EU statusı (futbol)

Futbolda EU statusı – futbolshınıń Evropa Awqamı (EA) puqarası bolıp esaplanatuǵınlıǵın kórsetedi, bul Evropanıń ishki futbol ligaları sheńberindegi miynet nızamları maqsetlerinde qaraladı. Hár qıylı Evropa ligalarında qaysı oyınshılardıń EU statusına iye bolıw huqıqı boyınsha hár túrli qaǵıydalar bar, hám ligalarda EU sırtınan qansha oyınshını dizimge alıw múmkin ekenligi haqqında da hár qıylı qaǵıydalar bar. Evropa ligaları sistemalarında Evropa puqarası dep esaplanbaytuǵın oyınshılar «EU emes» dep ataladı.

Tariyxı

1995-jılǵı Bosman qararında, transfer erkinligine baylanıslı istiń juwmaǵında, EU milliy ligalarında sırt eldiń EU oyınshılarına qarata sheklewler qadaǵan etildi. Bunnan aldınǵı 1992-jılǵı qarar EU mámleketleriniń EU mámleketinde tuwılǵan EU puqaraları hám qan huqıqı (jus sanguinis) puqaralıǵına iye bolıp, sırt ellerde tuwılǵanlar arasında ayırmashılıq jasay almaytuǵını kerek ekenligin belgilegen edi. 2003-jılǵı Kolpak qararı sporttaǵı EU statusı EU menen Associaciyalıq Kelisimge iye, biraq oǵan aǵza bolmaǵan mámleketlerdiń EUda jaylasqan puqaralarına da qollanılıwın maqulladı; bunıń tiykarǵı nátiyjesi Kotonu Kelisimine baylanıslı boldı, ol Afrika, Karib teńizi hám Tınısh okeanı mámleketleriniń Shólkeminen (OAKTO) oyınshılardıń Evropa puqaralıǵın alıwın tezletti. Kotonu Kelisimin EUǵa tiyisli dep tanıǵan tiykarǵı futbol bazarlarınan biri Ispaniya boldı; bul Ispaniyada La Liga komandalarına tek úsh EU emes oyınshını dizimge alıwǵa ruqsat bergende ratifikaciyalandı.

Birlesken Korollik Breksitten keyin EU menen Sawda hám birge islesiw kelisimine qol qoyǵan bolsa da, Britaniya oyınshıları avtomatlı túrde EU kvalifikaciyalı dep esaplanbaydı: 2023-jılı Britaniya futbolshısı Tosin Adarabioyo EU ligasına transfer isletiw ushın Nigeriya pasportın alıwǵa arız etkeni xabarlandı, al 2022-jılı eki mámleket puqaralıǵına iye Angliya xalıqaralıq oyınshısı Lyusi Bronz Barselonaǵa ótkende Portugaliya puqarası sıpatında dizimge alındı. Shveycariyanıń da EU menen bir qatar kelisimleri bar, biraq onıń oyınshıları avtomatlı túrde EU kvalifikaciyalı dep esaplanbaydı. Britaniyalı hám shveycariyalı oyınshılardı EU dep tanımaytuǵın EU ligalarında jas oyınshılardıń qosılıwı shekleniwi múmkin, hám qosılǵan oyınshılar xalıqaralıq komanda ornın iyeleydi. Ispaniya Shveycariya oyınshıların EU oyınshıları dep esaplaydı hám 2023-jıl iyul ayınan baslap Italiya Britaniya hám Shveycariya oyınshıların EU oyınshıları sıpatında qaraydı.

EU statusına baylanıslı másele, tiykarınan, basqasha viza talapların orınlaw qıyınshılıq kóriwi múmkin bolǵan jas oyınshılarǵa tásir etedi.

Milliy liga sheklewleri

Hár qıylı Evropa ligaları EU statusına baylanıslı qaǵıydalardı saqlap qalǵan: 2008-jıl jaǵdayına qaraǵanda, Shveciya komandaları maydanda tek úsh EU emes oyınshıǵa iye bolıwı múmkin, al Germaniyanıń tómengi divizionlarında tek úsh EU emes oyınshı bola aldı. Sol jılı Belarustıń birinshi divizionındaǵı klublar tórt EU emes oyınshını dizimge alıp, úshewin maydanǵa shıǵara aldı, al ekinshi divizionında hesh qanday sheklewler joq edi. Kersinshe, Bolgariyanıń ekinshi divizionındaǵı klublarda EU emes oyınshılar bola almadı; birinshi divizionında olar bes EU emes oyınshını dizimge alıp, hámmesi oynay aldı. Italiyanıń úshinshi divizionı EU emes oyınshılarǵa ruqsat bermedi, al ekinshi divizion klubları birdi saylay aldı, al birinshi divizionda bes oyınshıǵa iye bola aldı. Ispaniyanıń úshinshi divizionı EU emes oyınshılarǵa ruqsat bermedi, tek komandalarda aldın dizimge alınǵan hám tómengi ligaǵa túsip qalǵan oyınshılar buǵan kirmedi; birinshi divizion komandalarında úsh oyınshı, al ekinshi divizion komandalarında eki oyınshı bola aldı.

Finlyandiya, Islandiya hám Chexiyada professional EU emes oyınshılar ushın dizimge alıw sheklewleri joq edi, biraq klub tek úshewin maydanǵa túsire aldı. Ukrainada dizimge alıw sheklewleri joq edi; onıń birinshi divizion klubları jeti EU emes oyınshını, al ekinshi divizion klubları úshewin maydanǵa túsire aldı. Slovakiya hám Xorvatiyada olar tórtewin maydanǵa túsire aldı; Daniya tek úshewin maydanǵa túsire aldı, biraq Kotonu oyınshıların EU oyınshıları sıpatında qabılladı. Franciyanıń birinshi divizion klubları tórt EU emes oyınshını saylay aldı, al onıń ekinshi hám úshinshi divizionları ekewi menen sheklengen edi; Rumıniya, Shveycariya, Izrail hám Greciyanıń birinshi divizion komandaları bes EU emes oyınshıǵa iye bola aldı, al olardıń ekinshi divizionlarında úshewi bola aldı. Sol sıyaqlı, Vengriyada klublarda dizimge alıw sheklewleri joq edi, biraq birinshi divizion komandaları bes EU emes oyınshını maydanǵa túsire aldı, al ekinshi divizion komandaları úshewin oynata aldı. Rossiya klublarında dizimge alıw sheklewleri joq edi, onıń birinshi divizion komandaları jeti EU emes oyınshını maydanǵa túsire aldı, al ekinshi divizion úshewin maydanǵa túsire aldı. Túrkiyanıń birinshi divizion klubları segiz sırt el oyınshısın saylap, altawın maydanǵa túsire aldı, al onıń ekinshi divizionı 21 jasqa tolmaǵan tek eki sırt el oyınshısın saylay aldı. Norvegiya qálegen shıǵısı bar on bir norvegiyalı emes oyınshıǵa ruqsat bergen, eger klubtıń qalǵan quramında keminde eki jergilikli tárbiyalanǵan oyınshı bolsa. 2008-jılı Niderlandiya, Serbiya, Polsha, Portugaliya, Irlandiya Respublikası, Arqa Irlandiya, Uels, Shotlandiya hám Angliyada EU emes oyınshılarǵa hesh qanday sheklew joq edi. Breksitten keyin barlıq Britaniyalı bolmaǵan oyınshılar Britaniya ligalarında oynaw ushın upayǵa tiykarlanǵan sistema talapların orınlawı kerek.