Kontentke ótiw

Ekinshi tildi ózlestiriw

Wikipedia — erkin enciklopediya

Ekinshi tildi ózlestiriw (inglisshe SLA — Second Language Acquisition), yaǵnıy ekinshi tildi iyelew — bul insannıń óz ana tilinen basqa bir tildi úyreniw barısı. SLA izertlewlerin úyreniwshiler ekinshi til haqqındaǵı bilimlerin qalay rawajlandırıwın úyrenedi.

SLA boyınsha izertlewler kognitivlik, sociallıq hám lingvistikalıq kózqaraslardan alıp barıladı:

  • Kognitivlik jantasıwlar eslew hám dıqqat barısların izertleydi.
  • Sociologiyalıq-mádeniy teoriyalar jámiyetlik óz ara tásir hám ortalıqqa sińiw (immersion) roline itibar beredi.
  • Til bilimi izertlewleri tildegi tuwma hám úyrenilgen táreplerin úyrenedi.

Jası, motivaciya hám jeke ózgeshelikler sıyaqlı jeke faktorlar da SLA barısına tásir etedi. Bul jaǵday «kritikalıq dáwir gipotezası» hám úyreniw strategiyaları haqqındaǵı pikir-talaslarda kórinedi. Tildi ózlestiriwden tısqarı, SLA til joǵalıwı (yamasa ekinshi tildi umıtıw — second-language attrition) hám de ruxsat etilgen bilimlendiriwdiń (yaǵnıy, rásmiy oqıtıwdıń) úyreniw nátiyjelerine tásirin de úyrenedi.

Ekinshi til ataması insannıń birinshi tilinen tısqarı úyrengen hár qanday tilge qarata qollanıladı. Bul túsinik ekinshi tildi ózlestiriw dep atalǵan bolsa da, ol úshinshi, tórtinshi yamasa onnan keyingi tillerdi úyreniwdi de óz ishine aladı[1]. Ekinshi tildi ózlestiriw (SLA) — bul úyreniwshiler ne islep atırǵanın bildiredi; ol til oqıtıw ámeliyatlarına tikkeley tiyisli emes, al oqıtıw barısı ózlestiriwge tásir etiwi múmkin. Ózlestiriw (acquisition) ataması dáslep úyreniw procesiniń sanasız (yaǵnıy, tábiyiy, sezilmeytuǵin) tábiyatın atap ótiw ushın qollanılǵan[note 1], biraq sońǵı jılları bolsa úyreniw hám ózlestiriw atamaları derlik sinonim sıpatında qollanılmaqta.

SLA geyde miyras til úyreniwdi (heritage language learning) de óz ishine aladı[2], biraq ádette ol eki tillilik (bilingualism) túsinigin qamtıp almaydı. Kópshilik SLA izertlewshileri eki tillilikti tildi úyreniw barısınıń nátiyjesi, biraq ózi process emes, dep esaplaydı hám onı ana tiline uqsas erkinlik penen baylanıstıradı. Biraq, bilimlendiriw hám psixologiya tarawlarındaǵı qánigeler eki tillilikti kóbinese kóp tilliliktiń (multilingvizm) barlıq formalarına qarata keń mániste qollanadı[3]. Sonday-aq, SLA di shet tilin ózlestiriw (foreign language acquisition) menen qarama-qarsı qoyıw durıs emes; sebebi ekinshi tildi hám shet tilin úyreniw birdey tiykarģı barıslardı óz ishine aladı, tek túrli shárayatlarda júz beredi[4].

Izertlewler tariyxı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Ekinshi tildi ózlestiriw páni - ámeliy lingvistika (applied linguistics) nıń bir bólimi esaplanadı. Bul baǵdar keń kólemli hám salıstırmalı jańa taraw bolıp, til biliminiń hár qıylı tarawları menen bir qatarda, ekinshi tildi ózlestiriw páni psixologiya hám bilimlendiriw tarawları menen de tıǵız baylanıslı. Pán sıpatında bul baǵdardı tildi úyreniw barısınan ajıratıp kórsetiw ushın tómendegi atamalar da qollanıladı: ekinshi tildi ózlestiriwdiń ilimiy- izertlewleri (second-language acquisition research), ekinshi til boyınsha izertlewler (second-language studies) hám ekinshi tildi ózlestiriw boyınsha izertlewler (second-language acquisition studies).

SLA boyınsha izertlewler tarmaqlar aralıq taraw sıpatında baslanǵan. Sol sebepli, bul pánniń anıq baslanıw sánesin belgilew qıyın[5]. Biraq, zamanagóy SLA izertlewleri qáliplesiwine tiykar salǵan eki áhmiyetli maqala bar: Pit Korderdiń 1967-jılı jazılǵan «The Significance of Learners' Errors» (Bilim alıwshılardıń qáteleriniń áhmiyeti) atlı essesi hám Lerri Selinkerdiń 1972-jılı basıp shıǵarılǵan «Interlanguage» (Aralıq til) maqalası[6]. Usı jumıslardan soń, keyingi on jıllıqlarda tarawda úlken rawajlanıw baqlandı[5]. 1980-jıllardan baslap SLA hár túrli pánler hám teoriyalıq jantasıwlar kózqarasınan úyrenile baslandı. 2000-jıllardıń baslarında ayırım izertlewler insan tillerin ózlestiriw hám balalar tárepinen (5-11 jas aralıǵındaǵı balalarda) kompyuter programmalastırıw tillerin (máselen, Java) ózlestiriw barısları arasında uqsaslıq bar ekenligin alǵa súrdi, biraq bul ideya kópshilik bilimlendiriw qánigeleri tárepinen keń túrde qabıl etilmedi[7]. Búgingi kúnde SLA tarawında áhmiyetli teoriyalıq jantasıwlar tómendegiler bolıp tabıladı: sistemalıq funkcional lingvistika, sociokulturalıq teoriya, kognitiv lingvistika, Noam Chomskiydiń universal grammatika teoriyası, kónlikpege tiykarlanǵan jantasıw (skill acquisition theory), konnekcionizm.

Til qalay úyreniliwi haqqında kóplegen pikir talaslar bolıp ótken hám elege shekem kóplegen máseleler sheshilmegen. Ekinshi tildi ózlestiriwdiń hár qıylı teoriyaları bar, biraq hesh qaysısı barlıq SLA izertlewshileri tárepinen tolıq túsinik sıpatında qabıl etilmeydi. SLA pániniń tarmaqlar aralıq (interdisciplinar) tábiyatı sebepli, bul jaǵday jaqın keleshekte ózgermewi kútilmekte. Soǵan qaramastan, birinshi tildi ózlestiriw hám ekinshi tildi úyreniw izertlewlerin birlestiriwge urınatuǵın birden-bir, ulıwma túsinikler jaratıwǵa da háreketler islengen[8].

  1. ↑ Krashen (1982) úyreniw (learning) hám ózlestiriw (acquisition) ortasında keskin ayırmashılıqtı keltirip ótken - ol úyreniwdi sanalı úyreniw procesleri, ózlestiriwdi bolsa sanasız (subconscious) process sıpatında talqılaǵan. Házirgi izertlewshiler bul qatań ajıratıwdı hádden tıs ápiwayılastırılǵan dep esaplasa da, Krashenniń gipotezaları júdá tásirsheń bolǵan hám sol sebepli terminologiya saqlanıp qalǵan.
  1. ↑ Gass & Selinker 2008, s. 7.
  2. ↑ Gass & Selinker 2008, ss. 21–24.
  3. ↑ Gass & Selinker 2008, ss. 24–25.
  4. ↑ Ellis 1997, s. 3.
  5. 1 2 Gass & Selinker 2008, s. 1.
  6. ↑ VanPatten & Benati 2010, ss. 2–5.
  7. ↑ Koerner, Brendan I. (October 2013). „Readin', Writin' & Ruby On Rails: Let's Teach Our Kids To Code“. Wired. 30-bet.
  8. ↑ Janciauskas, Marius; Chang, Franklin (2017-07-26). "Input and Age-Dependent Variation in Second Language Learning: A Connectionist Account". Cognitive Science 42 (Suppl Suppl 2): 519–554. doi:10.1111/cogs.12519. ISSN 0364-0213. PMC 6001481. PMID 28744901.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Ekinshi_tildi_ózlestiriw&oldid=169485» saytınan alınǵan