Demografiya

Demografiya (grekshe demos — xalıq hám grekshe grafo — jazaman) — hár qanday pán obyekt sheńberindegi haqıyqatlıqtıń nızam hám nızamlıqların ashıp beriw, onıń izertlew maqseti esaplanadı. Soǵan qaray, demografiyanıń predmeti xalıqtıń tábiyiy tákirar payda bolıwınıń nızam hám nızamlıqların úyreniwden ibarat. Óz gezeginde, demografiya tómendegi pán tarmaqlarına bólinedi.

Demografiyalıq statistika — demografiyanıń tariyxıy tarmaǵı bolıp, xalıqtıń tákirar payda bolıwınıń tariyxıy nızamlıqların úyrenedi. Statistikalıq demografiyanıń wazıypası xalıqtıń tákirar payda bolıwına tiyisli materiallardı toplaw hám dáslepki qayta islew, demografiyalıq processlerdi statistikalıq analizlew hám baqlaw metodların islep shıǵıwdan ibarat.

Matematikalıq demografiya — demografiyalıq processlerdi modellestiriw hám boljaw hámde olar arasındaǵı baylanıslılıqtı úyreniwdiń matematikalıq usılların islep shıǵıw hám qollanıw menen shuǵıllanadı. Demografiyalıq modellerge tuwılıw, ólim, neke kesteleriniń anıqlıǵı, stacionar hám turaqlı xalıq modeli sıyaqlılar kiredi.

Tariyxıy demografiya — mámleketler hám xalıqlar tariyxındaǵı demografiyalıq processler jaǵdayı hám dinamikasın úyrenedi.

Etnikalıq demografiya — xalıqtıń tákirar payda bolıwınıń etnik qásiyetlerin izertleydi. Xalıqlar turmıs táriziniń etnik qásiyetleri, úrp-ádetleri, dástúrleri, shańaraqqa tiyisli qatnaslar quramı sıyaqlılar xalıqtıń tuwılıw dárejesi, ortasha ómir kóriwi hám salamatlıǵı jaǵdayına sezilerli tásir kórsetedi.

Ekonomikalıq demografiya — xalıqtıń tákirar payda bolıwınıń ekonomikalıq faktorların izertleydi. Ekonomikalıq faktorlar degende, jámiyet ómiriniń barlıq ekonomikalıq shárt-shárayatları hámde olardıń tuwılıw, ólim, nekeleniw dárejesine, xalıqtıń ósiw dárejesine tásiri túsiniledi.

Demografiyalıq pikirler áyyemgi dáwirlerge barıp taqaladı hám Áyyemgi Greciya, Áyyemgi Rim, Qıtay hám Hindstan sıyaqlı kóplegen civilizaciya hám mádeniyatlarda bar bolǵan. Demo- hám -grafiya qosimtasınan dúzilgen demografiya ataması xalıqtı uliwma úyreniwge qaratıladı.

Áyyemgi Greciyada bunı Gerodot, Fukidid, Gippokrat, Epikur, Protagor, Pol, Platon hám Aristoteldiń jazıwlarında tabıw múmkin. Rimde Ciceron, Seneca, Pliniy Elder, Mark Avreliy, Epiktet, Katon, Kolumella sıyaqlı jazıwshı hám filosoflar da bul haqqında áhmiyetli pikirler bildirgen. Orta ásirlerde xristian oyshılları demografiya boyınsha klassikalıq ideyalardı biykarlawǵa kóp waqıt ajırattı. Bul tarawǵa áhmiyetli úles qosqanlar Uilyam Konches, Lukalik Vartolomey, Auvergnelik Uilyam, Uilyam Pagula hám Ibn Xaldun sıyaqlı musılman sociologlar edi.