Deshti Qıpshaq

	Deshti Qıpshaq ; parsısha دشت قپچاق; Qáwimler birlespesi
	; Deshti Qıpshaq
Til(ler)i	qıpshaq tili
Dini	táńrishilik, xristianlıq, keyinirek islam
Xalqı	Qıpshaqlar, kimaklar, qańlılar, oǵuzlar, saksler hám basqalar
Dinastiya	Terter-Oba
	Miyras bolıp ótiwi
	← Kimak qaǵanlıǵı; ← Xazar qaǵanlıǵı; Altın Orda →;

Deshti Qıpshaq^[1], Úlken Qıpshaq^[2]^[3], yaki Tatar dashti^[4],Poloves dalası, Qıpshaq dalası^[1], batıs Evropada Kumaniya (parsısha دشت قپچاق [dašt-i qipčāq], qıpshaq dalası; qazaqsha Deshti Qipshaq; qırǵ.: Dashti Qıpshaq ;qaraqalpaqshada: Deshti Qıpshaq; qırım tatarsha: Deşt-i Qıpçaq; ) — Evraziyanıń tarıyxıy aymaǵı bolıp, tómengi Dunaydan Irtısqa shekemgi Ullı Dala hám Tómengi Sırdárya hám Qırımnan Bolgariya Voljsko-Kamskiyge shekemgi aralıqta jaylasqan^[5].

Etimologiyası

Dáslep Deshti Qıpshaq ataması XI ásirde Deshti Qıpshaq atamasınıń avtorı Nasır Xısraw tárepinen Irtısh boylarınan kelip, 1030-jıldan baslap Xorezmge arqa jaqtan qońsı bolǵan Qaraqalpaqstan hám házirgi Qazaqstan aymaqların, sońınan Arqa Kavkaz, Azov boyı hám Arqa Qara teńiz boyı dalaların iyelegen. Deshti Qıpshaq atamasınıń kelip shıǵıwına baylanıslı boljawlardıń biri parsı tilindegi «Dasht» — «úlken dala», «Qıpshaq» — eń iri túrkiy qáwimlerden biri — Qıpshaqtıń atı (XI-XVI ásirlerge tiyisli parsı hám arab dereklerinde «Qıpshaq», «Xixchak», «Kichchak», «Qıpshaq», «Xifchak» dep te ataladı).

Bóliniwi

Tarıyxıy ráwishte Deshti Qıpshaqtıń Batıs hám Shıǵıs Qıpshaqqa bólingende, olardıń shegarası Volga yamasa Jayıq (házirgi — Ural) dáryası boylap belgilengen. Batıs Qıpshaq rus jılnamalarında «Polovetskaya zemlya»(polovecler, yaǵnıy qıpshaqlar jeri), keyin ala Dikaya polya^[6] dep te atalǵan. Qırım xanlıǵı óz-ózin atawda Deshti-Qıpshaq atamasın qollanǵan. XVI-XVIII ásirlerge kelip «Deshti Qıpshaq» ataması Orta Aziya tariyxında Shıǵıs Qıpshaq (házirgi Qazaqstan) jerlerin atawda qollanılǵan^[7].

Tariyx

XІ ásirdiń baslarında Altay tawlarınan qıpshaqlar kelip, Oguzlar, Pechenegler hám basqa xalıqlardı Sırdáryanıń tómengi aǵısınan qısıp shıǵarıp, olardı Orta Aziya hám Arqa Qara teńiz boyınıń dalalarına kóshiwge májbúr etken. Bul waqıtqa kelip olar pútkil Qazaqstan aymaǵın (Jetiózek aymaǵınan basqa) óz qol astına alatuǵın edi. Batıs shegara Volga dáryası boylap, shıǵıs shegara Irtish dáryası boylap ótken. Solay etip, Qazaqstanda Volgadan Irtishke shekemgi aralıqta qáwimlik konfederaciya Deshti Qıpshaq dúzildi. XIII ásirlerde Deshti Qıpshaqtı Mongoliya imperiyasınıń tiykarın salıwshı hám birinshi húkimdarı Shıńǵısxan áskerleri basıp alıp, ol Jochi Ulusinıń, yaǵnıy úleslik, keyin ala óz aldına ǵárezsiz mámleket bolǵan Altın Ordanıń ózegi bolǵan. XIV ásir baslarında Altın Ordada, Ózbekxan dáwirinde, Deshti Qıpshaqtıń úlken bóliminde mámleketlik din islam dini boldı^[8].

Derekler

1 2 Geografiyalıq enciklopediyalıq sózlik.
↑ Islam enciklopediyası. 2-baspa.
↑ Nasir Xusrav falsafasidagi bilimlar. — ISSN 2074-5869.
↑ «Qadimgi tatar davlatlari Markaziy Osiyoda». cyberleninka.ru.
↑ Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — Úlgi:±. — Úlgi:Publikaciya/orın, 2004—2017..
↑ «DESHT-Í-KIPCHAK • Bolshaya rossiyskaya enciklopediya - elektronnaya versiya». old.bigenc.ru. 18-aprel 2023-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 22-may 2023-jıl.
↑ ДЕШТ Дешт-и-Кипчак Arxiv nusqa от 16 oktyabrdiń 2023 на Wayback Machine // Советская историческая энциклопедия]
↑ " Ermatov M. " Etnogenez i stanovlenie predkov uzbekskogo naroda. Tashkent, 1968 " Axmedov B. " Gosudarstvo kochevıx uzbekov. Tashkent, 1965

[a-1] 1 2 Geografiyalıq enciklopediyalıq sózlik.

[avtohavola1-2] Islam enciklopediyası. 2-baspa.

[avtohavola2-3] Nasir Xusrav falsafasidagi bilimlar. — ISSN 2074-5869.

[4] «Qadimgi tatar davlatlari Markaziy Osiyoda». cyberleninka.ru.

[5] Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — Úlgi:±. — Úlgi:Publikaciya/orın, 2004—2017..

[6] «DESHT-Í-KIPCHAK • Bolshaya rossiyskaya enciklopediya - elektronnaya versiya». old.bigenc.ru. 18-aprel 2023-jılda túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 22-may 2023-jıl.

[slovarist-7] ДЕШТ Дешт-и-Кипчак Arxiv nusqa от 16 oktyabrdiń 2023 на Wayback Machine // Советская историческая энциклопедия]

[8] " Ermatov M. " Etnogenez i stanovlenie predkov uzbekskogo naroda. Tashkent, 1968 " Axmedov B. " Gosudarstvo kochevıx uzbekov. Tashkent, 1965

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]