyalıq sistemalardı yamasa saqlawdı qosa alǵanda tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı, biraq engizilgen qosımshalardı hám, múmkin, qosımshanı jaylastırıw ortalıǵınıń konfiguraciya sazlawların qadaǵalaydı.

PaaS jetkerip beriwshileri qosımshalardı islep shıǵıwshılarǵa islep shıǵıw ortalıǵın usınadı. Ádette xızmet jetkerip beriwshi islep shıǵıw ushın instrumentler jıynaǵın hám standartlardı, sonday-aq tarqatıw hám tólem kanalların islep shıǵadı. PaaS modellerinde bultlı xızmet jetkerip beriwshiler esaplaw platformasın usınadı. Bul platforma ádette operaciyalıq sistemanı, programmalastırıw tiliniń orınlanıw ortalıǵın, maǵlıwmatlar bazasın hám veb-serverdi óz ishine aladı. Qosımshalardı islep shıǵıwshılar tómengi apparatlıq hám programmalıq qatlamlardı tikkeley satıp alıp, basqarıwdıń ornına, óz programmalıq támiynatın bultlı platformada islep shıǵadı hám iske qosadı. Geypara PaaS xızmetlerinde tómengi kompyuter hám saqlaw resursları qosımshanıń talabına sáykes avtomatikalıq túrde masshtablanadı. Sonlıqtan bult paydalanıwshısına resurslardı qolda bólistiriwdiń keregi bolmaydı.

Geypara integraciya hám maǵlıwmatlardı basqarıw xızmetlerin jetkerip beriwshiler maǵlıwmatlardı jetkerip beriw modeli retinde PaaS-tıń arnawlı qollanılıwların da paydalanadı. Mısalı, iPaaS (Integration Platform as a Service — integraciya platforması xızmet retinde) hám dPaaS (Data Platform as a Service — maǵlıwmatlar platforması xızmet retinde). iPaaS klientlerge integraciya aǵımların islep shıǵıwǵa, orınlawǵa hám basqarıwǵa múmkinshilik beredi[42]. iPaaS integraciya modelinde klientler hesh qanday apparatlıq yamasa aralıq programmalıq támiynattı ornatpay hám basqarmay, integraciyalardı islep shıǵıwdı hám engiziwdi ózleri basqaradı[43]. dPaaS integraciya hám maǵlıwmatlardı basqarıw ónimlerin tolıq basqarılatuǵın xızmet retinde usınadı[44]. dPaaS modelinde programmalardı islep shıǵıwdı hám orınlawdı klient emes, al PaaS jetkerip beriwshisi basqaradı. Ol klient ushın maǵlıwmatlar qosımshaların dúzedi. dPaaS paydalanıwshıları maǵlıwmatlarǵa maǵlıwmatlardı vizuallastırıw qurallları arqalı kiredi[45].

Programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS)

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması programmalıq támiynattı xızmet retinde tómendegishe anıqlaydı:

Tutınıwshıǵa usınılatuǵın múmkinshilik — bultlı infrastrukturada isleytuǵın xızmet jetkerip beriwshiniń qosımshaların paydalanıw. Qosımshalarǵa hár túrli klient qurılmalarınan veb-brauzer (mısalı, vebke tiykarlanǵan elektron pochta) sıyaqlı jińishke klient interfeysi yamasa programmalıq interfeys arqalı kiriwge boladı. Tutınıwshı tarmaqtı, serverlerdi, operaciyalıq sistemalardı, saqlawdı, hátte qosımshanıń ayırım múmkinshiliklerin qosa alǵanda tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı. Tek paydalanıwshıǵa tiyisli qosımsha konfiguraciyasınıń sheklengen sazlawları buǵan kirmewi múmkin.

Programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS) modelinde paydalanıwshılar qosımsha programmalıq támiynatqa hám maǵlıwmatlar bazalarına kiriw múmkinshiligin aladı. Qosımshalardı iske qosatuǵın infrastrukturanı hám platformalardı bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqaradı. SaaS geyde «talap boyınsha programmalıq támiynat» dep ataladı hám ádette paydalanıwǵa qarap tólew yamasa abonent tólemi tiykarında bahalanadı[46]. SaaS modelinde bultlı xızmet jetkerip beriwshiler qosımsha programmalıq támiynattı bultta ornatadı hám iske qosadı, al bult paydalanıwshıları programmalıq támiynatqa bultlı klientlerden kiredi. Bult paydalanıwshıları qosımsha isleytuǵın bultlı infrastrukturanı hám platformanı basqarmaydı. Bul qosımshanı bult paydalanıwshısınıń óz kompyuterlerinde ornatıw hám iske qosıw zárúrligin joq etedi, nátiyjede xızmet kórsetiw hám qollaw ápiwayılasadı. Bultlı qosımshalar basqa qosımshalardan óziniń masshtablanıwshılıǵı menen ajıraladı. Oǵan ózgerip turatuǵın jumıs talabın qanaatlandırıw ushın orınlanıw waqtında wazıypalardı bir neshe virtual mashinaǵa klonlaw arqalı erisiwge boladı[47]. Júklemeni teńlestiriwshiler jumıstı virtual mashinalar jıynaǵı boyınsha bólistiredi. Bul process bult paydalanıwshısı ushın kórinbeydi, ol tek bir kiriw noqatın kóredi. Kóp sanlı bult paydalanıwshıların qamtıw ushın bultlı qosımshalar kóp ijarashılı bolıwı múmkin, yaǵnıy qálegen mashina bir neshe bult paydalanıwshısı shólkemine xızmet kórsete aladı.

SaaS qosımshalarınıń bahalaw modeli ádette hárbir paydalanıwshı ushın aylıq yamasa jıllıq turaqlı tólem boladı[48]. Sonlıqtan paydalanıwshılar qálegen waqıtta qosılsa yamasa alıp taslansa, bahalar masshtablanadı hám ózgertiledi. Ol biypul da bolıwı múmkin[49]. Táreplerdiń pikirinshe, SaaS apparatlıq hám programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw hám qollawdı bultlı xızmet jetkerip beriwshige autsorsingke beriw arqalı kárxanaǵa IT operaciyalıq qárejetlerin azaytıw múmkinshiligin beredi. Bul kárxanaǵa IT operaciyalıq qárejetlerin apparatlıq/programmalıq támiynatqa hám xızmetkerlerge jumsalatuǵın qárejetlerden basqa maqsetlerge qayta bólistiriwge múmkinshilik beredi. Bunnan basqa, qosımshalar oraylasqan túrde jaylasqanlıqtan, jańalanıwlardı paydalanıwshılar jańa programmalıq támiynattı ornatpay-aq shıǵarıwǵa boladı. SaaS-tıń bir kemshiligi — paydalanıwshılardıń maǵlıwmatlarınıń bultlı xızmet jetkerip beriwshiniń serverinde saqlanıwı. Nátiyjede maǵlıwmatlarǵa ruqsatsız kiriw júz beriwi múmkin[50]. SaaS retinde usınılatuǵın qosımshalarǵa mısal retinde oyınlardı hám Google Docs, Office Online sıyaqlı ónimlilik programmalıq támiynatın keltiriwge boladı. SaaS qosımshaları bultlı saqlaw yamasa fayl xosting xızmetleri menen integraciyalanıwı múmkin. Mısalı, Google Docs Google Drive penen, al Office Online OneDrive penen integraciyalanǵan[51].

Serversiz esaplaw

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Baslı maqala: Serversiz esaplaw

Serversiz esaplaw klientlerge óz qosımsha kodın yamasa maǵlıwmatların usınıwdan basqa, apparatlıq yamasa programmalıq resurslardı ajıratpay, engizbey yamasa basqarmay-aq hár túrli bultlı múmkinshiliklerdi paydalanıwǵa múmkinshilik beredi. ISO/IEC 22123-2:2023 standartı serversiz esaplawdı infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) hám programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS) menen birge bultlı xızmet kategoriyalarınıń keńirek toparına klassifikaciyalaydı. Atap ótiw kerek, ISO bul klassifikaciyalardı bultlı xızmet kategoriyaları dep ataydı, al AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı (NIST) olardı xızmet modelleri dep ataydı[39].

Engiziw modelleri

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Bultlı esaplawdıń túrleri

«Bulttı engiziw modeli fizikalıq yamasa virtual resurslardı qadaǵalaw hám bólisiwge tiykarlanıp, bultlı esaplawdı shólkemlestiriw usılın bildiredi»[39]. Bulttı engiziw modelleri bult klientleri menen bultlı xızmet jetkerip beriwshiler arasındaǵı óz-ara tásirdiń tiykarǵı úlgilerin anıqlaydı. Olar ámelge asırıwdıń anıq detalların yamasa resurslardıń konfiguraciyasın tolıq kórsetpeydi[39].

Jeke bult — tek bir shólkem ushın isleytuǵın bultlı infrastruktura. Ol ishki túrde yamasa úshinshi tárep tárepinen basqarılıwı hám ishki yamasa sırtqı túrde jaylastırılıwı múmkin. Jeke bult proektin ámelge asırıw biznes ortalıǵın virtuallastırıw ushın ádewir kúsh jumsawdı talap etedi. Sonday-aq ol shólkemnen bar resurslar boyınsha sheshimlerdi qayta bahalawdı talap etedi. Ol biznesti jaqsılawı múmkin, biraq proekttiń hárbir basqıshı jiddiy hálsizliklerdiń aldın alıw ushın sheshiliwi kerek bolǵan qáwipsizlik máselelerin payda etedi. Ózi basqaratuǵın maǵlıwmatlar orayları[52] ádette kóp kapital talap etedi. Olar úlken fizikalıq orın iyeleydi hám orın, apparatlıq támiynat hám ortalıqtı basqarıw quralların talap etedi. Bul aktivlerdi waqtı-waqtı menen jańalap turıw kerek, bul qosımsha kapital qárejetlerge alıp keledi. Olar sınǵa ushıradı, sebebi paydalanıwshılar olardı «bári bir satıp alıwı, qurıwı hám basqarıwı kerek». Sonlıqtan olar qol miynetin azaytatuǵın basqarıwdıń paydasın kórmeydi[53]. Mánisi boyınsha olarda «bultlı esaplawdı sonshelli qızıqlı túsinikke aylandıratuǵın ekonomikalıq model [jetispeydi]»[54][55].

Ulıwma paydalanıwdaǵı bult

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Bultlı xızmetler ulıwma paydalanıwdaǵı internet arqalı usınılǵanda «ulıwma paydalanıwdaǵı» dep esaplanadı. Olar tólemli abonent túrinde yamasa biypul usınılıwı múmkin[56]. Arxitektura jaǵınan ulıwma paydalanıwdaǵı hám jeke bultlı xızmetler arasında ayırmashılıq az. Biraq xızmetlerdi (qosımshalardı, saqlawdı hám basqa resurslardı) bir neshe klient birgelikte paydalanǵanda, qáwipsizlik boyınsha táshwishler ádewir artadı. Ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń kópshiligi tikkeley baylanıs xızmetlerin usınadı. Bul xızmetler klientlerge óziniń eski maǵlıwmatlar orayların bultta jaylasqan qosımshaları menen qáwipsiz baylanıstırıwǵa múmkinshilik beredi[57][58].

Kárxanalar menen shólkemlerdiń ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı yamasa jergilikli sheshimdi tańlaw haqqındaǵı sheshimine sheshimlerdiń funkcionallıǵı, qárejetler, integraciya hám shólkemlik aspektler, sonday-aq qáwipsizlik sıyaqlı bir neshe faktor tásir etedi[59].

Gibridli bult — ulıwma paydalanıwdaǵı bult penen jeke bult yamasa jergilikli resurslar sıyaqlı jeke ortalıqtıń birikpesi[60][61]. Bul bólimler óz aldına obektler bolıp qaladı, biraq bir-biri menen baylanısqan boladı hám bir neshe engiziw modeliniń artıqmashılıqların usınadı. Gibridli bult kolokaciya, basqarılatuǵın yamasa arnawlı xızmetlerdi bultlı resurslar menen baylanıstırıw múmkinshiligin de bildiriwi múmkin. Gartner kompaniyası gibridli bultlı xızmetti hár túrli xızmet jetkerip beriwshilerdiń jeke, ulıwma paydalanıwdaǵı hám jámiyetlik bultlı xızmetleriniń qanday da bir kombinaciyasınan turatuǵın bultlı esaplaw xızmeti dep anıqlaydı[62]. Gibridli bultlı xızmet izolyaciya hám xızmet jetkerip beriwshiler shegaraların kesip ótedi. Sonlıqtan onı ápiwayı túrde jeke, ulıwma paydalanıwdaǵı yamasa jámiyetlik bultlı xızmettiń bir kategoriyasına kirgiziw múmkin emes. Ol basqa bultlı xızmet penen biriktiriw, integraciyalaw yamasa sazlaw arqalı bultlı xızmettiń quwatın yamasa múmkinshiligin keńeytiwge múmkinshilik beredi.

Gibridli bult birikpesin qollanıwdıń hár túrli jaǵdayları bar. Mısalı, shólkem sezimtal klient maǵlıwmatların óz ishinde jeke bultlı qosımshada saqlawı múmkin. Biraq ol bul qosımshanı ulıwma paydalanıwdaǵı bultta programmalıq xızmet retinde usınılatuǵın biznes-analitika qosımshası menen baylanıstırıwı múmkin[63]. Gibridli bulttıń bul mısalı sırttan qoljetimli ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerdi qosıw arqalı kárxananıń belgili bir biznes xızmetin usınıw múmkinshiliklerin keńeytedi. Gibridli bulttı qollanıw bir qatar faktorlarǵa baylanıslı. Olarǵa maǵlıwmatlar qáwipsizligi hám sáykeslik talapları, maǵlıwmatlar ústinen kerekli qadaǵalaw dárejesi hám shólkem qollanatuǵın qosımshalar kiredi[64].

Gibridli bulttıń taǵı bir mısalı — IT shólkemleriniń jeke bult qanaatlandıra almaytuǵın waqıtsha quwat mútajliklerin qanaatlandırıw ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı esaplaw resursların qollanıwı[65]. Bul múmkinshilik gibridli bultlarǵa bultlar arasında masshtablaw ushın bultqa júklemeni shıǵarıwdı (cloud bursting) qollanıwǵa múmkinshilik beredi. Bultqa júklemeni shıǵarıw — qosımshanı engiziw modeli. Bunda qosımsha jeke bultta yamasa maǵlıwmatlar orayında isleydi, al esaplaw quwatına talap artqanda ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa «shıǵadı». Bultqa júklemeni shıǵarıwdıń hám gibridli bult modeliniń tiykarǵı artıqmashılıǵı — shólkem qosımsha esaplaw resursları ushın tek olar kerek bolǵanda tóleydi[66]. Bultqa júklemeni shıǵarıw maǵlıwmatlar oraylarına ortasha júklemelerdi qollaytuǵın ishki IT infrastrukturasın dúziwge múmkinshilik beredi. Al qayta islewge talap anaǵurlım artqan waqıtlarda ulıwma paydalanıwdaǵı yamasa jeke bultlardıń resursları qollanıladı[67].

Jámiyetlik bult

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Jámiyetlik bult ulıwma máselelerge (qáwipsizlik, normativlik talaplarǵa sáykeslik, yurisdikciya hám t.b.) iye belgili bir jámiyettegi bir neshe shólkem arasında infrastrukturanı birgelikte paydalanıwdı bildiredi. Ol ishki túrde yamasa úshinshi tárep tárepinen basqarılıwı hám ishki yamasa sırtqı túrde jaylastırılıwı múmkin. Qárejetler ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa qaraǵanda azıraq (biraq jeke bultqa qaraǵanda kóbirek) paydalanıwshılar arasında bólistiriledi. Nátiyjede bultlı esaplawdıń itimal qárejetlerdi únemlew múmkinshiliginiń tek bir bólegine ǵana erisiledi.

Kóp bultlılıq

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

ISO/IEC 22123-1 standartına sáykes, «kóp bult (multi-cloud) — bulttı engiziw modeli bolıp, onda klient eki yamasa onnan kóp bultlı xızmet jetkerip beriwshi usınatuǵın ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerdi qollanadı»[68]. Polibult (poly cloud) hárbir xızmet jetkerip beriwshi usınatuǵın arnawlı xızmetlerden paydalanıw maqsetinde bir neshe ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı qollanıwdı bildiredi. Onıń kóp bulttan ayırmashılıǵı sonda, ol iykemlilikti arttırıw yamasa buzılıwlardıń aldın alıw ushın arnalmaǵan. Kerisinshe, ol shólkemge bir xızmet jetkerip beriwshi menen erisiwge bolatuǵınnan kóbirek nársege erisiwge múmkinshilik beriw ushın qollanıladı[69].

Sońǵı bazar izertlewleriniń bahalawlarına qaraǵanda, 2026-jılı global bultlı esaplaw bazarı shama menen 1,0–1,2 trillion AQSH dollarına teń boldı[70]. International Data Corporation (IDC) boljawı boyınsha, 2026-jılı ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerge global qárejetler 1 trillion AQSH dollarınan asadı[71]. Gartner kompaniyasınıń boljawı boyınsha, 2026-jılı dúnya júzi boyınsha ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerge qárejetler 1,03 trillion AQSH dollarına jetedi[72].

Bazar izertlewleriniń boljawları global bultlı esaplaw bazarınıń keyingi on jıllıqta anaǵurlım ósiwi múmkin ekenin kórsetedi. 2035-jılǵa bahalawlar shama menen 3,59 trillionnan 6 trillion AQSH dollarına shekem jetedi[73].

Evropa Komissiyasınıń 2012-jılǵı Communication hújjeti bultlı esaplaw bazarınıń rawajlanıwına tosqınlıq etetuǵın bir neshe máseleni anıqladı[74]: Section 3 :

  • Evropa Awqamı boyınsha cifrlı jalǵız bazardıń bóliniwi
  • kelisimler boyınsha táshwishler, sonıń ishinde maǵlıwmatlarǵa kiriw hám olarǵa iyelik, maǵlıwmatlardı kóshiriw múmkinshiligi hám ózgerislerdi qadaǵalaw boyınsha gúmanlar
  • bultlı esaplawǵa qollanılatuǵın standartlardaǵı ayırmashılıqlar

Communication hújjeti Komissiyanıń bultlı esaplaw xızmetleriniń ádil hám nátiyjeli bazarınıń rawajlanıwın qollaw ushın ámelge asırıwdı usınǵan bir qatar «cifrlı kún tártibi ilajların» belgiledi[74]: Pages 6–14 .

Uqsas túsinikler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Bultlı esaplawdıń maqseti — paydalanıwshılarǵa bul texnologiyalardıń hárbiri boyınsha tereń bilim yamasa tájiriybe talap etpey, olardıń barlıǵınan paydalanıwǵa múmkinshilik beriw. Bult qárejetlerdi azaytıwǵa umtıladı hám paydalanıwshılarǵa IT kesentlerine ushıramay, óz tiykarǵı biznesine itibar qaratıwǵa járdem beredi[75]. Bultlı esaplawdıń tiykarǵı múmkinshilik beretuǵın texnologiyası — virtuallastırıw. Virtuallastırıw programmalıq támiynatı bir fizikalıq esaplaw qurılmasın bir yamasa bir neshe «virtual» qurılmaǵa bóledi, olardıń hárbirin esaplaw wazıypaların orınlaw ushın ańsat paydalanıwǵa hám basqarıwǵa boladı. Operaciyalıq sistema dárejesindegi virtuallastırıw mánisi boyınsha bir neshe ǵárezsiz esaplaw qurılmalarınıń masshtablanatuǵın sistemasın jaratadı. Sonlıqtan bos turǵan esaplaw resursların nátiyjelirek bólistiriwge hám paydalanıwǵa boladı. Virtuallastırıw IT operaciyaların tezletiw ushın kerekli iykemlilikti támiyinleydi hám infrastrukturanı paydalanıw dárejesin arttırıw arqalı qárejetlerdi azaytadı. Avtonom esaplaw paydalanıwshı resurslardı talap boyınsha ala alatuǵın processti avtomatlastıradı. Paydalanıwshınıń qatnasıwın ilajı barınsha azaytıw arqalı avtomatlastırıw processti tezletedi, miynet qárejetlerin azaytadı hám adam qátelikleriniń itimallıǵın tómenletedi[75].

Bultlı esaplaw paydalanılǵan xızmetler ushın kórsetkishlerdi usınıw maqsetinde kommunal esaplaw túsiniklerin qollanadı. Bultlı esaplaw basqa torlı esaplaw (grid computing) modelleriniń xızmet kórsetiw sapası (QoS) hám isenimlilik mashqalaların sheshiwge umtıladı[75].

Bultlı esaplaw tómendegiler menen ulıwma qásiyetlerge iye:

  • Klient–server modeli – klient–server esaplawı ulıwma alǵanda xızmet jetkerip beriwshilerdi (serverlerdi) hám xızmet soraytuǵınlardı (klientlerdi) ajıratatuǵın qálegen tarqatılǵan qosımshanı bildiredi[76].
  • Kompyuter byurosı – ásirese 1960–1980-jıllarda kompyuter xızmetlerin usınǵan xızmet byurosı.
  • Torlı esaplaw (grid computing) – tarqatılǵan hám parallel esaplawdıń bir forması. Onda «super hám virtual kompyuter» júdá úlken wazıypalardı orınlaw ushın birgelikte isleytuǵın, tarmaqqa jalǵanǵan, bir-biri menen bos baylanısqan kompyuterler klasterinen turadı.
  • Duman esaplaw (fog computing) – maǵlıwmatlardı, esaplawdı, saqlawdı hám qosımsha xızmetlerin klientke yamasa tarmaq marshrutizatorları sıyaqlı paydalanıwshıǵa jaqın shetki qurılmalarǵa jaqınıraq usınatuǵın tarqatılǵan esaplaw paradigması. Bunnan basqa, duman esaplaw maǵlıwmatlardı qayta islew ushın alıs orınǵa jibermey, olardı tarmaq dárejesinde, aqıllı qurılmalarda hám sońǵı paydalanıwshınıń klient tárepinde (mısalı, mobil qurılmalarda) qayta isleydi.
  • Kommunal esaplaw (utility computing) – «esaplaw hám saqlaw sıyaqlı esaplaw resursların elektr energiyası sıyaqlı dástúrli kommunal xızmetke uqsas ólshenetuǵın xızmet retinde usınıw»[77][78].
  • Teń dárejeli tarmaq (peer-to-peer) – oraylasqan koordinaciyanı talap etpeytuǵın tarqatılǵan arxitektura. Qatnasıwshılar resurslardıń jetkerip beriwshileri de, tutınıwshıları da bolıp tabıladı (dástúrli klient–server modelinen ayırmashılıǵı usında).
  • Bultlı «qum qutı» (sandbox) – programma, kod yamasa fayl ózi isleytuǵın qosımshaǵa tásir etpey isley alatuǵın, islep turǵan izolyaciyalanǵan kompyuter ortalıǵı.
  1. ↑ "ISO/IEC 22123-1:2023(E) – Information technology – Cloud computing – Part 1: Vocabulary". International Organization for Standardization. 2023.
  2. ↑ «What is the cloud?» (en-US). Microsoft Azure. Qaraldı: 2025-jıl 29-sentyabr.
  3. ↑ Levy, Steven (April 1994). „Bill and Andy's Excellent Adventure II“. Wired. 2015-10-02da túp nusqadan arxivlendi.
  4. ↑ To the Cloud: Big Data in a Turbulent World. Taylor & Francis, 2015 — 15 bet. ISBN 978-1-317-25038-8. 
  5. ↑ «Announcing Amazon Elastic Compute Cloud (Amazon EC2) – beta» (2006-jıl 24-avgust). 2014-jıl 13-avgust sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2014-jıl 31-may.
  6. ↑ Qian, Ling; Lou, Zhigou; Du, Yujian; Gou, Leitao „Cloud Computing: An Overview“,. Cloud Computing, Lecture Notes in Computer Science, 2009 — 626–631 bet. DOI:10.1007/978-3-642-10665-1_63. ISBN 978-3-642-10664-4. 
  7. ↑ «Windows Azure General Availability». The Official Microsoft Blog. Microsoft (2010-jıl 1-fevral). 2014-jıl 11-may sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2015-jıl 3-may.
  8. ↑ «Announcing General Availability of AWS Outposts». Amazon Web Services, Inc.. 2021-jıl 21-yanvar sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2021-jıl 4-fevral.
  9. 1 2 3 4 Erl, Thomas; Puttini, Ricardo; Mahmood, Zaigham. Cloud Computing: Concepts, Technology & Architecture. Pearson Education, 2013. ISBN 978-0-13-338752-0. 
  10. 1 2 3 4 Ruparelia, Nayan B.. Cloud Computing, revised and updated edition. MIT Press, August 2023. ISBN 978-0-262-54647-8. 
  11. 1 2 3 4 Cloud Computing. ISBN 978-1-284-23397-1. 
  12. 1 2 3 4 Hurwitz, Judith S.; Bloor, Robin; Kaufman, Marcia; Halper, Fern. Cloud Computing For Dummies. John Wiley & Sons, 16 November 2009. ISBN 978-0-470-48470-8. 
  13. 1 2 3 4 Hybrid Cloud for Architects: Build robust hybrid cloud solutions using AWS and OpenStack. ISBN 978-1-78862-351-3. 
  14. 1 2 3 4 Buckwell, Mark; Daele, Stefaan Van; Horst, Carsten. Security Architecture for Hybrid Cloud: A Practical Method for Designing Security Using Zero Trust Principles. O'Reilly Media, Incorporated, 2024. ISBN 978-1-0981-5777-7. 
  15. 1 2 3 4 Kavis, Michael J.. Architecting the Cloud: Design Decisions for Cloud Computing Service Models (SaaS, PaaS, and IaaS). John Wiley & Sons, 28 January 2014. ISBN 978-1-118-61761-8. 
  16. 1 2 Marko, Kurt; Bigelow, Stephen J. «The pros and cons of cloud computing explained». TechTarget (2022-jıl 10-noyabr).
  17. ↑ Bratton, Benjamin H.. The stack: on software and sovereignty, Software studies. Cambridge, Mass. London: MIT press, 2015. ISBN 978-0-262-02957-5. 
  18. ↑ Bridle, James. New dark age: technology and the end of the future. Verso, 2019. 
  19. ↑ Shurma, Ramesh «The Hidden Costs Of Cloud Migration». Forbes (2023-jıl 8-mart).
  20. 1 2 "2024 State of the Cloud Report". Flexera's State of the Cloud Report. https://info.flexera.com/CM-REPORT-State-of-the-Cloud-2024-Thanks.
  21. ↑ Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach. O'Reilly Media, 2020. ISBN 978-1-4920-4345-4. 
  22. ↑ «2024 Cloud Spending: IT Balances Costs with GenAI Innovation». Gartner Peer Community. Qaraldı: 2024-jıl 16-noyabr.
  23. ↑ Cloud Security and Privacy An Enterprise Perspective on Risks and Compliance. O'Reilly Media, 4 September 2009. ISBN 978-1-4493-7951-3. 
  24. ↑ Requirements Engineering for Service and Cloud Computing. Springer International Publishing, 10 April 2017. ISBN 978-3-319-51310-2. 
  25. ↑ Srinivasan. Cloud Computing Basics. Springer, 14 May 2014. ISBN 978-1-4614-7699-3. 
  26. ↑ Murugesan, San. Encyclopedia of Cloud Computing. John Wiley & Sons, August 2016. ISBN 978-1-118-82197-8. 
  27. ↑ Cloud Native Infrastructure: Patterns for Scalable Infrastructure and Applications in a Dynamic Environment. O'Reilly Media, 25 October 2017. ISBN 978-1-4919-8425-3. 
  28. ↑ Hausenblas, Michael. Cloud Observability in Action. Simon and Schuster, 26 December 2023. ISBN 978-1-63343-959-7. 
  29. ↑ Jr, Cloves Carneiro; Schmelmer, Tim. Microservices From Day One: Build robust and scalable software from the start. Apress, 10 December 2016. ISBN 978-1-4842-1937-9. 
  30. ↑ Jennings, Roger. Cloud Computing with the Windows Azure Platform. John Wiley & Sons, 29 December 2010. ISBN 978-1-118-05875-6. 
  31. ↑ Cloud and Virtual Data Storage Networking. ISBN 978-1-4665-0844-6. 
  32. 1 2 3 Ryan, Mark D. «Cloud Computing Privacy Concerns on Our Doorstep». cacm.acm.org (yanvar 2011). 2021-jıl 28-dekabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2021-jıl 21-may.
  33. ↑ Indu, I.; Anand, P.M. Rubesh; Bhaskar, Vidhyacharan (August 1, 2018). "Identity and access management in cloud environment: Mechanisms and challenges". Engineering Science and Technology 21 (4): 574–588. doi:10.1016/j.jestch.2018.05.010.
  34. 1 2 Salcedo, Hector «Google Drive, Dropbox, Box and iCloud Reach the Top 5 Cloud Storage Security Breaches List». psg.hitachi-solutions.com. 2015-jıl 23-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2015-jıl 22-noyabr.
  35. ↑ Maltais, Michelle (26 April 2012). "Who owns your stuff in the cloud?". Los Angeles Times. https://www.latimes.com/business/la-xpm-2012-apr-26-la-fi-tech-savvy-cloud-services-20120426-story.html.
  36. ↑ «Security of virtualization, cloud computing divides IT and security pros». Network World (2010-jıl 22-fevral). 2024-jıl 26-aprel sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2010-jıl 22-avgust.
  37. ↑ Claybrook, Bill «The Bumpy Road to Private Clouds». Computerworld (2010-jıl 20-dekabr). 2014-jıl 15-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2014-jıl 8-oktyabr.
  38. ↑ Kanaker, Hasan; Karim, Nader Abdel; Awwad, Samer A. B.; Ismail, Nurul H. A.; Zraqou, Jamal; Ali, Abdulla M. F. Al (2022-12-20). "Trojan Horse Infection Detection in Cloud Based Environment Using Machine Learning" (in en). International Journal of Interactive Mobile Technologies 16 (24): 81–106. doi:10.3991/ijim.v16i24.35763. ISSN 1865-7923. https://online-journals.org/index.php/i-jim/article/view/35763.
  39. 1 2 3 4 "ISO/IEC 22123-2:2023(E) - Information technology — Cloud computing — Part 2: Concepts". International Organization for Standardization. September 2023.
  40. ↑ Amies, Alex; Sluiman, Harm; Tong, Qiang Guo; Liu, Guo Ning „Infrastructure as a Service Cloud Concepts“,. Developing and Hosting Applications on the Cloud. IBM Press, July 2012. ISBN 978-0-13-306684-5. 
  41. ↑ Nelson, Michael R. (2009). "The Cloud, the Crowd, and Public Policy". Issues in Science and Technology 25 (4): 71–76. https://archive.org/details/sim_issues-in-science-and-technology_summer-2009_25_4/page/71.
  42. ↑ «Integration Platform as a Service (iPaaS)». Gartner IT Glossary. Gartner. 2015-jıl 29-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2015-jıl 20-iyul.
  43. ↑ Gartner; Massimo Pezzini; Paolo Malinverno; Eric Thoo «Gartner Reference Model for Integration PaaS». 2013-jıl 1-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2013-jıl 16-yanvar.
  44. ↑ Loraine Lawson. «IT Business Edge» (2015-jıl 3-aprel). 2015-jıl 7-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2015-jıl 6-iyul.
  45. ↑ Enterprise CIO Forum; Gabriel Lowy «The Value of Data Platform-as-a-Service (dPaaS)». Enterprise CIO Forum. 2015-jıl 19-aprel sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2015-jıl 6-iyul.
  46. ↑ "Definition of: SaaS". PC Magazine Encyclopedia. Ziff Davis. https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/56112/saas.<!--->
  47. ↑ Hamdaqa, Mohammad. A Reference Model for Developing Cloud Applications. 
  48. ↑ Chou, Timothy. Introduction to Cloud Computing: Business & Technology. 
  49. ↑ «HVD: the cloud's silver lining». Intrinsic Technology. 2012-jıl 2-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2012-jıl 30-avgust.
  50. ↑ Sun, Yunchuan; Zhang, Junsheng; Xiong, Yongping; Zhu, Guangyu (2014-07-01). "Data Security and Privacy in Cloud Computing" (in en). International Journal of Distributed Sensor Networks 10 (7). doi:10.1155/2014/190903. ISSN 1550-1477.
  51. ↑ «Use OneDrive with Office». Microsoft Support. 2022-jıl 15-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2022-jıl 15-oktyabr.
  52. ↑ «Self-Run Private Cloud Computing Solution – GovConnection». govconnection.com (2014). 2014-jıl 6-aprel sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2014-jıl 15-aprel.
  53. ↑ «Private Clouds Take Shape – Services – Business services – Informationweek». InformationWeek (2012-jıl 9-sentyabr). 2012-jıl 26-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi.
  54. ↑ Haff, Gordon «Just don't call them private clouds». CNET News (2009-jıl 27-yanvar). 2014-jıl 27-dekabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2010-jıl 22-avgust.
  55. ↑ „There's No Such Thing As A Private Cloud“. InformationWeek. 2013-01-26. 2013-03-03da túp nusqadan arxivlendi.
  56. ↑ Rouse, Margaret «What is public cloud?». Definition from Whatis.com. 2014-jıl 16-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2014-jıl 12-oktyabr.
  57. ↑ «Defining 'Cloud Services' and "Cloud Computing"». IDC (2008-jıl 23-sentyabr). 2010-jıl 22-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2010-jıl 22-avgust.
  58. ↑ «FastConnect». Oracle. 2017-jıl 15-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2017-jıl 15-noyabr.
  59. ↑ Schmidt, Rainer; Möhring, Michael; Keller, Barbara (2017). "Customer Relationship Management in a Public Cloud environment - Key influencing factors for European enterprises". HICSS. Proceedings of the 50th Hawaii International Conference on System Sciences (2017). doi:10.24251/HICSS.2017.513. ISBN 978-0-9981331-0-2.
  60. ↑ «What is hybrid cloud? - Definition from WhatIs.com» (en). SearchCloudComputing. 2019-jıl 16-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2019-jıl 10-avgust.
  61. ↑ Butler, Brandon «What is hybrid cloud computing? The benefits of mixing private and public cloud services» (en). Network World (2017-jıl 17-oktyabr). 2019-jıl 11-avgust sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2019-jıl 11-avgust.
  62. ↑ «Mind the Gap: Here Comes Hybrid Cloud – Thomas Bittman». Thomas Bittman (2012-jıl 24-sentyabr). 2015-jıl 17-aprel sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2015-jıl 22-aprel.
  63. ↑ «Business Intelligence Takes to Cloud for Small Businesses». CIO.com (2014-jıl 4-iyun). 2014-jıl 7-iyun sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2014-jıl 4-iyun.
  64. ↑ Désiré Athow. «Hybrid cloud: is it right for your business?». TechRadar (2014-jıl 24-avgust). 2017-jıl 7-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2015-jıl 22-aprel.
  65. ↑ Metzler, Jim; Taylor, Steve. (2010-08-23) "Cloud computing: Reality vs. fiction" 2013-06-19 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi., Network World.
  66. ↑ Rouse, Margaret. "Definition: Cloudbursting" 2013-03-19 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi., May 2011. SearchCloudComputing.com.
  67. ↑ «How Cloudbursting "Rightsizes" the Data Center» (2012-jıl 22-iyun). 2016-jıl 19-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2016-jıl 19-oktyabr.
  68. ↑ "ISO/IEC 22123-1:2023(E) - Information technology — Cloud computing — Part 1: Vocabulary". International Organization for Standardization: 2.
  69. ↑ Gall, Richard «Polycloud: a better alternative to cloud agnosticism» (en-US). Packt Hub (2018-jıl 16-may). 2019-jıl 11-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2019-jıl 11-noyabr.
  70. ↑
  71. ↑ «Global Public Cloud Spending to Surpass $1 Trillion in 2026, Driven by PaaS and AI Platform Adoption». IDC (2026-jıl 4-mart). Qaraldı: 2026-jıl 2-oktyabr.
  72. ↑ «Forecast: Public Cloud Services by Vertical Industry Market, Worldwide, 2023-2029, 3Q25». Gartner (2025-jıl 8-dekabr). Qaraldı: 2026-jıl 2-oktyabr.
  73. ↑
  74. 1 2 European Commission, Unleashing the Potential of Cloud Computing in Europe, COM(2012) 529 final, page 3, published 27 September 2012, accessed 26 April 2024
  75. 1 2 3 HAMDAQA, Mohammad. Cloud Computing Uncovered: A Research Landscape. Elsevier Press, 2012 — 41–85 bet. ISBN 978-0-12-396535-6. 
  76. ↑ «Distributed Application Architecture». Sun Microsystem. 2011-jıl 6-aprel sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2009-jıl 16-iyun.
  77. ↑ Vaquero, Luis M.; Rodero-Merino, Luis; Caceres, Juan; Lindner, Maik (December 2008). "A break in the clouds: Towards a cloud definition". ACM SIGCOMM Computer Communication Review 39 (1): 50–55. doi:10.1145/1496091.1496100.
  78. ↑ Danielson, Krissi «Distinguishing Cloud Computing from Utility Computing». Ebizq.net (2008-jıl 26-mart). 2017-jıl 10-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2010-jıl 22-avgust.