Ekinshi jáhán urısında Qaraqalpaqstan

Ekinshi jer júzilik urıs 1939-jılı 1-sentyabrde fashistler Germaniyasının Polshaǵa basıp kiriwi menen baslandı, al 1941-jılı 22-iyun kúni fashistler Germaniyası óz ara qáwipsizlik shártnamasın buzıp, SSSRǵa basıp kirdi. Ol dáwirde Ózbekstan menen Qaraqalpaqstan hám burınǵı awqamdaǵı barlıq respublikalar SSSR quramında bolıp, ondaǵı xalıqlar nemec fashist basqınshılarına qarsı urısqa atlandı. Az sanlı xalqı bar Qaraqalpaqstannan frontqa 61500 den aslam, al áskeriy qorǵanıw sanatında jumıs islewge 25000 nan artıǵıraq, barlıǵı bolıp 86000 nan aslam er júrek ulları hám qızların atlandırdı. Qaraqalpaqstan xalqı ózleriniń frontqa ketken perzentlerine óz eliniń ar-namısın, azatlıǵı menen ǵárezsizligin jan ayamay qorǵawdı jawıngerlik wazıypa etip tapsırdı. Urıstıń baslanıwına baylanıslı Awqamnıń xalıq xojalıǵı áskeriy tiykarda qayta qurıldı. Bul jılları «Barlıǵı front ushın, barlıǵı jeńis ushın» — degen súren qatań túrde iske asırıldı.

Sanaat, transport hám baylanıs

Urıs baslanıwdan-aq Qaraqalpaqstanda sanaat, transport hám baylanıs jumısları áskeriy maqset ushın baǵdarlandı. Urıs jılları Qaraqalpaqstanda paxtanı, jońıshqanı, balıqtı dáslepki qayta islew kárxanaları menen birge jergilikli sanaat kárxanaları úlken áhmiyetke iye boldi. Jergilikli sanaattı rawajlandırıw ushın 1941-jıldıń ekinshi yarımında 12 jańa rayonlıq sanaat kombinatı hám 124 hár qıylı ustaxanalar shólkemlestirildi, al 1942-jılı Qaraqalpaqstan sanaat awqamı qaptalınan 5 qurılıs ustaxanası, 5 un qaraz, 5 jip iyiriw arteli, shoyın eritiw hám trikotaj cexları ashıldı.

1942-jıldıń basında Nókiste jergilikli sanaat xızmetkerleriniń respublikalıq jıynalısı bolıp, onda Qaraqalpaqstannıń barlıq sanaat jumısshılarına hám injener-texnik xızmetkerlerine úndew qabıl etildi. Úndewde «Bizler, pútkil sovet xalıqları sıyaqlı barlıq jumıstı áskeriy baǵdarda qayta quramız, fronttı hám respublika xalqın ózimizde islegen zatlar menen támiyin etemiz», — delingen edi. Urıs jılları xalqımızda burın kórilmegen miynet hám siyasiy belsendilik payda boldı. Adamlar frontqa qalayınsha hám neler menen kóbirek kómek beriwdi ǵana oyladı. Hárbir kárxana, hárbir adam dushpanǵa qarsı gúressheńler qatarında turdı. Urıstıń dáslepki kúnlerinen baslap sanaatta islewshi hayal-qızlardıń sanı ósti. Hayallar frontqa ketken erleriniń ornın tolıqtırdı. Jaslar óndiriske tartıldı. Máselen 1941-jılı sanaat kooperaciyalarında islewshi 3545 jumısshınıń 1950 hayal-qızlar boldı. Jumısshı hayal-qızlardıń sanı urıs dáwirinde gúnasız jer awdarılǵan qalmaq, chechen, koreec hayal-qızlardıń esabınan da kóbeydi.

Urıs gúllán tıldaǵı adamlar aldına úlken talaplardı qoydı, jobanı orınlap qoymastan onı artıǵına orınlap, ózi ushın hám fronttaǵılar ushın jumıs islew sol dáwirdiń kúndelikli isine aylandı. Usılayınsha óndiristiń ishki múmkinshiliklerin tawıp óndiriske engiziw, qarjı hám materiallardı únemlew ushın tılda gúres júrgizdi. Máselen, Qońırat, Shımbay, Xojeli paxta tazalaw hám may zavodlarınıń jámáátleri de óz ústilerine alǵan jobanı arttırıp orınlap bardı. 1942-jıldıń aqırında Moynaq konserva kombinatınıń 71 jumısshısı olardıń ishinde A.Qabulova, A.Pechenkina, N.Sársenova ózlerinin normaların 200% etip orınlap, basqalarga úlgi kórsetti. Moynaq balıq konserva kombinatınıń jámááti 1941–1945-jıllar ishinde 20 million qutı konserva jetistirip berdi. Bul jılları Qazaqdáryalı balıqshı B.Nájenova tılda qaharmanlıq miynet etti.

Usı jılları Qaraqalpaqstanda xalıq tutınıw toqımashılıq tovarları islep shıǵarıldı, máselen, 1944-jılı jipten islengen gezleme tovarları 150 mıń metrge kóbeydi, al usı jılı jipek islew hám shayı toqıw óndirisi ózlestirilip, 60 mıń metr gezleme toqıldı. Bunda Tórtkúl qalasındaǵı 400 adam isleytuǵın «Tekstilshik» sanaat arteli alda boldı. Bul arteldiń aldınǵı jumısshıları Abdullaeva hám Bazarbaevalar norma boyınsha ayına 14 kilogramm ornına 32 kilogramm hám onnan da kóbirek muǵdarda jip iyiriwge eristi. Qaraqalpaqstan toqımashılarına 62 jasar ana Raygorodskaya úlgi boldı.

Urıs jılları transport áhmiyetli orın iyeledi, onıń járdemi menen oǵada kóp muǵdarda áskeriy hám grajdanlıq júkler tasıldı. Urıstıń dáslepki aylarında-aq front ushın 419 avtomobil hám 4872-jılqı jiberildi. Qaraqalpaqstannıń dárya hám teńiz transportı Ámiwdárya hám Aral teńizi arqalı front hám til ushın zárúrli bolǵan hár qıylı júkler tasıldı.

Qaraqalpaqstandaǵı baylanıs mákemeleri de front mápleri ushın qayta shólkemlesti. Onda 39 dan aslam pochta bólimleriniń xızmeti úlken boldı. Telefon stanciyaları barlıq rayon oraylarına ornatıldı. Radiostanciyalar turaqlı islep turdı. Nókis-Tórtkúl hám Charjow aralıǵında pochta, jolawshi tasıw hawa jolı baylanısı ornatıldı.

Urıs jılları kóplegen Qaraqalpaqstanlılar basqa qalalarǵa jiberildi, onda olar front ushın jumıs isledi. Olar xalıqta «rabochiy batalon» dep te ataldı. Urıs jılları bunday batalonshılardı Sverdlov (Ekaterinburg) hám Perm, Orenburg hám basqa da qalalardaǵı zavodlarda, fabrikalarda hám shaxtalarda gezlestiriwge bolatuǵın edi. Máselen, Perm wálayatı Kizelevskiy rayonındaǵı «Kospatugol» trestinin shaxtalarında Qaraqalpaqstanlı 1000 adam jumıs isledi. Al, Begabad metallurgiya kombinatı qurılısında Qaraqalpaqstannan 400 adam isledi. Bulardan tısqarı urıs dáwirinde Qaraqalpaqstannan Rossiya menen Ózbekstandaǵı FZO1 hám kásip-texnikalıq uchilishelerine oqıwǵa 3300 jigit hám qızlar jiberildi.

Awıl xojalıǵı

Elde urıs baslanıp, awır áskeriy jaǵday payda bolǵanlıǵı sebepli Qaraqalpaqstanda awıl xojalıǵı da áskeriy maqsetke baǵdarlandı. Urıs sebepli eldiń ekonomikalıq awhalı qıyınlastı. Mámleket xalıqtı azıq-awqat hám sanaat zatları menen támiyinley almadı. Awıl xojalıǵındaǵı kúsh-kóliklerdiń (jılqılar) bir bólimi frontqa jiberildi. Qaraqalpaqstan diyqanlarının 80%ten aslamı Qızıl Armiya qatarında xızmet etti. Awıllarda miynetke jaramlı jas balalar hám orta jasqa barǵan erler menen kempir-ǵarrılar boldı. Usınday áskeriy awır jaǵdayda awıl xalqı respublikanı azıq-awqat zatları menen támiyinlewge hám onı front ushın tayarlap, jiberiwge minnetlendi.

Awıl xojalıǵında 1941-jıl urıs baslanıwdan-aq qatań jumıs tártibi belgilendi. Kolxozlarda miynet kún islew kóbeytildi, al jas balalar ushın 12 jastan baslap kolxozda miynet kún islep tabıw belgilendi. Belgilengen miynet kún muǵdarın islemegen diyqanlar hám onıń xojalıq aǵzalarına qatań sharalar kórildi, hátteki, olar sudqa da beriler edi. Biraq, awıl diyqanları bunday qatań sharalarsız-aq ózleri hám fronttaǵı perzentleri ushın ayanbay miynet etiwge iykemlesken edi. Solay etip, Qaraqalpaqstan diyqanları urıs jılları adam inanbaslıq dárejede pidákerlik miynet etti. Fashistlerdiń Moskvaǵa topılısın Armiya qaharmanlıq penen qaytarıp atırǵan waqıtta, Qaraqalpaqstan diyqanları 1941-jılı paxta tayarlaw jobasın artıǵı menen orınlap, mámleketke 95,3 mıń tonna paxta tapsırdı. 1942-jılı Qaraqalpaqstan mámleketke 1940-jılǵa qaraǵanda 1,9 mıń tonna artıq paxta tapsırdı.

1943-jılı Qaraqalpaqstan diyqanlarının pidákerlik miynetleri nátiyjesinde gálle zúrááti menen ózin-ózi támiyin etiwge erisip, artıq gálleni frontqa jiberdi. Eger 1940-jılı ǵálle jetistiriw 45 mıń tonna bolsa, 1943-jılı 88 mıń tonnaǵa jetti. Usi jılı respublikada ulıwma uzınlıǵı 450 shaqırım bolǵan 25 jap qazıldı, 80 nen aslam suwǵarıw tarmaqları qayta islendi. Usınıń nátiyjesinde rayonlarda egislik jerler kóbeydi, al Tórtkúl, Qıpshaq, Qońırat, Xojeli hám Taxtakópir rayonlarında egislik jerler 2,5 ese kóbeyip, jetistirilgen gálle eki eseden artıq boldı. Qaraqalpaqstanda mal sharwashılıǵında da ádewir tabıslar boldı. Kúsh-kólik mallarının bas sanı kóbeydi.

Paxtashılıqtı taǵı da rawajlandırıw ushın suw tarmaqları jumısların kóbeytiw zárúr boldı. Solay etip, sol jılları «Shomanay», «Qırıqqız», «Kirovabad» hám basqa da úlken kanallar qazıldı. 1945-jıl Nazarxan kanalınıń saǵası betonlanıp qayta qurıldı.