Empatiya
_2.jpg)
Empatiya ádette basqa adamnıń kózqarasın qabıl etiw, túsiniw, seziw hám olardıń tájiriybesin bólisiw hám oǵan juwap beriw qábileti retinde súwretlenedi[1][2]. Degen menen, empatiyanıń basqa da (geyde qarama-qarsı) anıqlamaları bar, olarǵa negizinen basqalardı túsiniw menen baylanıslı sociallıq, kognitiv hám emocional processler kiredi, biraq olar menen sheklenbeydi[3][4]. Empatiya kóbinese keń termin dep esaplanadı hám kognitiv empatiya, emocional (yamasa affektiv) empatiya, somatikalıq empatiya hám ruwxıy empatiya sıyaqlı anıǵıraq túsinikler hám kategoriyalarǵa bóliwge boladı.
Empatiya ele de izertlenip atırǵan tema. Tiykarǵı izertlew tarawlarına empatiyanıń rawajlanıwı, empatiyanıń genetikası hám neyroilimi, túrler aralıq empatiya hám empatiyanıń buzılıwı kiredi. Ayırım izertlewshiler empatiyanı hár túrli usıllar arqalı ólshewge urınǵan, mısalı, qatnasıwshılar toltırıp, keyin juwaplarına qarap bahalanatuǵın sorawnamalar arqalı.
Ózińdi basqa adam retinde elesletiw qábileti quramalı process bolıp tabıladı. Degen menen, basqalardaǵı emociyalardı tanıw tiykarǵı qábileti tuwma bolıwı múmkin[5] hám oǵan sanasız túrde erisiw múmkin. Empatiya spektrde jaylasqan, adam basqa adamǵa qarata kóbirek yamasa azıraq empatiyalı bolıwı múmkin hám empirikalıq izertlewler empatiyanı jaqsılay alatuǵın hár túrli aralasıwlardı qollap-quwatlaydı.
Inglis tilindegi «empathy» sózi áyyemgi grek tilindegi ἐμπάθεια (empatheia, «fizikalıq súyispenshilik yamasa qumarlıq» mánisin ańlatadı) sózinen kelip shıqqan. Bul sóz ἐν (en, «ishinde, -da/-de») hám πάθος (pathos, «qumarlıq» yamasa «azap») sózlerinen kelip shıqqan. Teodor Lipps nemis estetikalıq termini Einfühlung di («seziniw») 1903-jılı psixologiyaǵa beyimlestirgen, al Edvard B. Titchener Einfühlung di 1909-jılı inglis tiline «empathy» dep awdarǵan. Házirgi grek tilinde εμπάθεια kontekstke baylanıslı alalawshılıq, zulımlıq, zıyankeslik yamasa jekkóriw mánilerin ańlatıwı múmkin[6].
Anıqlamalar
Inglis tiline kirip kelgennen baslap, empatiya izertlewshiler hám qarapayım adamlar arasında (geyde qarama-qarsı) anıqlamalardıń keń kólemine iye boldı[7][8]. Empatiya anıqlamaları qubılıslardıń keń kólemin óz ishine aladı, sonıń ishinde basqa adamlarǵa ǵamxorlıq etiw hám olarǵa járdem beriwge umtılıw, basqa adamnıń emociyalarına sáykes keletuǵın emociyalardı seziw, basqa adamnıń ne oylap atırǵanın yamasa sezip atırǵanın ańlaw hám ózi menen basqalar arasındaǵı ayırmashılıqlardı azaytıw.
Empatiya basqa adamlardıń emocional jaǵdayların túsiniwdi óz ishine alǵanlıqtan, onıń táriyipleniwi emociyalardıń sıpatlanıw usılınan kelip shıǵadı. Mısalı, eger emociyalar dene sezimleri menen táriyiplense, onda basqanıń dene sezimlerin túsiniw empatiya ushın oraylıq dep esaplanadı. Ekinshi jaǵınan, eger emociyalar isenimler hám qálewlerdiń kombinaciyası menen táriyiplense, onda sol isenimler hám qálewlerdi túsiniw empatiya ushın áhmiyetlirek boladı.
Paradigmalıq jaqtan, adam basqa adamnıń dawam etip atırǵan maqsetli háreketleriniń áhmiyetin, baylanıslı emocional jaǵdayların hám jeke qásiyetlerin tanıǵan adamǵa durıs hám qabıl etiwge bolatuǵın túrde dál tanıwın bildirgende empatiyanı kórsetedi. Bul quramalı adam emociyaları hám óz-ara qatnasıqların túsiniwge járdem beretuǵın empatiyaǵa degen názik kózqaras. Subektiv tájiriybelerdi moyınlaw empatiyaǵa qatnasqanda teńsalmaqlılıq hám túsiniwdiń zárúrligin ayqınlastıradı[9].
Adamnıń basqa birewdiń dene sezimlerin yamasa emociyaların tanıw qábileti onıń eliklew qábiletleri menen baylanıslı hám basqa adamda kórgen dene qozǵalısları hám bet mimikaların óziniń sol sáykes qozǵalıslardı yamasa mimikalardı payda etiw sezimleri menen baylanıstırıwdıń tuwma qábiletine tiykarlanǵan bolıp kórinedi[10].
Derekler
- ↑ "The importance of empathy as an interviewing skill in medicine". JAMA 266 (13): 1831–2. October 1991. doi:10.1001/jama.1991.03470130111039. PMID 1909761.
- ↑ "How do laypeople define empathy?". The Journal of Social Psychology 161 (1): 5–24. 2021-01-02. doi:10.1080/00224545.2020.1796567. PMID 32870130.
- ↑ Úlgi:Multiref2
- ↑ "Empathy present and future". The Journal of Social Psychology 159 (3): 225–243. 2019-05-04. doi:10.1080/00224545.2018.1477442. PMID 29781776.
- ↑ Baird JD, Nadel L (April 2010). Happiness Genes: Unlock the Positive Potential Hidden in Your DNA. New Page Books. ISBN 978-1-60163-105-3.
- ↑ «εμπάθεια». Glosbe. Glosbe dictionary. Qaraldı: 2019-jıl 26-aprel.
- ↑ Altruism in Humans.
- ↑ Empathy: a history. Yale University Press.
- ↑ "Empathy as an Interpersonal Phenomenon". Journal of Social and Personal Relationships 20 (3): 267–284. 2003-06-01. doi:10.1177/0265407503020003001.
- ↑ "What imitation tells us about social cognition: a rapprochement between developmental psychology and cognitive neuroscience". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences 358 (1431): 491–500. March 2003. doi:10.1098/rstb.2002.1261. PMC 1351349. PMID 12689375.