Daosizm

Daosizm (dao sózinen) — 1) Áyyemgi Qıtay filosofiyasındaǵı jónelislerden biri; Dao haqqındaǵı táliymat. Eramızǵa shekemgi VI-V ásirlerde júzege kelgen. Tiykarshısı Lao-szi esaplanadı, onıń ideyaları «Dao de szin» kitabınan bayan etilgen. Daosizm wákilleri – eramızǵa shekemgi 4-3 ásirlerde jasaǵan Yan Chju, In Ven, Chjuan-szi. Daosizmge kóre, tábiyat hám insan ómiri «ilahiy álemlik nızam»ǵa baylanıslı emes, bálkim nárselerdiń tábiyiy jolı, nızamı – «dao»ǵa tiykarlanadı. Yan Chjudıń pikirinshe, ómirdiń tábiyiy nızamları – «dao»ǵa ámel etiw insanǵa «óz ómirin pútinlikte saqlap qalıwǵa» imkan beredi. Daosizm dúnyadaǵı hámme nárselerde qarama-qarsılıqlar gúresi jatadı, olar ózgeriste, háreketde: «birdey nárseler ketip, basqa túrdegi nárseler keledi, bazı nárseler gúlleydi, bazıları sónedi», dep esaplaydı. Daosizm táliymatında insan ózindegi májbúriyat hám wazıypa kisenlerin ılaqtırıp taslap, tábiyatqa jaqın bolǵan ómirge qaytıw shaqırıǵı bar.

2) Qıtayda tarqalǵan 3 dinnen (konfucizm, budddizm menen birqatarda) biri. Daosizm filosofiyalıq táliymat sıpatında payda bolǵan. 1-3-ásirlerde júzege kelgen. Chjan Daolin tiykar salǵan (2-ásirdiń 1-yarımı). Daosizm úrp-ádetleri animizmge hám sıyqırǵa iseniwge tiykarlanǵan. Konfucizm, buddizm elementleride bar. Daosizm dininde 3 quday – Shandi, Laoczi hám dúnyanıń jaratıwshısı Pan gu basshılıǵında qudaylar panteonı qáliplesken. 5-ásirden daosizm táliymatı, máresimleri rásmiylesken hám mámleketlik din bolǵan. 12-ásirge kelip daosizmniń ádebiyatlar toplamı – «Dao szan» júzege keldi. Daosizm basqa dinler sıyaqlı sektalarǵa ajıralıp ketken. Daosizm ruwxanıyleri shaxstıń ádep-ikramlılıq jaqtan óz-ózin jetilistiriw ideyasın úgit-násiyatlap, dindarlarǵa uzaq ómir kóriwdiń belgili bir usılın usınıs etedi, bul usıl parhezdi, fizikalıq shınıǵıwlar sisteması hám basqalardı óz ishine aladı. Áyne waqıtta ruwxanıyler jawız ruwxlardı quwıw, pal ashıw menen shuǵıllanadı. Biraz waqıt ótip daosizm Qıtayda óziniń aldıńǵı abıroyın joytıp ornın basqa dinlerge bosatıp bergen. Házir onıń táreptarları júda azshılıqtı quraydı.