Kontentke ótiw

Djakarta

Siltemelerdi redaktorlaw
Wikipedia — erkin enciklopediya
Djakarta

Golden Triangle of Jakarta
Bundaran HI
Jakarta Old Town
National Museum
Maritime Museum
Merdeka Palace
Fayl:Jakarta Indonesia National-Monument-02.jpg
Monas
Djakarta rásmiy gerbi
Gerb
6°10′48″S 106°49′48″E / 6.18000°S 106.83000°E / -6.18000; 106.83000
Aymaq túripaytaxt qala
MámleketIndoneziya
Jer maydanı660.982 km²
Xalıq sanı
 (2024)
10,684,946 adam
Waqıt zonasıUTC+07:00
Djakarta kartada
Djakarta
Djakarta

Djakarta (indo. Jakarta, yavasha -{Jakarta}-) (Jayakarta) — Indoneziyanıń paytaxtı hám de eń iri qalası. Yava atawınıń arqa-batıs jaǵasında Shilivung dáryasınıń Yava teńizine quyar jerınde jaylasqan[1][2].

Etimologiyası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Házirgi Djakarta aymaǵı óziniń táriyxı dawamında bir neshe atlar menen atalǵan. Bul aymaqtaǵı mákan jaylar haqqındaǵı dáslepki esletpeler IV ásirdegi Tarumanagara pachalıǵındaǵı Tugu jazıwında sáwlelenedi, Sundapura atı jazılǵan. Keyingi ásirlerde bul gavan qalası Sunda Kelapa atı menen belgili bolıp, Batıs Yavanıń arqa jaģasındaǵı Sunda patshalıǵınıń tiykarģı portı bolıp xızmet etedi[1][3].

Djakarta ataması XVI ásirde kirgizilgen[4]. Ol sanskrit tilindegi जय jaya (jeńimpaz) hám कृत krta (erisilgen, qolǵa kirgizilgen) sózlerinen alınǵan bolıp, "tolıq jeńis" yamasa "jeńiske erisken is" mánisin bildiredi[5][6] . Dáslepki Evropa esaplarında bul atama Jacatra yamasa Jacarta sıyaqlı formalarda jazılǵan. Bul atama sol dáwirdegi regiondaǵı siyasiy ózgerislerdi belgilep berdi hám XVII ásir baslarına shekem qollanıldı.

1619-jılı Gollandiyanıń "Ost-Indiya" kompaniyası qalanı gollandiyalılar ózleriniń ata-babaları dep esaplagan german qawimi - bataviyler húrmetine Bataviya dep qayta atadı. Bataviya ataması Gollandiya koloniyası dáwirinde úsh ásirden artıq rásmiy qollanılıwda qaldı. Ekinshi jáhán urısında yaponlar okkupaciyası dáwirinde qala qısqa waqıtqa Jakaruta Tokubetsu-shi ("Jakarta arnawlı qalası") atı menen ózgertilgen, sonnan keyin indoneziyalıq Jakarta forması Indoneziya ǵárezsizliginen keyin rásmiy atamaǵa aylanǵan[1].

Geografiyası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Djakarta qoltıǵındaǵı Ankol plyajı

Djakarta 661,23 km² maydandı iyelep, Indoneziyada jer maydanı boyınsha eń kishi wálayat bolıp esaplanadı. Biraq, keńirek Djakarta metropoliten aymaǵı shama menen 6392 km² maydandı iyeleydi hám qońsılas Batıs Yava hám Banten provinciyalarına shekem dawam etedi[7]. Metropoliten aymaǵına Bekasi, Tangerang hám Bogor regentlikleri, sonday-aq, Bogor, Depok, Bekasi, Tangerang hám Qubla Tangerang qalaları kiredi.

Qala Yavanıń arqa-batıs jaǵasında, Java teńiziniń kirgizbesi Djakarta qoltıǵındaǵı Ciliwung dáryasınıń quyar jerinde jaylasqan. Djakarta qalasınıń arqa bólimi tiykarınan pás teńiz boyı tegisliklerinen ibarat bolıp, ayırım aymaqları teńiz qáddinen tómen[8] hám sonlıqtan suw tasqınlarına beyim, qubla rayonları bolsa biraz biyik hám tóbelikli. Hákimshilik jaqtan Djakarta materik qalasınıń arqasındaǵı Djakarta qoltıǵında jaylasqan Mıń atawlar arxipelagin de óz ishine aladı.

Djakarta teńiz qáddinen ortasha 8 metr bálentliktegi tegis allyuvial tegislikte jaylasqan. Táriyxıy jaqtan aymaqtıń kópshilik bólimi batpaqlı jerlerden ibarat bolıp, qalanıń ayırım bólimleri qayta tiklengen jaǵalıq plyajlarında qurılǵan. Djakarta arqalı qubladaǵı Panchak tawlıqlarınan Yava teńizine qaray on úsh dárya, sonıń ishinde, Ciliwung, Angke, Sunter hám Grogol dáryaları aǵıp ótedi[9][10] . Bul suw jolları máwsimlik jawın-shashın hám drenaj mashqalaları menen birgelikte qalanıń tákirarlanıwshı suw tasqını mashqalalarına sebep boladı.

Djakarta sonday-aq, jerlerdiń shógiwi hám suwdı basqarıwǵa baylanıslı ekologiyalıq mashqalalar menen de shuǵıllanbaqta. Qalanıń ayırım bólimleri - ásirese, arqa teńiz boyındaǵı aymaqlar, tiykarınan, jer astı suwlarınıń hádden tıs tartılıwı hám qalalardıń jedel rawajlanıwı sebepli jılına bir neshe santimetrge batıp barmaqta[11]. Bul qáwip-qáterlerdi azaytıw maqsetinde suw tasqınlarına qarsı gúresiw joybarları hám jaǵalıqlardı qorǵaw ilajları, sonıń ishinde, Jakarta qoltıǵındaǵı plotinalar hám teńiz diywalı sistemaları islep shıǵılǵan[12]. Hawanıń pataslanıwı hám dáryalardıń pataslanıwı da qaladaǵı ekologiyalıq mashqalalardıń biri bolıp esaplanadı[13][14][15].

Hawa-rayı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Djakarta qalasındaǵı Drazzle

Djakarta tropikalıq musson klimatına iye (Kóppen: Am), tropikalıq toǵay klimatı menen shegaralas (Kóppen: Af). Qalada oktyabr-may aylarında uzaq waqıtlı ıǵal máwsim, iyun-sentyabr aylarında bolsa salıstırmalı qurǵaq máwsim boladı, biraq jawın-shashın jıl dawamında boladı. Eń kóp jawın-shashın yanvar hám fevral aylarına tuwra keledi, bul aylarda aylıq jawın-shashın ortasha 300 millimetrge jaqın, avgust bolsa eń qurǵaq ay bolıp esaplanadı[16].

Djakartada tákirarlanıwshı suw tasqınlarına máwsimlik hawa-rayı tásir kórsetedi. Íǵallı máwsimde kúshli musson samalları hám Yavanıń batısındaǵı atmosfera cirkulyaciyası jawın-shashınlardı kúsheytiwi hám qalaǵa aǵıp keletuǵın dárya suwınıń muǵdarın arttırıwı múmkin. Djakartadaǵı oylı-bálentlik hám qala qurılısınıń tıǵızlıǵı menen birgelikte bul sharayatlar waqtı-waqtı menen suw tasqınları hám kúshli jawın-shashınlarǵa alıp keliwi múmkin[17].

Djakartada temperatura jıl dawamında turaqlı jıllı bolıp, kúndiz ortasha 32 °C (89,6 °F) hám túnde 24 °C (75,2 °F) átirapında boladı. Ortasha aylıq temperaturalar biraz gana ózgerip, eń salqın aylarda 27 °C (80,6 °F) tan eń jıllı aylarda 28 °C (82,4 °F) átirapında boladı. Jazılǵan ekstremal jaǵdaylar shama menen 18,9 °C (66,0 °F) tan 37,9 °C (100,2 °F) qa shekem[18].

Gallereya

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. 1 2 3 "The capital's 'childhood' names". The Jakarta Post. https://www.thejakartapost.com/news/2019/01/28/the-capitals-childhood-names.html.
  2. ↑ «Sunda Kelapa – Batavia – Jakarta Jakarta's History in a Glance». Explore Sunda. Qaraldı: 2024-jıl 14-aprel.
  3. ↑ «Sunda Kelapa – Batavia – Jakarta Jakarta's History in a Glance». Explore Sunda. Qaraldı: 2024-jıl 14-aprel.
  4. ↑ «History of Jakarta». Jakarta News. 2011-jıl 20-avgust sánesinde túp nusqadan arxivlendi.
  5. ↑ «jaya». Sanskrit Dictionary. 2017-jıl 31-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2017-jıl 11-iyun.
  6. ↑ «krta». Sanskrit Dictionary. 2017-jıl 31-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2017-jıl 11-iyun.
  7. ↑ «Publikasi Provinsi dan Kabupaten Hasil Sementara SP2010». Bps.go.id. 2010-jıl 13-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2011-jıl 7-iyun.
  8. ↑ «The Tides: Efforts Never End to Repel an Invading Sea». Jakarta Globe. 2015-jıl 17-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2015-jıl 15-noyabr.
  9. ↑ Simanjuntak, T. P. Moan (16 July 2014). "Maja River in Pegadungan Strewn with Water Hyacinth and Mud". Berita Resmi Pemprov. http://beritajakarta.com/en/read/2632/Maja_River_in_Pegadungan_Strewn_with_Water_Hyacinth_and_Mud.
  10. ↑ Elyda, Corry (27 December 2014). "BPK slams city's efforts to manage liquid waste". The Jakarta Post. http://www.thejakartapost.com/news/2014/12/27/bpk-slams-city-s-efforts-manage-liquid-waste.html.
  11. ↑ Mei Lin, Mayuri (12 August 2018). "Jakarta, the fastest-sinking city in the world". BBC News. https://www.bbc.com/news/world-asia-44636934.
  12. ↑ Hendrix, Esmeralda. "Dutch to study new dike for Jakarta Bay". http://www.thejakartapost.com/news/2011/07/27/dutch-study-new-dike-jakarta-bay.html.
  13. ↑ «Jakarta, the fastest-sinking city in the world» (2018-jıl 16-avgust). 2021-jıl 27-aprel sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2021-jıl 27-aprel.
  14. ↑ «Jakarta is the world's most polluted city. Blame the dry season and vehicles for the gray skies». AP News (2023-jıl 11-avgust). Qaraldı: 2024-jıl 14-iyul.
  15. ↑ «Jakarta air pollution worsens, little progress after 2021 ruling». The Jakarta Post. Qaraldı: 2024-jıl 26-yanvar.
  16. ↑ «General Information». Water Indonesia. 2024-jıl 16-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2024-jıl 16-iyul.
  17. ↑ «Monsoon Effect at Flood Phenomena on 2002 and 2007 in DKI-Jakarta». UNDIP INSTITUTIONAL REPOSITORY. 2012-jıl 22-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2012-jıl 22-noyabr.
  18. ↑ «Extreme temperatures around the world». Maximiliano Herrera's Human Rights Site. Qaraldı: 2016-jıl 20-iyul.

Sırtqı siltemeler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Wikimedia Commonsta
Jakarta boyınsha fayllar bar.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Djakarta&oldid=212118» saytınan alınǵan