Dawıslı sesler

Dawıslı sesler — bul dawıs jolında hesh qanday tosqınlıqsız aytılatuǵın sóylew sesi bolıp, buwınnıń ózegin quraydı. Dawıslılar sóylew sesleriniń eki tiykarǵı klassınıń biri bolıp, ekinshisi dawıs sesler bolıp tabıladı. Dawıslı sesler sapası, qattılıǵı hám de muǵdarı (uzınlıǵı) boyınsha ózgeredi. Olar ádette dawıslı bolıp, ton, intonaciya hám pát sıyaqlı prosodiyalıq variaciyalar menen tıǵız baylanıslı.

«Dawıslı» sózi latın tilindegi «vocalis» sózinen kelip shıqqan, mánisi «dawısqa baylanıslı» degendi ańlatadı. Inglis tilinde «vowel» sózi ádette hám dawıslı seslerge, hám olardı kórsetetuǵın jazba belgilerge (⟨a⟩, ⟨e⟩, ⟨i⟩, ⟨o⟩, ⟨u⟩, hám geyde ⟨w⟩ hám ⟨y⟩) qollanıladı.

Qaraqalpaq tilinde dawıslı sesler 9 tańba menen ańlatıladı. Dawıslı seslerdi aytqanda heshqanday sóylew aǵzaları tosqınlıq etpeydi, sonlıqtan hawa erkin shıǵadı.  Olar  tek dawıstan turadı  hám shawqımsız  aytıladı.  Qaraqalpaq tilinde dawıslı sesler: a,  á,  o,  ó,  u, ú, ı,  i,  e.

Dawıslı seslerdiń túrleri

Sóylew aǵzalarınıń xızmetine hám aytılıwına qaray túrleri		Dawıslı seslerdi aytqanda erinniń qatnasıwına qaray túrleri		Awızdıń ashılıwına qaray
Juwan	Jińishke	Erinlik	Eziwlik	Ashıq	Qısıq
a, o, ı, u	á, ó, i, ú, e	o, ó, u, ú	a, á, ı, i, e	a, á, o, ó	ı, i, u, ú, e

Juwan hám jińishke dawıslı sesler

Dawıslı sesler sóylew aǵzalarınıń xızmetine hám aytılıwına qaray juwan hám jińishke bolıp ekige bólinedi. Juwan dawıslı seslerge — a, o, ı, u, al jińishke dawıslı seslerge — á, ó, i, ú, e sesleri kiredi. Juwan dawıslı seslerdi aytqanda til tóselip jatadı, joqarı kóterilmeydi. Al jińishke dawıslılardı aytqanda tildiń ortası tańlayǵa qaray sál kóteriledi. Segiz dawıslı ses óz ara juwan, jińishke bolıp jubaylasıp keledi: a-á, o-ó, u-ú, ı-i, tek bir jińishke dawıslı e sesiniń juwan jubayı joq.

Eger sózdiń keyni juwan dawıslı sesli buwınǵa pitse, oǵan juwan dawıslı sesli qosımta qosıladı. Mısalı: adam-lar, oqıwshılar, qala-da. Eger sózdiń keyni jińishke dawıslı sesli buwınǵa pitse, oǵan jińishke dawıslı qosımta jalǵanadı. Mısalı: etik-shi, mektep-ke, kiyim-di.

Erinlik hám eziwlik dawıslı sesler

Dawıslı seslerdi aytqanda erinniń qatnasıwına qaray erinlik hám eziwlik dawıslı sesler bolıp 2 ge bólinedi.

Erinlik dawıslı sesler — o, ó, u, ú.

Olardı aytqanda eki erin alǵa úyirilip, bir-birine jaqınlasadı. Kópshilik sózlerde birinshi buwında ǵana jazıladı. Mısalı: qolı, usı, orın, ómir, órim, túrli, kúnde, ósimlik t.b.

Qospa sózlerde o, ó, u, ú sózdiń keyingi buwınlarında jazıladı: Aytmurat, Jumagúl, búlbúl.

Al internacionallıq sózlerde o, u sózdiń ortasında, keyninde jazıla beredi: zveno, telefon, motor, operaciya, konstituciya.

Eziwlik dawıslı sesler — a, á, ı, i, e.

Olardı aytqanda erinler bir-birine quwıspay, sál-pál keńeyip ashıladı. Sózdiń barlıq esitilgen jerlerinde jazıla beredi.

Mısalı: qalalar, báhár, keledi, bilimli, ıssılıq.

Ashıq hám qısıq dawıslı sesler

Awızdıń ashılıwına qaray dawıslı sesler 2 ge bólinedi:

1.ashıq dawıslı sesler (a, á, o, ó).

2.qısıq dawıslı sesler (ı, i, u, ú, e).

Mısalı: Ayna, árman, orın, ómir, erin, qabat,

ılaq, iri, ul, úmit.

Biraq i, u dawıslı sesleri orıs tilinen hám orıs tili arqalı basqa tillerden kirgen sózlerde sozımlı aytıladı. Mısalı: kino, radio, fizika, ximiya.

Klassifikaciyası

Tildegi barlıq dawıslı seslerge ortaq bolǵan eń ulıwmalıq artikulyaciyalıq belgi — olardıń hámmesi jasalıw usılı jaǵınan «juwısıńqı» sesler qatarına kirip, olardı aytqanda sóylew aǵzalarınıń qanday da bir jerinde tosqınlıqtıń payda etilmewi hám dawıstıń qatnasınıń shárt ekenligi bolıp tabıladı. Sonlıqtan da dawıslılardıń artikulyaciyalıq ózgesheligi jáne olardıń klassifikaciyası jóninde sóz etilgende bul ortaq artikulyaciyalıq jaǵdaylar sózsiz esapqa alınıwı shárt.

Dawıslı seslerdiń jasalıwındaǵı ulıwmalıq belgiler bolgan dawıs shımıldıǵınıń qatnasıwı hám sóylew aǵzaları tárepinen hawa aǵımınıń tosqınlıqsız erkin shıǵıwı akustikalıq jaqtan sáykes muzıkalı tondı payda etedi. Demek, barlıq dawıslı seslerdiń negizin muzıkalı ton quraydı. Sonıń menen birge hár qıylı dawıslı ses hár túrli ırǵaqqa iye bolgan belgili mólsherdegi óziniń tonına iye boladı. Tiykarǵı ton menen qosımsha tonlardıń ózara únlesip, aralasıp keliwinen dawıslılardıń tembri payda etiledi.

Awız hám jutqınshaq boslıqlarınıń (murınlıq dawıslıları bar bolǵan geypara dúnya tillerinde murın boslıǵınıń da) rezonator xızmetin atqarıwı nátiyjesinde qosımsha tonlardıń ayırımlarınıń kúsheyetuǵınlıǵı, al ayırımlarınıń páseyetuǵınlıǵı akustikalıq materiallardan belgili. Usı energiyanıń kúsheygen bólegi dawıslı fonemanıń formantası

(F) boladı. Hár bir dawıslı ses ózine tán formantlıq qurılısına iye boladı hám dawıslılardıń bir-birinen ózgesheligi usı jiyiliklerdiń (formantlardıń) ayırmashılıqlarınan kelip shıǵadı.

Dawıslılardıń fonemalıq quramı hár túrli tillerde hár qıylı boladı. Máselen, qaraqalpaq tilinde toǵız dawıslı fonema bolsa, qırǵız tilinde on tórt dawıslı fonema, al inglis, orıs hám ózbek tillerinde altı-altıdan dawıslı fonema bar. Sonday-aq dawıslılardıń qısqa hám sozımlı, dara hám quramalı túrleri hár túrli dúnya tillerinde hár qıylı dárejede orın alıwı múmkin. Til biliminde dara dawıslılar monoftong, al quramalı dawıslılar diftong yamasa triftong dep aytıladı.

Tildegi dawıslı seslerdiń qısqa ya sozımlı bolıp aytılıwı eki túrli jaǵdayǵa baylanıslı boladı. Birinshiden, dawıslılardıń sozımlılıǵı túrli fonetikalıq jaǵdaylardıń tásirinen bolıwı múmkin. Máselen, buwınnıń túrine, pátke, sózdiń túrli poziciyasında (basta, ortada, aqırında) keliwine baylanıslı yamasa qońsılas dawıssız seslerdiń sıpatına baylanıslı dawıslı seslerdiń sozımlı ya qısqa bolıp aytılıwı buǵan mısal bola aladı. Dawıslılardıń sozımlılıǵındaǵı bunday ózgeris qubılmalı bolıp, ol belgili bir dawıslı sestiń tábiyatınan kelip shıqpaydı, al hár qıylı fonetikalıq jaǵdaylardıń sebebinen payda boladı. Ekinshiden, dawıslı fonemalardıń qısqa yamasa sozımlı bolıp aytılıwı fonetikalıq jaǵdaylardıń sebebinen emes, al sol fonemalardıń ózlerine tán turaqlı belgileri bolıwı múmkin. Geypara dúnya tillerinde ózara qarama-qarsı qoyılatuǵın qısqa hám sozımlı fonemalar bolıp, olardıń qısqa hám sozımlı ekenligi fonetikalıq jaǵdaylardıń sebebinen emes, al olardıń tábiyatına tán tiykarǵı jáne turaqlı belgisi bola otırıp, hár túrli fonema retinde usı belgisi arqalı ózara qarama-qarsı qoyıladı. Sonlıqtan da fonemalıq bul belgileri sózlerdiń mánisin ajıratıw xızmetin atqaradı. Mısalı, qırǵız tilinde: er (mujshina)-eer (sedlo); túrkmen tilinde: aat (loshad) — at (imena); xakas tilinde: as (zerno) — aas (rot), xas (gus) — xaas (remen), ol (on) — ool (sın), sox (bey) — soox (xolod) hám t. b.

Dawıslı fonemalardıń jasalıw ornın dál jáne anıq belgilew hám olardı klassifikaciyalaw dawıssız fonemalarǵa salıstırǵanda biraz qıyınıraq hám quramalıraq boladı. Jasalıw usılı jaǵınan barlıq dawıslı fonemalar birgelkili: olardıń bárin aytqanda da ókpeden shıǵıp kiyatırǵan hawa aǵımı úziliksiz sırtqa shıǵıp turadı. Dawıslı fonemalar ayırım sóylew aǵzalarınıń xızmeti arqalı bir-birinen artikulyaciyalıq ayırmashılıqqa iye boladı. Dawıslılardıń ayırmashılıǵın támiyinlep turatuǵın sóylew aǵzaları tiykarınan erinler menen til bolıp sanaladı.

Qosımsha qarań

• Dawıssız sesler