Kontentke ótiw

Depressiya

Wikipedia — erkin enciklopediya

Depressiya — bul tómen keyip hám iskerlikten bas tartıwdıń psixikalıq jaǵdayı[1]. 2020-jılǵı maǵlıwmatlar boyınsha, ol global xalıqtıń shama menen 3.5% ine, yamasa dúnya júzi boyınsha shama menen 280 million adamǵa tásir etedi[2]. Depressiya adamnıń oylarına, minez-qulqına, sezimlerine hám abadanlıq sezimine tásir etedi. Adamnıń belgili tájiriybelerden alatuǵın lázzeti yamasa quwanıshı azayadı, al azap shegiwshi adam kóbinese usı iskerliklerge motivaciyanıń yamasa qızıǵıwshılıqtıń joǵalıwın basınan keshiredi. Depressiyaǵa ushıraǵan adamlar qayǵı, kewilsizlik yamasa úmitsizlik sezimlerin, oylaw hám dıqqattı jámlewde qıyınshılıqtı, gipersomniya yamasa uyqısızlıqtı, artıqsha awqatlanıw yamasa anoreksiyanı, yamasa suicidlik oylardı basınan keshiriwi múmkin.

Depressiyanıń birneshe, geyde bir-biri menen qabatlasatuǵın derekleri bolıwı múmkin. Depressiya jaqın adamnıń ólimi sıyaqlı ómirlik waqıyalarǵa normal waqıtsha reakciya bolıwı múmkin. Sonıń menen bir qatarda, depressiya úlken depressiyalıq buzılıw, bipolyarlıq buzılıw hám distimiya sıyaqlı ayırım keyip buzılıwlarınıń simptomı bolıwı múmkin. Depressiya sonıń menen qatar ayırım fizikalıq keselliklerdiń simptomı hám ayırım dáriler hám medicinalıq emlewlerdiń qosımsha tásiri bolıp tabıladı.

Úles qosıwshı faktorlar

Melanxoliya tuwralı allegoriya, shama menen 1729-1740-jıllar, ofort hám gravyura, Metropoliten kórkem óner muzeyinde (Nyu-York qalası)

Ómirlik waqıyalar

Balalıq dáwirdegi qıyınshılıqlar, mısalı jaqın adamnıń ólimi, itibarsızlıq, psixikalıq zorlıq-zombılıq, fizikalıq zorlıq-zombılıq, jınıslıq zorlıq-zombılıq yamasa ata-analardıń tuwısqanlarǵa teń emes qatnası ereseklik dáwirdegi depressiyaǵa tásir etiwi múmkin[3][4]. Ásirese balalıq dáwirdegi fizikalıq yamasa jınıslıq zorlıq-zombılıq tiri qalǵan adamnıń ómiri dawamında depressiyanı basınan keshiriw itimallıǵı menen aytarlıqtay dárejede baylanıslı[5]. Tórt yamasa onnan kóp jaǵımsız balalıq tájiriybelerdi basınan keshirgen adamlar depressiyadan azap shegiwi 3.2 den 4.0 ke shekem kóbirek itimal[6]. Úydiń sapasınıń tómenligi, funkcionallıqtıń joqlıǵı, jasıl keńisliklerdiń jetispewshiligi hám shawqım hám hawa pataslanıwına ushıraw depressiyalıq kewil-xoshlar menen baylanıslı, bul usınday nátiyjelerdiń aldın alıw ushın jobalastırıwda itibar beriw zárúrligin atap ótedi[7]. Jaylasqan orın da depressiya hám basqa da jagımsız keyipler menen baylanıstırılǵan. Úlken qala aymaqlarında jasaytuǵınlar arasında depressiya dárejesi jasamaytuǵınlarǵa qaraǵanda tómenirek ekeni kórsetilgen[8]. Sonday-aq, kishirek qalalar hám awıl aymaqlarınan bolǵanlar depressiya, qáweterleniw hám psixologiyalıq kesellik dárejeleri joqarıraq bolıwǵa beyim[9].

Izertlewler shıpakerlerdiń kóplegen basqa jumıs túrlerindegi adamlarǵa qaraǵanda eń joqarı depressiya hám suicid dárejelerine iye bolǵanın izbe-iz kórsetken — suicid ushın, erkek shıpakerler ushın 40% joqarı, al hayal shıpakerler ushın 130% joqarı[10][11][12].

Depressiyalıq keyipti payda etiwi múmkin bolǵan ómirlik waqıyalar hám ózgerislerge tómendegiler kiredi, biraq olar menen sheklenbeydi: bala tuwılıwı, menopauza, finanslıq qıyınshılıqlar, jumıssızlıq, stress (mısalı jumıstan, bilimlendiriwden, áskeriy xızmetten, shańaraqtan, jasaw sharayatlarınan, nekeden hám t.b.), medicinalıq diagnoz (rak, AIV, qant diabeti hám t.b.), bulling, jaqın adamnan ayrılıw, tábiyiy apatlar, sociallıq izolyaciyalanıw, zorlaw, qarım-qatnasıq mashqalaları, qızǵanısh, ajırasıw yamasa apatshılıq jaraqatı[13][14][15][16][17]. Uqsas depressiyalıq simptomlar aman qalǵan adamnıń ayıbı menen baylanıslı[18]. Jasóspirimler ásirese sociallıq qabıl etilmew, qatarlaslarınıń basımı yamasa bullingten keyin depressiyalıq keyipti basınan keshiriwge beyim bolıwı múmkin[19].

Jumıs hám depressiya

Joqarı sapalı uzaq múddetli izertlewler jıynaǵı jaǵımsız jumıs islewdi depressiyalıq simptomlar hám buzılıwlardıń artıwı menen baylanıstırǵan. Depressiya qáwpin arttıratuǵın jumıs ornı stressorlarına artıqsha jumıs júklemeleri, az avtonomiya, jaǵımsız miynet-sıylıq teńsizligi hám jumıs ornındaǵı bulling kiredi.

Balalıq hám jasóspirimlik dáwir

Balalıq hám jasóspirimlik dáwirdegi depressiya ereseklerdiń úlken depressiyalıq buzılıwına uqsas, degen menen jas azap shegiwshiler ereseklerde kórinetuǵın kóbirek keń tarqalǵan qayǵılı, bos yamasa úmitsiz sezimlerdiń ornına artqan tınıshsızlanıw yamasa minez-qulıq qadaǵalawınıń buzılıwın kórsetiwi múmkin. Stresske ushıraǵan, joǵaltıw yamasa qayǵını basınan keshirip atırǵan yamasa basqa tiykarǵı buzılıwlarǵa iye balalar depressiyaǵa ushıraw qáwipi joqarı. Jasóspirimlerdegi depressiya kóbinese basqa kewil-xosh buzılıwlarınan tısqarı psixikalıq buzılıwlar menen birge júredi, kóbinese qáweterleniw buzılıwları, ásirese sociallıq qáweterleniw buzılıwı hám minez-qulıq buzılıwı. Depressiya sonday-aq shańaraqlarda dawam etiwge beyim[20].

Jeke ózgeshelik

Depressiya tómen ekstraversiya menen baylanıslı, al nevrotizmniń joqarı dárejelerine iye adamlar depressiyalıq simptomlardı basınan keshiriwi kóbirek itimal hám depressiv buzılıw diagnozın alıwı itimal. Sonıń menen qatar, depressiya tómen sanalılıq penen baylanıslı. Tómen sanalılıqtan payda bolıwı múmkin bolǵan ayırım faktorlarǵa shólkemlespegenlik hám ómirden qanaatlanbaw kiredi. Adamlar usı faktorlar nátiyjesinde stress hám depressiyaǵa kóbirek ushırawı múmkin[21].

Medicinalıq emlewdiń qosımsha tásiri

Ayırım erte áwlad beta-blokatorlar geypara nawqaslarda depressiyanı payda etiwi múmkin, degen menen bul tuwralı dáliller hálsiz hám qarama-qarsı. Alfa interferon terapiyası menen depressiya arasındaǵı baylanıs ushın kúshli dálil bar. Bir izertlew alfa interferon menen emlengen nawqaslardıń úshten biri úsh aylıq emlewden keyin depressiyaǵa ushıraǵanın anıqlaǵan. (Beta interferon terapiyası depressiya dárejelerine tásir etpeytuǵın bolıp kórinedi.) Alopeciyanı emlewde qollanılatuǵın finasteridtiń ayırım nawqaslarda depressiyalıq simptomlardı arttıratuǵını haqqında ortasha kúshli dálil bar. Bezewdi emleytuǵın izotretinoinniń depressiya menen baylanısı haqqındaǵı dálil kúshli[22]. Depressiya qáwpin arttıratuǵın bolıp kórinetuǵın basqa dárilerge antikonvulsantlar, antimigren dárileri, antipsixotikler hám gonadotropin-azat etiwshi gormon agonisti sıyaqlı gormonal agentler kiredi[23].

Psixiatriyalıq emes kesellikler

Depressiyalıq keyip bir qatar juqpalı kesellikler, awqatlanıw jetispewshilikleri, nevrologiyalıq jaǵdaylar hám fiziologiyalıq mashqalalardıń nátiyjesi bolıwı múmkin, sonıń ishinde gipoandrogenizm (erkeklerde), Addison awırıwı, Kushing sindromı, qawipli anemiya, gipotireoz, giperparatireoz, Laym awırıwı, multipleks skleroz, Parkinson awırıwı, celiak awırıwı, sozılmalı awırıw, insult, diabet, rak hám AIV. Autistlik kúyiw de depressiya retinde qáte diagnoz qoyılıwı múmkin.

Izertlewler sozılmalı awırıwdan azap shegetuǵın nawqaslardıń 30 dan 85 procentke shekemgisiniń jáne klinikalıq depressiyaǵa ushıraǵanın anıqlaǵan[24][25][26]. 2014-jılǵı Xuli hám basqalardıń izertlewi sozılmalı awırıw suicid arqalı óliw itimallıǵın eki-úsh ese arttıratuǵın juwmaqqa kelgen[27]. 2017-jılı Britaniya medicina associaciyası Ullı Brittaniyanıń sozılmalı awırıw nawqaslarınıń 49% inde depressiya bar ekenin anıqlaǵan[28].

Insulttan aman qalǵanlardıń 1/3 ke shekemgisinde keyin insulttan keyingi depressiya rawajlanadı. Insultlar miydiń emociyalardı qayta islew, sıylıq hám tanıw menen baylanıslı bólimlerine zıyan keltiriwi múmkin bolǵanı sebepli, insult depressiyanıń tikkeley sebebi dep esaplanıwı múmkin[29].

Derekler

  1. ↑ «Depression Basics». NIMH (2016). 11-iyun 2013-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 22-oktyabr 2020-jıl.
  2. ↑ «Depression» (en). World Health Organization. 26-dekabr 2020-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 7-aprel 2021-jıl.
  3. ↑ "The link between childhood trauma and depression: insights from HPA axis studies in humans". Psychoneuroendocrinology 33 (6): 693–710. July 2008. doi:10.1016/j.psyneuen.2008.03.008. PMID 18602762.
  4. ↑ "Mothers' Differentiation and Depressive Symptoms among Adult Children". Journal of Marriage and the Family 72 (2): 333–345. April 2010. doi:10.1111/j.1741-3737.2010.00703.x. PMID 20607119.
  5. ↑ "Sexual and physical abuse in childhood is associated with depression and anxiety over the life course: systematic review and meta-analysis". International Journal of Public Health 59 (2): 359–72. April 2014. doi:10.1007/s00038-013-0519-5. PMID 24122075.
  6. ↑ "The enduring effects of abuse and related adverse experiences in childhood. A convergence of evidence from neurobiology and epidemiology". European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience 256 (3): 174–186. April 2006. doi:10.1007/s00406-005-0624-4. PMID 16311898.
  7. ↑ "Living environment and its relationship to depressive mood: A systematic review". International Journal of Social Psychiatry 64 (1): 92–103. February 2018. doi:10.1177/0020764017744582. PMID 29212385.
  8. ↑ "Evidence and theory for lower rates of depression in larger US urban areas". Proceedings of the National Academy of Sciences 118 (31). August 2021. doi:10.1073/pnas.2022472118. PMID 34315817.
  9. ↑ "Rural–urban differences in personality traits and well-being in adulthood". Journal of Personality 92 (1): 73–87. February 2023. doi:10.1111/jopy.12818. PMID 36725776.
  10. ↑ "Prevalence of Depression, Depressive Symptoms, and Suicidal Ideation Among Medical Students: A Systematic Review and Meta-Analysis". JAMA 316 (21): 2214–2236. 6 December 2016. doi:10.1001/jama.2016.17324. PMID 27923088.
  11. ↑ "Prevalence of Depression and Depressive Symptoms Among Resident Physicians". JAMA 314 (22): 2373–83. 8 December 2015. doi:10.1001/jama.2015.15845. PMID 26647259.
  12. ↑ "Medical Student Distress and the Risk of Doctor Suicide". The New York Times. 7 October 2010.
  13. ↑ "Mood, depression, and reproductive hormones in the menopausal transition". The American Journal of Medicine 118 (12B): 54–8. December 2005. doi:10.1016/j.amjmed.2005.09.033. PMID 16414327.
  14. ↑ "Life Events and Depression". Annals of Punjab Medical College 2 (1): 11–16. 31 January 2008. doi:10.29054/apmc/2008.621.
  15. ↑ "Prevalence of Depression and Depressive Symptoms Among Resident Physicians: A Systematic Review and Meta-analysis". JAMA 314 (22): 2373–83. December 2015. doi:10.1001/jama.2015.15845. PMID 26647259.
  16. ↑ «NIMH » Perinatal Depression». www.nimh.nih.gov. 27-mart 2020-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 29-oktyabr 2020-jıl.
  17. ↑ «Postpartum Depression». medlineplus.gov. 27-iyul 2016-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 29-oktyabr 2020-jıl.
  18. ↑ "Survivor guilt: Theoretical, empirical, and clinical features". International Forum of Psychoanalysis 31 (3): 176–190. 2022-07-03. doi:10.1080/0803706X.2021.1941246.
  19. ↑ "The emergence of depression in adolescence: development of the prefrontal cortex and the representation of reward". Neuroscience and Biobehavioral Reviews 32 (1): 1–19. doi:10.1016/j.neubiorev.2007.04.016. PMID 17570526.
  20. ↑ "The Depressed Child". July 2013. https://www.aacap.org/AACAP/Families_and_Youth/Facts_for_Families/FFF-Guide/The-Depressed-Child-4.aspx.
  21. ↑ Daze. «Explore the Impact of Depression Traits» (en-US). BrainsWay (8-mart 2022-jıl). Qaraldı: 30-aprel 2024-jıl.
  22. ↑ General Medical Drugs Associated with Depression. pp. 28–41.
  23. ↑ Drug-Induced Diseases Section IV: Drug-Induced Psychiatric Diseases Chapter 18: Depression — 1–23 bet. 
  24. ↑ Sheng, Jiyao; Liu, Shui; Wang, Yicun; Cui, Ranji; Zhang, Xuewen (2017). "The Link between Depression and Chronic Pain: Neural Mechanisms in the Brain". Neural Plasticity 2017: 1–10. doi:10.1155/2017/9724371. PMC 5494581. PMID 28706741.
  25. ↑ Surah, A; Baranidharan, G; Morley, S (April 2014). "Chronic pain and depression". Continuing Education in Anaesthesia Critical Care & Pain 14 (2): 85–89. doi:10.1093/bjaceaccp/mkt046.
  26. ↑ Holmes, Alex; Christelis, Nicholas; Arnold, Carolyn (October 2013). "Depression and chronic pain". Medical Journal of Australia 199 (S6): S17-20. doi:10.5694/mja12.10589. PMID 25370278.
  27. ↑ U.S. Department of Veterans Affairs. «Managing Chronic Pain May Protect Against Suicide Risk» (2022).
  28. ↑ «Chronic pain: supporting safer prescribing of analgesics». British Medical Association (2017).
  29. ↑ "Post-stroke depression: A 2020 updated review". General Hospital Psychiatry 66: 70–80. 2020-09-01. doi:10.1016/j.genhosppsych.2020.06.011. PMID 32717644.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Depressiya&oldid=194572» saytınan alınǵan