Dinmuxammed Qonaev

Dinmuxammed Qonaev
Dinmuxammed Qonaev
qazaqsha Дінмұхаммед Ахметұлы Қонаев
	Qonaev 1952-jılı
Qazaqstan KP OK birinshi xatshısı
	Wákillik dáwiri; 1964-jıl 7-dekabr — 1986-jıl 16-dekabr
Aldınǵısı	Ismayıl Yusupov
Keyingisi	Gennadiy Kolbin
Qazaq SSR Ministrler Keńesiniń baslıǵı
	Wákillik dáwiri; 1962-jıl — 1964-jıl
Jeke maǵlıwmatları
Tuwılǵan sáne	12-yanvar 1912
Tuwılǵan jeri	Vernıy (házirgi Almatı), Rossiya imperiyası
Qaytıs bolǵan sáne	22-avgust 1993 (81 jasta)
Qaytıs bolǵan jeri	Almatı, Qazaqstan
Puqaralıǵı	SSRA, Úlgi:KZ
Siyasiy partiyası	KPSS (1939–1989)
Kásibi	Taw-kán injeneri, siyasatshı
Sıylıqları	3 márte Socialistlik Miynet Qaharmanı, 8 márte Lenin ordeni

Dinmuxammed Axmet ulı Qonaev (qazaqsha Дінмұхаммед Ахметұлы Қонаев; 1912-jıl 12-yanvar — 1993-jıl 22-avgust) — keńes mámleketlik hám partiya iskeri, Qazaq SSRı Kommunistlik partiyasınıń birinshi sekretarı (1960–1962, 1964–1986). Ol Qazaqstan tariyxında respublikanı eń uzaq basqarǵan (derlik 25 jıl) jetekshi esaplanadı^[2].

Biografiyası

Qonaev Almatı qalasında tuwılǵan. 1936-jılı Moskvadaǵı taw-kán institutın tamamlap, injener-mexanik qánigeligine iye boldı. Miynet jolın Balqashtıń ken orınlarında baslap, qısqa waqıt ishinde bas basqarmanın bas injeneri dárejesine deyin kóterildi.

Ekinshi jahan urısı jıllarında Qazaqstanǵa kóshirilgen kárxanalardı iske túsiriwde hám áskeriy resurslardı jiberiwde úlken miynet etti. 1952–1955-jılları Qazaq SSR Ilimler akademiyasın basqardı^[3].

Basshılıq dáwiri

Qonaevtıń dáwiri Qazaqstannıń «altın dáwiri» retinde tán alınadı. Onıń tásiri menen Qazaqstan SSSR quramındaǵı eń iri ekonomikalıq oraylardıń birine aylandi:

Sanaat: Pavlodar hám Shımkentte iri neftti qayta islew zavodları qurıldı. Kómir hám elektr energiyası islep shıǵarıw 6-9 mártege arttı.
Awıl xojalıǵı: Qazaqstan hár jılı Keńes Awqamına «milliard put» (16 mln tonnadan artıq) ǵálle tapsıratuǵın mámleketke aylandı.
Almatı qalası: Házirgi Almatınıń kópshilik kórnekli imaratları (Medeu sport kompleksi, «Qazaqstan» miymanxanası, Milliy kitapxana hám t.b.) onıń dáwirinde qurıldı^[4].

Jeltoqsan waqıyaları

1986-jılı Mixail Gorbachev Qonaevtı xızmetinen bosatıp, onıń ornına Qazaqstanǵa heshqanday baylanısı joq Gennadiy Kolbindi tayınladı. Bul sheshim 16-dekabr kúni Almatıda jergilikli xalıqtıń (ásirese, jaslardıń) narazılıq kóterilislerine alıp keldi. Bul tariyxta «Jeltoqsan waqıyaları» (Dekabr waqıyaları) degen at penen qaldı. Bul waqıyadan soń Qonaev úy qamaǵına alındı hám repressiyaǵa ushıradı.

Sıylıqları

Sovetlik

	Úsh márte Socialistlik Miynet Qaharmanı (1972, 1976, 1982)^[5]
	8 márte Lenin ordeni (1957, 1962, 1971, 1972, 1973, 1976, 1979, 1982)
	Oktyabr Revolyuciyası ordeni (1967)
	I dárejeli Watan urısı ordeni (1985)
	Miynet Qızıl Bayraq ordeni (1945)
	«Miynette batırlıǵı ushın» medalı (1959)
	«Miynette qaharmanlıǵı ushın» medalı (1939)
	«1941–1945-jıllardaǵı Ullı Watan urısındaǵı batırlıq miyneti ushın» medalı (1945)
	«1941–1945-jıllardaǵı Ullı Watan urısındaǵı jeńistiń 20 jıllıǵı» yubiley medalı (1965)
	«1941–1945-jıllardaǵı Ullı Watan urısındaǵı jeńistiń 30 jıllıǵı» yubiley medalı (1975)
	«1941–1945-jıllardaǵı Ullı Watan urısındaǵı jeńistiń 40 jıllıǵı» yubiley medalı (1985)
	«Vladimir Ilyich Leninniń tuwılǵanına 100 jıl tolıwı múnásibeti menen» yubiley medalı (1969)
	«Miynet veteranı» medalı (1974)
	«Áskeriy doslıqtı bekkemlegenligi ushın» medalı
	«SSSR Mámleketlik shegarasın qorǵawdaǵı xızmeti ushın» medalı
	«Tıń jerlerdi ózlestirgenligi ushın» medalı (1956)
	«SSSR Qurallı Kúshlerine 50 jıl» yubiley medalı (1967)
	«SSSR Qurallı Kúshlerine 60 jıl» yubiley medalı (1978)
	«Leningraddıń 250 jıllıǵı múnásibeti menen» medalı (1957)
	«Kievtiń 1500 jıllıǵı múnásibeti menen» medalı (1982)

Shet ellik

	Georgiy Dimitrov ordeni (1982, Bolgariya)
	«25-fevral jeńisi» ordeni, I dárejeli (1982, Chexoslovakiya)
	Suxe-Bator ordeni (1974, Mongoliya)

Estelik

Qonaev 1993-jılı júrek awırıwınan qaytıs boldı. Qazaqstan ǵárezsizlik alǵannan soń, onıń atı tolıq aqlandı.

2022-jılı Almatı wálayatındaǵı Qapshaǵay qalasına Qonaev atı berildi hám ol wálayat orayına aylantırıldı.
Almatıda onıń úy-muzeyi hám birneshe estelikleri bar.

Derekler

1 2 Dinmukhamed Akhmedovich Kunayev // Encyclopædia Britannica (ing.).
↑ Vronskaya, Jeanne (24 August 1993) "Obituary: Dinmukhamed Kunayev". The Independent London, Gazette Section, p. 18.
↑ «Кунаев Динмухамед Ахмедович». warheroes.ru. Qaraldı: 2022-jıl 20-mart.
↑ «1964-1986 LEADER OF THE KAZAKH SSR». Kunayev.kz. Qaraldı: 2024-jıl 24-avgust.
↑ "Memorial plaque put up in Alma-Ata for ex-communist boss" ITAR-TASS news agency: BBC Summary of World Broadcasts British Broadcasting Company (16 January 1995)

Sırtqı siltemeler

Qazaqstan: Rawajlanıwdıń jeti jıllıq rejesi — Dinmuxamed Qonaev tárepinen
Estelik teńge — Qonaevtıń tuwılǵanına 100 jıl

[_5d7b2bc3f6f4253a-1] 1 2 Dinmukhamed Akhmedovich Kunayev // Encyclopædia Britannica (ing.).

[indep-2] Vronskaya, Jeanne (24 August 1993) "Obituary: Dinmukhamed Kunayev". The Independent London, Gazette Section, p. 18.

[3] «Кунаев Динмухамед Ахмедович». warheroes.ru. Qaraldı: 2022-jıl 20-mart.

[Leader_1964-86-4] «1964-1986 LEADER OF THE KAZAKH SSR». Kunayev.kz. Qaraldı: 2024-jıl 24-avgust.

[boss-5] "Memorial plaque put up in Alma-Ata for ex-communist boss" ITAR-TASS news agency: BBC Summary of World Broadcasts British Broadcasting Company (16 January 1995)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]