Esenǵali Umarov

Esenǵali Qurbanovich Umarov (1938-2019)

Mámleketimizde belgili iri ekonom-geograf ilimpaz, geografiya ilimleriniń doktorı, professor Esenǵali Qurbanovich Umarov 1938-jılı 5-dekabr kúni Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Shomanay rayonında tuwılǵan.

Esenǵali Qurbanovich Umarov 1957-jılda Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutınıń «Geografiya» qánigeligin tamamlaǵan. 1957-1962-jıllarda Baku qalasındaǵı Ázerbayjan mámleketlik pedagogikalıq institutında bilim alıp, «Biologiya, geografiya hám awıl xojalıǵı oqıtıwshısı» qánigeligi boyınsha diplomǵa iye bolǵan.

Esenǵali Qurbanovich Umarov 1962-1964-jıllarda Ázerbayjan Ilimler akademiyası Geografiya institutında maqsetli aspiranturada bilim alǵan.

Esenǵali Qurbanovich Umarov 1964-jılda Ázerbayjan mámleketlik universiteti qasındaǵı qánigelesken keńeste geografiya ilimleriniń doktorı, professor G.A.Kocharyan ilimiy basshılıǵında «Xorezm oazisi xojalıǵınıń házirgi jaǵdayı hám onıń rawajlanıw perspektivaları» temasında óziniń kandidatlıq dissertaciyasın qorǵaǵan hám geografiya ilimleriniń kandidatı ilimiy dárejesin alǵan.

Jetik qánige sıpatında jetilisken E.Q.Umarov 1964-1972-jıllarda Ózbekstan Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi ekonomika sektorında úlken ilimiy xızmetker, 1972-1997-jıllarda Berdaq atındaǵı QMU Geografiya kafedrası docenti, kafedra basshısı, fakultettiń oqıw isleri boyınsha dekan orınbasarı, Geografiya-huqıqtanıw fakulteti dekanı lawazımlarında islegen.

Qaraqalpaq mámleketlik universiteti negizinde Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı shólkemlestirilgennen soń, 1997-jıldan baslap Geografiya (házirgi kúnde Geografiya oqıtıw metodikası) kafedrası basshısı, 2003-jıldan baslap ómiriniń aqırına shekem usı kafedranıń professorı lawazımında jumıs alıp barǵan.

Belgili ilimpaz E.Umarov uzaq jıllar dawamında Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Geografiya kafedrasında saatpay tiykarında professor lawazımında islegen.

E.Q.Umarov 2003-jılda ataqlı ekonom-geograf ilimpaz geografiya ilimleriniń doktorı, professor A.S.Soliev ilimiy másláhátshiliginde óziniń «Qaraqalpaqstan Respublikası islep shıǵarıw kúshleriniń aymaqlıq quramın jetilistiriw máseleleri» temasında doktorlıq dissertaciyasın Ózbekstan Milliy universiteti qasındaǵı Qánigelesken keńeste qorǵaǵan hám «11.00.02 - Ekonomikalıq hám sociallıq geografiya» qánigeligi boyınsha geografiya ilimleriniń doktorı ilimiy dárejesine iye bolǵan. Atap ótiw kerek, E.Q.Umarov Qaraqalpaqstan ilimi tariyxına usı qánigelik boyınsha birinshi ilim doktorı sıpatında kirgen.

Professor, geografiya ilimleriniń doktorı E.Q.Umarov ilimiy dóretiwshiligi dawamında 300 ge jaqın ilimiy jumıslar - sabaqlıq, oqıw qollanbalar, monografiya, ilimiy maqalalar hám tezisler basıp shıǵarǵan. Bul boyınsha ásirese, «Проблемы совершенствования транспортно-экономических связей Республики Каракалпакстан» (1970), «Qaraqalpaqstannıń tábiyatı hám xojalıǵı» (1989), «Islep shıǵarıw kúshlerin rawajlandırıwdıń aymaqlıq mashqalaları (Qaraqalpaqstan mısalında)» (2007), «Проблемы совершенствования территориальной структуры производительных сил Республики Каракалпакстан» (2009), «Аральский эколокический кризис и особенности демографического развития сельской местности Республики Каракалпакстан» (2009), «Aral daǵdarısı sharayatında sharwashılıq tarmaqların aymaqlıq izertlew mashqalaları (Qaraqalpaqstan Respublikası mısalında)» (2010), «Приоритеты устойчивого экономического развития сельской местности Республики Каракалпакстан» (2011) sıyaqlı ilimiy monografiya hám qollanbalar, sonday-aq, 8-klass ushın «Qaraqalpaqstan ekonomikalıq hám sociallıq geografiyası» (2004), akademiyalıq licey hám kásip-óner kolledjleri ushın «Qaraqalpaqstan geografiyası» (2005), joqarı oqıw orınları ushın «Qaraqalpaqstan ekonomikalıq hám sociallıq geografiyası» (2011) sabaqlıqları ayrıqsha áhmiyetke iye boldı.

Professor E.Q.Umarov uzaq jıllar dawamında Qaraqalpaqstan Respublikası hám qońsı aymaqlardıń awıl xojalıǵı, sanaatı, transportı, qala hám awıllıq orınlarınıń kompleks social-ekonomikalıq rawajlanıwı máseleleri, Qubla Aralboyı aymaǵınıń krizisli social-ekologiyalıq sharayatta ekonomika hám sociallıq tarawları turaqlı rawajlanıwınıń ilimiy-ámeliy tiykarların islep shıǵıw menen shuǵıllanǵan.

Atap ótiw kerek, professor E.Q.Umarovtıń ulıwma orta bilimlendiriw hám joqarı bilimlendiriw sistemasında geografiya bilimin qaraqalpaq tilinde alıp barıw, qaraqalpaq tilindegi sabaqlıq hám oqıw qollanbalardı jaratıwda da xızmetleri ullı. Tiykarınan, ustazdıń joqarı oqıw orınları geografiya qánigeligi ushın jazılǵan «Qaraqalpaqstan ekonomikalıq hám sociallıq geografiyası» atlı sabaqlıǵı házirgi kúnge shekem geograf studentler tárepinen oqıw procesinde keń paydalanılmaqta.

Professor E.Q.Umarov 2006-2008-jıllarda A-1-194 ilimiy joybar tiykarında «Ekologiyalıq jaǵdaylarǵa salıstırmalı Qaraqalpaqstan Respublikası awıllıq jerlerin social-demografiyalıq rawajlandırıwdıń aymaqlıq mashqalaları» temasında, 2009-2010-jıllarda ID-1-6 sanlı ilimiy grant teması tiykarında «Разработка и подготовка нового поколения учебника «Экономическая и социальная география Республики Каракалпакстан» для студентов, обучающихся на каракалпакском языке» temasındaǵı innovacion ilimiy joybarına basshılıq qılǵan.

Sonıń menen birge, E.Umarov 2007-2011-jıllarda Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Ekonomika kafedrası menen sheriklikte OT-FT-037, 2012-2016-jıllarǵa mólsherlengen F-1-77 fundamental joybar ilimiy-izertlew jumısınıń tiykarǵı orınlawshısı esaplanǵan.

Professor E.Q.Umarov kóp jıllar dawamında Ózbekstan Geografiya jámiyetiniń vice-prezidenti lawazımında islep kelgen. Ol Ózbekstan Geografiya jámiyetiniń Nókis qalasında 2009-jılda bolıp ótken VIII syezdin shólkemlestiriw hám ótkeriwge óziniń úlken úlesin qosqan.

Geografiya ilimleriniń doktorı, professor E.Q.Umarov Qaraqalpaqstan Respublikasında geografiya muǵallimlerin tayarlawdaǵı kóp jıllıq miyneti, Qaraqalpaqstandaǵı ulıwma bilim beriw mektepleri ushın sabaqlıq hám metodikalıq qollanbalardı jaratıwdaǵı úlken xızmetleri ushın «Xalq ta'limi a'lochisi» kókirek nıshanı menen sıylıqlanǵan.

Sonday-aq, professor E.Q.Umarov Ájiniyaz atındaǵı NMPI rektoratı táreninen 2010-2011-jıllar juwmaqlanıwı boyınsha «Eń aldı ilimpaz» hám «Jıldıń eń aldı professorı» nominaciyaları boyınsha jeńimpaz dep tabılıp, arnawlı diplomlar menen sıylıqlanǵan.

Ózbekstan Respublikası ilimiy jámáátshiligi arasında joqarı húrmet-itibarǵa iye bolǵan ilimpaz hám pedagog, qaraqalpaqstanlı geograflardıń shın mánidegi basshısı esaplanǵan geografiya ilimleriniń doktorı, professor Esenǵali Qurbanovich Umarov 2019-jılı 80 jasında qaytıs boldı.