Dawıssız sesler

Artikulyaciyalıq fonetikada dawıssız sesler — bul dawıs jolınıń tolıq yamasa yarım jabılıwı menen aytılatuǵın sóylew sesi. Dawıssız seslerge qarama-qarsı dawıslı sesler bolıp tabıladı.

Qaraqalpaq tilinde dawıssız sesler: b, v, g, ǵ, d, j, z, y, k, q, l, m, h, n, ń, p, r, s, t, w, f, x, c, ch, sh.

Dawıssız seslerdi aytqanda hawa sóylew aǵzalarınıń hár qıylı tosqınlıqlarına ushıraydı. Mısalı: d, t sesleri til menen tistiń, b, p — qos erinniń tosqınlıǵına ushıraydı, dawıs awızdan shıǵadı. Dawıssız sesler dawıs penen shawqımnan turadı. Al dawıssız sesler ózliginen buwın jasay almaydı. Mısalı: Balalar (ba-la-lar), qant (qant).

Etimologiya

«Consonant» (dawıssız) sózi latın tilindegi cōnsonant - túbirinen kelip shıqqan, ol cōnsonāns 'birge dawıslaw' degen mánisti ańlatadı.

Klassikalıq grek grammatigi Dionisiy Frakiyskiy dawıssız seslerdi sýmphōna (σύμφωνα 'birge dawıslaw') dep ataǵan, sebebi grek tilinde olar tek dawıslı ses penen birge aytıla aladı. Ol olardı eki kategoriyaǵa bóledi: hēmíphōna (ἡμίφωνα 'yarım sesleniwshi'), yaǵnıy úziliksiz sesler, hám áphōna (ἄφωνος 'sessiz'), bular jabısıńqı seslerge sáykes keledi.

Bul sıpatlama ayırım tillerge, máselen, Salish tillerine qollanılmaydı, olarda jabısıńqı sesler dawıslı seslersiz qollanıla aladı, al «dawıssız sesler» túsiniginiń zamanagóy koncepciyası dawıslı sesler menen birge keliwdi talap etpeydi.

Únli hám únsiz dawıssız sesler

Dawıssız seslerdi aytqanda dawısta shawqım payda boladı. Geypara dawıssızlar aytılǵanda dawıs basım bolsa, ekinshisinde shawqım basımıraq boladı. Mısalı: b sesinde dawıs shawqımnan kúshli, p sesinde shawqım esitiledi. Salıstırıń: d-t, z-s, g-ǵ, j-sh, v-f.

Dawıssız sesler dawıstıń qatnasına qaray únli hám únsiz dawıssızlar bolıp 2 ge bólinedi.

Aytılıwında shawqımnan dawıs basım bolǵan sesler únli dawıssız sesler dep ataladı: b, d, z, j, g, ǵ, v, w, y, l, m, n, ń, r (14 hárip).

Al, dawıstan shawqım basım esitiletuǵın sesler únsiz dawıssız sesler dep ataladı: p, t, s, sh, k, q, f, h, x, c, ch (11 hárip).

Únli hám únsiz dawıssızlardıń kestesi

Únli:	b	v	g	ǵ	d	j	z	l , m , n , ń, r , w , y
Únsiz:	p	f	k	q	t	sh	s	x , h , c , ch

l, m, n, ń, r, w, y sesleriniń únsiz jubayları joq. Al, x, h, c, ch sesleriniń únli jubayları joq.

Sózlerde únli hám únsiz jubaylas seslerdiń óz ara almasatuǵın orınları boladı.

Shtab, pedagog, aktiv, slayd sıyaqlı sózlerde b, v, g, d sesleri p, f, k, t seslerine almasıp, shtap, aktip, pedagok, slayt bolıp aytıladı. Bunda sózlerge jalǵanatuǵın qosımtanıń basqa dawıssız sesi únsiz boladı. Mısalı: shtabqa (shtapqa emes), aktivke (aktipke emes), slaydqa (slaytqa emes).

Klassifikaciyası

Dawıssız sesler sisteması lingvistikalıq ádebiyatlarda konsonantizm degen atamada ataladı. Dawıssız seslerdi aytqanda ókpeden shıǵıp kiyatırǵan hawa aǵımı ayırım sóylew aǵzalarınıń tusında tosqınlıqqa ushırap, sonıń saldarınan tosqınlıqtı jeńiw ushın hawa aǵımınıń páti kúsheyedi. Nátiyjede dawıssız seslerge tán bolǵan shawqım payda etiledi. Dawıssız sesler ya tek shawqımnan, yamasa shawqım menen birlikte dawıstıń qatnasınan jasaladı. Solay etip, dawıssız seslerdiń artikulyaciyası shawqımdı payda etiwge beyim boladı. Shawqım menen birlikte olardıń aytılıwında dawıstıń qatnasıwı da qatnaspawı da múmkin. Dawıstıń qatnası (yamasa qatnaspawı) jaǵınan dawıssız sesler únli hám únsizler bolıp bólinedi. E ger de dawıssız sesti aytqanda dawıs shımıldıǵı dawıstı payda etetuǵınday jaǵdayda bolsa, onda únli dawıssız ses, al dawıs shımıldıǵı dawıstı payda etpeytuǵınday jaǵdayda bolsa, onda únsiz dawıssız ses jasaladı. Artikulyaciyalıq jaqtan qálegen dawıssız sesti únli hám únsiz túrinde jubaylastırıp aytıwǵa boladı. Mısalı, p-b, f-v, t-d, s-z, sh-j hám t.b. Biraq barlıq tillerde hámme dawıssız seslerdiń únli-únsiz jubaylaslarınıń bola beriwi shárt emes. Máselen, ayırım tillerde únsiz, murınlıq dawıssız sesler gezlesip, olar ózleriniń únli jubaylasları menen birge jumsalatuǵın bolsa, al kópshilik tillerde tek únli (yamasa sonor) murınlıq dawıssız sesler ushırasadı. Házirgi qaraqalpaq tilinde p-b, f-v, t-d, s-z, sh-j, k-g dawıssız sesleri ózleriniń únli hám únsiz jubaylaslarına iye bolıp, olar ózara ayrıqsha fonema retinde qarama-qarsı qoyıladı. Al qalǵan dawıssız sesler (sonıń ishinde murınlıq dawıssız da) onday bolıp jubaylaspaydı, únli-únsizligi jaǵınan qarama-qarsı qoyılmaydı.

Únli hám únsiz dawıssız sesler ózara tek dawıstıń qatnası jaǵınan emes, sonday-aq ókpeden shıqqan hawa aǵımınıń páti jaǵınan da ayırılıp turadı. Únsiz dawıssız sesler kúshli hawa aǵımı menen, al únli dawıssız sesler ólpeńirek hawa aǵımı menen aytıladı. Sonlıqtan únsiz dawıssız seslerdi orıs tiline kúshli (silnıe), únli dawıssız seslerdi kúshsiz (slabıe) dep te ataydı. Sonday-aq házirgi qazaq tilinde únli dawıssızlar uyań, únsizler qatań degen termin menen aytıladı.

Barlıq dúnya tillerinde únli dawıssız sesler kúshsiz, al únsiz dawıssızlar kúshli hawa aǵımı menen aytıla bermewi de múmkin. Geypara tillerde dawıssız seslerdiń ayrıqsha tipi ushırasadı. Onday seslerdi artikulyaciyalıq belgilerine qaray únli, yamasa únsiz dawıssız sesler qatarına jatqarıw qıyın. Olar dawıstıń qatnası jaǵınan únsizler qatarına kirse, al hawa aǵımınıń ólpeń (kúshsiz) bolıwı jaǵınan únli dawıssız seslerge uqsaydı. Bunday tiptegi dawıssız sesler latınsha lenis  (kúshsiz) degen termin menen atalıp, olar finn tilinde hám nemis tiliniń ayırım dialektlerinde gezlesedi.

Sonday-aq dawıssızlardıń jasalıwında jumsaq tańlaydıń jaǵdayına hám qaysı boslıqtıń rezonator xızmetin atqarıwına qaray dawıssız sesler awızlıq hám murınlıq bolıp eki toparǵa bólinedi. Jumsaq tańlaydıń joqarı kóterilip, murın jolın jawıp turıwı arqalı awızlıq sesler jasaladı. Jumsaq tańlaydıń túsińki halda turıp, murın jolınıń ashılıwı arqalı awız boslıǵı menen birge murın boslıǵı da rezonatr xızmetin atqaradı. Nátiyjede murınlıq sesler aytıladı. Fiziologiyalıq jaqtan kópshilik dawıssız seslerdi murınlıq hám murınlıq emes (awızlıq) etip aytıwǵa boladı. Biraq ta óz aldına ayrıqsha fonema retinde murınlıq dawıssızlar sanı jaǵınan dúnya tillerinde az ushırasadı. Máselen, qaraqalpaq tilinde murınlıq dawıssız fonemalar úshew-m, n, ń; orıs tilinde ekew-m, n.

Dawıssız sesler tiykarınan akustikalıq hám artikulyaciyalıq belgileri boyınsha klassifikaciyalanadı. Akustikalıq belgileri boyınsha dawıssız sesler sonor hám shawqımlılar bolıp bólinse, artikulyaciyalıq belgileri boyınsha eki túrli bolıp, jasalıw ornı hám jasalıw usılı jaǵınan klassifikaciyalanadı.

Qosımsha qarań

• Dawıslı sesler