Drama (film hám televidenie)
Film hám televideniede drama — bul kórinisi jaǵınan házil-dálkekke qaraǵanda salmaqlıraq bolıwdı gózleytuǵın bayan etiwshi kórkem ádebiyattıń (yamasa yarım kórkem ádebiyattıń) kategoriyası yamasa janrı[1]. Bunday drama ádette onıń belgili bir super janrın, makro janrın yamasa mikro janrın anıqlaytuǵın qosımsha terminler menen táriyiplenedi,[2] mısalı, sabın operası, policiyalıq jınayıy drama, siyasiy drama, yuridikalıq drama, tariyxıy drama, turmıslıq drama, jasóspirimler draması hám komediyalıq drama (dramedi). Bul terminler belgili bir jaǵdaydı yamasa temanı kórsetiwge beyim boladı yamasa dramanıń basqa jaǵdaydaǵı salmaqlı súwretleniwin keńirek kewil-xosh kólemin payda etetuǵın elementler menen biriktiredi. Usı maqsetlerde dramanıń baslı elementi — sezimlik, sociallıq yamasa basqa da kelispewshiliklerdiń payda bolıwı hám onıń syujet tarmaǵı barısında sheshiliwi.
Kórkem waqıyalardı qamtıytuǵın kino hám televidenieniń barlıq túrleri, eger olardıń waqıyanı bayanlawı qaharmanlardı sáwlelendiretuǵın aktyorlardıń járdemi menen ámelge asırılsa, keń mániste dramanıń formaları bolıp tabıladı. Usı keń mániste drama — romanlardan, qısqa gúrrińlerden hám bayan etiwshi poeziyadan yamasa qosıqlardan ózgeshelenetuǵın usıl[3]. Házirgi dáwirde, kino yamasa televidenie payda bolǵanǵa deyin, teatrdaǵı «drama» komediya da, tragediya da emes pesanıń túri boldı. Tap usı tar mánisli film izertlewleri menen birge film hám televidenie sanaatı qabılladı. «Radiodrama» termini eki mániste de qollanılmaqta — dáslebinde tikkeley efirde tarqalsa, keyin ala ol radionıń dramalıq óniminiń qanshelli intellektuallıq hám salmaqlı jaǵın táriyiplew ushın da qollanıldı[4].
Film hám televideniedegi dramanıń túrleri
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Scenaristler taksonomiyası film janrları negizinen filmniń atmosferasına, qaharmanına hám waqıyasına tiykarlanadı, sonlıqtan «drama» hám «komediya» degen belgiler janr retinde qarastırılıw ushın dım keń dep esaplaydı. Kerisinshe, taksonomiya film dramaların filmniń «Túri» dep esaplaydı; film hám televidenie dramasınıń keminde on túrli qosımsha túrin dizimleydi[5].
Dokudrama (Hujjetli drama)
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Dokudramalar — haqıyqıy ómirdegi waqıyalardıń dramalastırılǵan beyimlesiwleri. Bárqulla tolıǵı menen dál bolmasa da, ulıwma faktler azı-kópli haqıyqatlıqqa janasadı[6]. Dokudrama menen hújjetli filmniń ayırmashılıǵı — hújjetli filmde tariyxtı yamasa aǵımdaǵı waqıyalardı táriyiplew ushın anıq adamlar qollanıladı; al dokudramada aǵımdaǵı waqıyadaǵı rollerdi oynaw ushın kásiplik tayarlanǵan aktyorlar qollanıladı, yaǵnıy waqıya sál «dramalastırıladı».
Dokyufikshn (Hujjetli kórkem shıǵarma)
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Dokudramalardan ayırmashılıǵı, dokyufikshn filmleri hújjetli maǵlıwmatlar menen kórkem ádebiyattı biriktiredi, bunda anıq kadrlar yamasa haqıyqıy waqıyalar qayta islengen kórinisleri menen aralasadı[7] .
Komediyalıq drama
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Basqa jaǵdayda salmaqlı bolatuǵın kóplegen shıǵarmalarda komediyalıq jeńillik beriwdi gózleytuǵın kúlkili kórinisler menen qaharmanlar boladı. Komediyalıq dramada házil salmaqlı mazmun menen birge waqıyanıń qanshelli oraylıq komponenti bolıp tabıladı.
Giperdrama
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Film professorı Ken Dansiger oylap tapqan bul waqıyalar qaharmanlar menen jaǵdaylardı ápsana, ápsana yamasa ertek dárejesine jetkenshe asıra siltep kórsetedi[8] .
Jeńil drama
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Jeńil dramalar — tábiyatı jaǵınan salmaqlı bolǵanı menen, kewilli xarakterdegi waqıyalar[9] .
Psixologiyalıq drama
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Psixologiyalıq dramalar — qaharmanlardıń ishki ómiri menen psixologiyalıq máselelerine itibar awdaratuǵın dramalar[10] .
Satiralıq drama
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Satira házildi qamtıwı múmkin, biraq onıń nátiyjesi ádette kúlkili bolıwdan alıs, ótkir sociallıq túsinik bolıp tabıladı. Satira sociallıq ideologiyaǵa tásir etetuǵın jámiyettegi yamasa jeke adamlardaǵı kemshiliklerdi áshkaralaw ushın jiyi ironiyanı yamasa asıra siltewdi qollanadı[11] .
Tikkeley drama
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Tikkeley drama dramaǵa ózgeshe usıl qollanıwǵa háreket etpeytuǵın, kerisinshe, dramanı komediyalıq metodlardıń joqlıǵı dep esaplaytuǵın shıǵarmalarǵa qollanıladı.
Tragediya
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Ertedegi teatrlardaǵı tragediyalardıń kópshiligi sıyaqlı, Tragediya ádette birqatar sátsiz waqıyalardıń aqıbetinen bas qaharmannıń (yamasa geyde qosımsha qaharmanlardıń) wayran bolıwına yamasa azap shegiwine baǵıtlanadı, bul jiyi filmniń yamasa teleserialdıń sońında olardıń ólimi menen tamamlanadı.
Túr/janr kombinaciyaları
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Scenaristler taksonomiyasına sáykes, filmniń barlıq xarakteristikalarında olardıń túri (komediya yamasa drama) on bir super janrdıń biri menen (yamasa birneshewi menen) biriktirilip kórsetiliwi tiyis. Bul kombinaciya bólek janr payda etpeydi, kerisinshe, filmdi jaqsıraq túsiniwge imkaniyat beredi.
Taksonomiya boyınsha, túrdi janr menen biriktiriw bólek janr payda etpeydi. Mısalı, «Qorqınıshlı drama» (Horror Drama) — bul tek dramalıq qorqınıshlı film (komediyalıq qorqınıshlı filmge qarama-qarsı). «Qorqınıshlı drama» — qorqınıshlı film janrınan yamasa drama túrinen bólek janr emes[12].
Jınayıy drama
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Jınayıy dramalar haqıyqat, ádillik hám erkinlik temaların izertleydi, sonday-aq «jınayatshı nızam qorǵawshıǵa qarsı» degen tiykarǵı dixotomiyanı qamtıydı. Jınayıy filmler tamashagóydi birqatar oylaw «duzaqlarınan» ótkizedi; jınayıy dramada tamashagóy menen bas qaharmandı sergek uslaw ushın mánisli sózler usılların qollanıw jiyi ushırasadı. Jınayıy dramalarǵa kóbinese jınayat bolǵan jer, policiya bólimshesi, sud-medicinalıq laboratoriyalar, al ayırım jaǵdaylarda sud zalları sıyaqlı orınlar kiredi[13]. Bul dramanı tolıqtırıp, filmge qaharmanlıq táriyip beredi.
Fantastikalıq drama
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Erik R. Uilyamstıń aytıwınsha, fantastika dramalıq filmleriniń baslı belgisi — «ádette miflik tirishilik iyeleri, sıyqır yamasa artqan kúshke iye qaharmanlar qonıs basqan, vizual túrde tásirli dúnyada háwij alatuǵın ájayıp sezim. Bul filmlerdegi rekvizitler menen kostyumler kóbinese góne, futuristlik yamasa ózge dúnya júzilik mifologiya menen folklor sezimin sáwlelendiredi. Kostyumler, sonday-aq ekzotikalıq dúnya, qaharmannıń waqıyada ushırasatuǵın jeke, ishki gúresin kórsetedi».
Qorqınıshlı drama
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Qorqınıshlı dramalar kóbinese jámiyettiń qalǵan bóleginen izolyaciyalanǵan oraylıq qaharmanlardı qamtıydı. Bul qaharmanlar ádette jasóspirimler yamasa jigirmadan asqan jaslar (janrdıń tiykarǵı auditoriyası) boladı hám aqırında film barısında qaytıs boladı. Tematikalıq jaqtan alǵanda, qorqınıshlı filmler kóbinese túrli áńgimeler rolin atqaradı, bunda qanqumar qurbanlardıń ótken gúnaları ushın qatal jaza qollanadı. Metaforalıq túrde bul Jaqsılıq penen Jamanlıqtıń yamasa Tazalıq penen Gúnanıń ayqasına aylanadı.
Ómirlik drama (kúndelikli ómir)
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Kúndelikli ómirdi kórsetetuǵın filmler adam ómirindegi kishi waqıyalardı alıp, olardıń áhmiyetlilik dárejesin kóteredi. «Ómirdegi mayda-shúyde nárseler» bas qaharmanǵa (hám tamashagóyge) ekshn-filmdegi sheshiwshi sawash yamasa vesterndegi sońǵı atıs sıyaqlı zárúr bolıp kórinedi. Kóbinese bas qaharmanlar film barısında bir-biri menen bir waqıtta keletuǵın kóplegen máseleler menen shuǵıllanadı — tap ómirdegi sıyaqlı.
Romantikalıq drama
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Romantikalıq dramalar — muhabbat tuwralı isenimlerimizdi bekkemleytuǵın («birinshi kózqarastaǵı muhabbat», «muhabbat bárin jeńedi» yamasa «hárkim ushın bul dúnyada bir adam bar» sıyaqlı) tiykarǵı temaları bar filmler; waqıya ádette qaharmanlardıń ashıq bolıwı (hám sezimniń suwıwı, soń qayta ashıq bolıwı) dógereginde júz beredi[14]. Romantikalıq drama kóbinese waqıt ótiwi menen qarım-qatnasları rawajlanǵan sayın hár túrli sınaqlar menen qıyınshılıqlardı birge bastan ótkeretuǵın eki qaharmandı qamtıydı[15]. Jiyi eki qaharman arasında kelispewshilik payda bolıp, bul waqıtsha ayrılısıwǵa alıp keledi, biraq olar kóbinese optimistlik juwmaqlanıw ushın qayta qosıladı.
Ilimiy-fantastikalıq drama
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Ilimiy-fantastikalıq dramalıq film — bul kóbinese adamzattıń keleshegin ózgertiw potencialı bar «biymálim» nársege ushıraǵan bas qaharmannıń (hám olardıń awqamlaslarınıń) waqıyası; bul biymálim nárse túsiniksiz kúshleri bar zulım menen, biz túsinbeytuǵın tirishilik iyesi yamasa álemdi ózgertiwge qáwip tuwdıratuǵın ilimiy scenariy menen táriyipleniwi múmkin; ilimiy-fantastikalıq waqıya tamashagóydi adamnıń tábiyatı, waqıt penen keńisliktiń shegaraları yamasa ulıwma adamzat bolmısınıń túsinikleri tuwralı oylanıwǵa májbúr etedi[16].
Sport drama
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Sport super janrda qaharmanlar sport penen shuǵıllanadı. Tematikalıq jaqtan alǵanda, waqıya kóbinese «Biziń komanda» «Olardıń komandasına» qarsı formatında boladı; olardıń komandası bárqulla jeńiske erisiwge háreket etedi, al biziń komanda dúnyaǵa ózleriniń moyınlanıwǵa yamasa aqlanıwǵa ılayıqlı ekenin kórsetedi; waqıya shártli túrde bir komandanı qamtıwı shárt emes. Waqıya jeke sportshı tuwralı yamasa komandada oynaytuǵın jeke tulǵaǵa baǵdarlanıwı múmkin.
Áskeriy drama
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Áskeriy filmler ádette sırtqı kúshler tárepinen sońǵı ólim ayqasına deyin birme-bir joq etiletuǵın (tuwra yamasa metaforalıq mániste) izolyaciyalanǵan adamlardıń kishi toparınıń waqıyasın bayan etedi; bas qaharmanlardıń ólim menen júzbe-júz keliw ideyası áskeriy dramalıq filmdegi tiykarǵı kútiw bolıp tabıladı. Áskeriy filmde jawdıń sanı kóp yamasa kúshi basım bolsa da, eger qaharman onıń jolın tapsa, jawdı jeńiwge boladı dep esaplaydı.
Vestern drama
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Vestern super janrındaǵı filmler kóbinese Amerikanıń Qubla-batısında yamasa Meksikada ótedi, bunda tábiyat kórinislerinen lázzet alıw ushın kóplegen kórinisler ashıq hawada boladı. Tamashagóydiń anıq kútetuǵın nárselerine judırıqlasıw, atıs hám quwǵın-súrgin kórinisleri kiredi. Sonday-aq kúnniń batıwı, keń ashıq landshaftlar, sheksiz shóller menen aspandı qamtıytuǵın awıllıq jerlerdiń ájayıp panoramalıq kórinisleri kútiledi.
Qáte anıqlanǵan kategoriyalar
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]«Komediya» yamasa «drama» sózin qollanatuǵın ayırım film kategoriyaları Scenaristler taksonomiyası tárepinen film janrı yamasa film túri retinde tanılmaydı. Mısalı, «Melodrama» menen «Ekscentrlik komediya» (Screwball Comedy) baǵdarlar bolıp esaplanadı,[17] al «romantikalıq komediya» menen «shańaraqlıq drama» makro janrlar bolıp tabıladı[18].
Shańaraqlıq drama
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Scenaristler taksonomiyasındaǵı makro janr. Bul filmler oraylıq qaharmanlardıń kópshiligi bir-birine tuwısqan bolıp keletuǵın waqıyanı bayan etedi. Waqıya pútkil shańaraqtıń ulıwma sınaqqa qalay háreket etetuǵını dógereginde sáwlelenedi. Shańaraqlıq drama ushın tórt mikro janr bar: Shańaraqlıq baylanıs, Shańaraqlıq kelispewshilik, Shańaraqlıq qaza hám Shańaraqlıq renish.
Melodrama
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Tamashagóydiń joqarı sezimlerine tásir etetuǵın syujetlerdi qollanatuǵın drama filmleriniń qosımsha túri. Melodramalıq syujetler kóbinese «adam seziminiń daǵdarısı, sátsiz muhabbat yamasa doslıq, shiyelenisli shańaraqlıq jaǵdaylar, tragediya, awırıw, nevrozlar yamasa emocionallıq hám fizikalıq qıyınshılıqlar menen» shuǵıllanadı[19]. Film sınshıları geyde bul termindi «hayallar auditoriyasına tikkeley tásir etetuǵın stereotiplik qaharmanları bar (kóbinese oraylıq hayal qaharmanın qamtıytuǵın) haqıyqıy emes, pafosqa tolı, muhabbat yamasa turmıslıq jaǵdaylar tuwralı lagerlik áńgimeni bildiriw ushın kemsitiwshilik mániste» qollanadı[20]. Sonıń menen qatar «hayallar kinosı», «kóz jas serialları», jılatatuǵın filmler yamasa «qızlarǵa arnalǵan filmler» dep te ataladı. Eger olar erler auditoriyasına baǵdarlanǵan bolsa, onda olar «erlerdi jılatatuǵın» filmler dep ataladı. Kóbinese «sabın operası» draması retinde qarastırıladı.
Jınayıy drama / policiyalıq detektiv / yuridikalıq drama / sud zalındaǵı drama
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Jınayatshılardı, nızamnıń orınlanıwın hám huqıqlıq sistemanı qamtıytuǵın temalarǵa tiykarlanǵan qaharmanlardıń rawajlanıwı.
Tariyxıy drama
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Tariyxtaǵı dramalıq waqıyalarǵa baǵdarlanǵan filmler.
Medicinalıq drama
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Shıpakerlerge, miyirbiykelerge, emlewxana xızmetkerlerine hám azap shekkenlerdi qutqaratuǵın jedel járdemge, sonday-aq olardıń kúndelikli ómirindegi óz-ara qarım-qatnaslarına baǵıtlanadı.
Jasóspirimler draması
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Jasóspirim qaharmanlarǵa baǵdarlanadı.
Derekler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- ↑ «Drama». Merriam-Webster, Incorporated (2015). — „a play, movie, television show, that is about a serious subject and is not meant to make the audience laugh“.
- ↑ The screenwriters taxonomy : a roadmap to collaborative storytelling. Routledge Studies in Media Theory and Practice, 2017.
- ↑ Elam (1980, 98).
- ↑ Banham (1998, 894–900).
- ↑ Williams, Eric R.. Screen adaptation : beyond the basics : techniques for adapting books, comics, and real-life stories into screenplays. New York: Focal Press, 2017. ISBN 978-1-315-66941-0. OCLC 986993829.
- ↑ Ogunleye. «Television Docudrama as Alternative Records of History». Documentary Is Never Neutral. Qaraldı: 2020-jıl 16-iyun.
- ↑ «Producing Docu-Fiction». Center for Documentary Studies at Duke University. Qaraldı: 2020-jıl 16-iyun.
- ↑ Dancyger, Ken. Alternative scriptwriting : beyond the hollywood formula., 1995.
- ↑ Drama as therapy : theory, practice, and research. Routledge, 2007.
- ↑ «Subgenre – Psychological Drama» (en). AllMovie. Qaraldı: 2021-jıl 20-may.
- ↑ Williams, Eric R.. Falling in Love with Romance Movies (Episode #8 Satire and Social Commentary) (en). Audible, 2019.
- ↑ Williams. «How to View and Appreciate Great Movies (episode #4: Genre Layers and Audience Expectations)» (en). English (2018). 2019-jıl 20-iyul sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2020-jıl 14-iyun.
- ↑ Ryan. «Crime Drama [Infographic»] (en-GB). Blackpool Grand Theatre (2019-jıl 8-may). Qaraldı: 2026-jıl 30-mart.
- ↑ Williams, Eric R.. Falling in Love with Romance Movies (Episode #2 Genre: To Feel the Sun on Both Sides). Audible, 2019.
- ↑ «Romantic Drama Essays | Internet Public Library». www.ipl.org. Qaraldı: 2026-jıl 30-mart.
- ↑ Williams. «How to View and Appreciate Great Movies (Episode #6 Themes on Screen)» (en). English (2018). Qaraldı: 2020-jıl 16-iyun.
- ↑ Williams. «How to View and Appreciate Great Movies (episode #22 Pathways to Great Antagonists)» (en). The Great Courses (2018). Qaraldı: 2020-jıl 14-iyun.
- ↑ Williams. «How to View and Appreciate Great Movies (episode #3 Movie Genre: It's Not What You Think)» (en). The Great Courses (2018). Qaraldı: 2020-jıl 14-iyun.
- ↑ Dirks. «Greatest Tearjerkers – Scenes and Moments». Filmsite. Qaraldı: 2020-jıl 16-iyun.
- ↑ «Melodramas Films». Filmsite. Qaraldı: 2020-jıl 16-iyun.