Kontentke ótiw

Ekoturizm

Wikipedia — erkin enciklopediya
Aral teńizi
Ústirt tegisligi

Ekoturizm (grekshe oikos – «úy», «tabiyiy orta», hám francuzsha tourisme – «sayaxat») – tabiyiy ortalıqtı saqlaw, biologiyalıq kóptúrlilikti qorǵaw hám jerlikli xalıqtıń turmısın jaqsılaw maqsetinde ámelge asırılatuǵın juwapkershilikli sayaxat túri. Ekoturizmde turist tabiǵattı tek tamashalap qoymastan, onı saqlaw islerine de úles qosadı. Bunday sayaxat ekologiyalıq bilimdi keńeytiwge, mádeniy miyrastı qádirlewge hám jerlikli ekonomikanı qollap-quwatlawǵa qaratıladı[1].

XXI ásirde ekoturizm turizm industriyasınıń eń tez rawajlanıp atırǵan baǵdarlarınıń biri esaplanadı. Klimat ózgeriwi, biologiyalıq kóptúrliliktiń azayıwı hám tabiyiy resurslarǵa antropogen tásirlerdiń kúsheyiwi fonında ekoturizmniń áhmiyeti taǵı da artpaqta. Búgingi kúnde kóplegen mámleketler ekonomikalıq rawajlanıw menen bir qatarda ekologiyalıq teńsalmaqlılıqtı saqlawdıń tiykarǵı quralı retinde ekoturizmdi qollap-quwatlaydı.[2]

Atamanıń kelip shıǵıwı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

«Ekoturizm» ataması 1980-jıllarda ilimiy ádebiyatta payda boldı. Bul túsinikti birinshi bolıp sistemalı túrde usınǵan meksikalı ekolog hám sayaxat mamanı Héctor Ceballos-Lascuráin[3] bolıp esaplanadı. Ol ekoturizmdi «tábiyattı úyreniw, tamashalaw hám saqlaw maqsetinde tabiyǵiy aymaqlarǵa juwapkershilik penen sayaxat etiw» dep anıqladı.[1]

Keyin ala bul túsinik International Ecotourism Society tárepinen jetilistirildi. Bul shólkem ekoturizmniń tiykarǵı principlerin belgilep, dúnya júzinde onı rawajlandırıw boyınsha metodikalıq usınıslar islep shıqtı[4].

Tariyxı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Adamzattıń tabiyatqa qızıǵıwı erte dáwirlerden baslanadı. Biraq ekoturizm óz aldına baǵımsız baǵdar retinde XX ásirdiń ekinshi yarımında qáliplesti.

1960–1970-jıllarda álemde ekologiyalıq qozǵalıs kúsheydi. Ásirese, milliy parklar, biosfera rezervatları hám qorıqxanalar sanı artıp, olardı saqlaw máselesi xalıqaralıq kún tártibine shıqtı[1].

1982-jılı International Union for Conservation of Nature qorǵalatuǵın tabiyiy aymaqlardı turaqlı basqarıw boyınsha jańa qaǵıydalardı usındı[4].

1992-jılı Rio-de-Janeyro qalasında ótken BMShnıń Qorshaǵan orta hám rawajlanıw boyınsha konferenciyası turaqlı rawajlanıw túsinigin dúnya boylap keń tarattı. Sol waqıttan baslap ekoturizm turaqlı turizmniń ajıralmas bólegine aylandı.

2002-jıl Xalıqaralıq Ekoturizm jılı] dep járiyalandı. Bul ilajdı BMSh hám United Nations World Tourism Organization qollap-quwatladı. Sol jıldan keyin kóplegen mámleketlerde ekoturizm boyınsha ulttıq strategiyalar qabıllandı.

Ilimiy negizleri

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Ekoturizm birneshe ilim tarawlarınıń birigiwinde qáliplesken.

Ekoturizm teoriyası boyınsha turist tek qana dem alıwshı emes, al tabiyattı saqlaw procesiniń belsendi qatnasıwshısı bolıp sanaladı.

Bul model úsh tiykarǵı elementke súyenedi:

  1. Tabiyattı saqlaw;
  2. Jerlikli xalıqtı qollap-quwatlaw;
  3. Bilim alıw.

Usı úsh faktor bolmasa, sayaxat ekoturizm dep esaplanbaydı.

Tiykarǵı maqsetleri

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Ekoturizmniń tiykarǵı maqsetleri:

  • biologiyalıq kóptúrlilikti saqlaw;
  • tabiǵiy resurslardan turaqlı paydalanıw;
  • jerlikli xalıq tabısın arttırıw;
  • ekologiyalıq mádeniyattı qáliplestiriw;
  • ilimiy izertlewlerdi qollaw;
  • milliy parklar hám qorıqlardı finanslaw;
  • mádeniy miyrastı saqlaw.

Ekoturizmniń wazıypaları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Ekoturizmniń ámeliy wazıypaları:

  • qorǵalatuǵın aymaqlarǵa turistlerdi tartıw;
  • ekologiyalıq marshrutlar islep shıǵıw;
  • gidlerdi oqıtıw;
  • quslardı, janıwarlardı hám ósimliklerdi baqlawdı shólkemlestiriw;
  • ekologiyalıq monitoringtı júrgiziw;
  • ilmiy ekspediciyalardı qollap-quwatlaw;
  • tabiyattı qorǵaw fondların qarjılandırıw.

Ekoturizmniń ózgeshelikleri

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Ekoturizmni basqa turizm túrlerinen ajıratıp turatuǵın belgiler:

Belgisi Mazmunı
Tabiyiy orta Baslı resurs esaplanadı
Turistler sanı Sheklengen boladı
Ekologiyalıq áser Eń az deńgeyde bolıwı kerek
Jerlikli xalıq Tuwrı qatnasadı
Kiris Tabiнattı saqlawǵa baǵdarlanaladı
Bilim Ekologiyalıq turaqlılıq birinshi orında turadı

Ekoturizmniń principleri

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Ekoturizm xalıqaralıq tájiriybede tómendegi principlerge tiykarlanadı:

  • tabiyattıń buzılıwına jol bermew;
  • biologiyalıq kóptúrlilikti saqlaw;
  • suw hám energiyanı únemlew;
  • qaldıqlardı azaytıw;
  • qayta islep shıǵarıwdı jolǵa qoyıw;
  • jerlikli ónimlerdi qollanıw;
  • mádeniy dástúrlerdi qádirlew;
  • turistlerge ekologiyalıq bilim beriw;
  • ilimiy monitoringtı alıp barıw.

Ekoturizmniń áhmiyeti

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Búgingi kúnde ekoturizm tómendegi máselelerdi sheshiwge járdem beredi:

  • klimat ózgerisiniń tásirin azaytıw;
  • qorǵalatuǵın aymaqlardı saqlaw;
  • awıl aymaqlarında jumıs orınların jaratıw;
  • biologiyalıq kóptúrlilikti qorǵaw;
  • jerlikli xalıqtıń turmıs dárejesin jaqsılaw;
  • jas áwladtı ekologiyalıq tárbiyalaw.

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. 1 2 3 Héctor Ceballos-Lascuráin. Tourism, Ecotourism and Protected Areas, 1980. 
  2. ↑ Megan Epler Wood. Ecotourism: Principles, Practices and Policies. 
  3. ↑ https://www.sukau.com/conservation-fellow/arq-hector-ceballos-lascurain/
  4. 1 2 The International Ecotourism Society. What is Ecotourism? Principles of Ecotourism. 
  1. United Nations World Tourism Organization (UN Tourism). Tourism and Sustainable Development Goals. Madrid: UN Tourism.
  2. United Nations Environment Programme. Making Tourism More Sustainable: A Guide for Policy Makers. Paris.
  3. International Union for Conservation of Nature. Protected Areas and Tourism Guidelines.
  4. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. World Heritage and Sustainable Tourism Programme.
  5. Convention on Biological Diversity. Guidelines on Biodiversity and Tourism Development.
  6. The International Ecotourism Society. What is Ecotourism? Principles of Ecotourism.
  7. Global Sustainable Tourism Council. GSTC Destination Criteria.
  8. World Wide Fund for Nature. Living Planet Report.

Ádebiyatlar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. Ecotourism and Sustainable Development. Washington, DC: Island Press.
  2. Ecotourism. Routledge.
  3. Sustainable Tourism. Elsevier.
  4. Sustainable Tourism Management. Routledge.
  5. Tourism Principles and Practice. Pearson.
  6. The Encyclopedia of Ecotourism. CABI Publishing.
  7. Protected Area Tourism. IUCN.
  8. Ózbekstan Respublikası Turizm komiteti. Turizmdi rawajlandırıw boyınsha statistikalıq jıynaqlar.
  9. Ózbekstan Respublikası Ekologiya, átirap ortalıqtı qorǵaw hám klimat ózgerisi ministrligi. Qorǵalatuǵın tabiǵiy aymaqlar haqqında maǵlıwmatlar.
  10. United Nations Development Programme. Biodiversity Conservation in Uzbekistan.
  11. Qaraqalpaqstan Respublikası Ekologiya ministrliginiń statistikalıq esabatları.
  12. Tómengi Ámiwdárya biosfera rezervatı haqqında ilimiy jıynaqlar.

Maqalalar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. Héctor Ceballos-Lascuráin. Tourism, Ecotourism and Protected Areas.
  2. Megan Epler Wood. Ecotourism: Principles, Practices and Policies.
  3. Ross K. Dowling. Global Geotourism.
  4. Ralf Buckley. Ecotourism: Principles and Practices.
  5. Harold Goodwin. Responsible Tourism.

Qosımsha oqıw ushın

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. Intergovernmental Panel on Climate Change. Climate Change Reports.
  2. Ramsar Convention Secretariat. The Ramsar Convention on Wetlands.
  3. World Bank. Nature-Based Tourism Reports.
  4. Organisation for Economic Co-operation and Development. Tourism Trends and Policies.
  5. World Economic Forum. Travel & Tourism Development Index.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Ekoturizm&oldid=251820» saytınan alınǵan