Kontentke ótiw

Etnos

Wikipedia — erkin enciklopediya

Etnikalıq tiyislilik yamasa etnikalıq topar — bul bir-birin basqa toparlardan ajıratıp turatuǵın, ortaq dep qabıllanǵan ózgeshelikler tiykarında bir-biri menen ózlerin identifikaciya qılıwshı adamlar toparı. Etnikalıq toparlar bir-birine ortaq dep esaplaytuǵın belgilerge til, mádeniyat, ulıwma kelip shıǵıw, dástúrler, jámiyet, din, tariyx yamasa sociallıq qatnas kiredi[1][2]. Etnikalıq tiyislilik uzaq múddetli endogamiya arqalı saqlanadı[3] hám olar tar yamasa keń kólemdegi genetikalıq kelip shıǵısqa iye bolıwı múmkin, ayırım toparlar bolsa aralas genetikalıq tamırǵa iye[4]. «Etnikalıq tiyislilik» termini geyde, ásirese etnikalıq milletshilik jaǵdaylarında, «millet» termini menen almasıp qollanıladı. Sonday-aq, ol «rasa» termini menen de almasıp qollanıladı, biraq barlıq etnikalıq toparlar ózlerin rasalıq topar retinde identifikaciya qıla bermeydi[5].

Assimilyaciya, akkulturaciya, birlesiw (amalgamaciya), til ózgerisi, aralas nekeler, perzentlikke alıw hám diniy dindi ózgertiw arqalı jeke adamlar yamasa toparlar waqıt ótiwi menen bir etnikalıq topardan ekinshisine ótiwi múmkin. Etnikalıq toparlar ishki toparlarǵa yamasa qáwimlerge bóliniwi múmkin, olar waqıt ótiwi menen endogamiya yamasa tiykarǵı topardan fizikalıq ajıralıw sebepli óz aldına bólek etnikalıq toparlarǵa aylana aladı. Kerisinshe, burın bólek bolǵan etnikalıq toparlar birlesip, panetnikalıq topar qurıwı hám aqır-ayaǵında bir pútin etnosqa aylanıwı múmkin. Bóliniw yamasa birlesiw arqalı bólek etnikalıq uqsaslıqtıń qáliplesiwi etnogenez dep ataladı.

Etnikalıq tiyislilikti túsiniwde eki tiykarǵı teoriya bar: primordializm hám konstruktivizm. XX ásirdiń basındaǵı primordialistler etnikalıq toparlardı áyyemgi zamanlardan berli dawam etip kiyatırǵan ózgeshelikleri bar haqıyqıy qubılıslar retinde kórdi[6]. 1960-jıllardan keyin rawajlanǵan kózqaraslar boyınsha etnikalıq toparlar sociallıq konstrukciyalar retinde qarala basladı, bunda uqsaslıq jámiyetlik qaǵıydalar menen belgilenedi[7].

Terminologiya

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

«Etnikalıq» (ingl. ethnic) termini áyyemgi grek tilindegi ethnos (ἔθνος) sózinnen kelip shıqqan[8].

XIX ásirde bul termin «bir qáwimge, rasaǵa, xalıqqa yamasa milletke tán» mánisinde, dáslepki grek tilindegi mánisine qaytıp qollanıla basladı. «Hár túrli mádeniy toparlar» hám amerikan inglis tilindegi «qáwimlik, rasalıq, mádeniy yamasa milliy azshılıq toparı» mánisi 1930-1940 jıllarda payda boldı. Bul mániste ol burın qollanılǵan, biraq ideologiyalıq racizm menen baylanısı sebepli qollanıwdan shıǵa baslaǵan «rasa» termininiń ornın bastı.

Anıqlamalar hám konceptual tariyxı

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Bangladeshtiń Dakka qalasındaǵı etnikalıq Bengallar toparı. Bengallar dúnyadaǵı úshinshi eń úlken etnikalıq topar bolıp tabıladı, eń úlkeni — Xan qıtayları, ekinshisi bolsa Arablar[9].
Indoneziyadaǵı yavalılar — eń úlken Avstroneziya etnikalıq tobı.

Etnografiya antikalıq dáwirden baslanadı; Anaksimandr hám Miletli Gekatey sıyaqlı dáslepki avtorlardan keyin, Gerodot eramızdan burınǵı 480-jılları istoriografiya hám áyyemgi dúnya etnografiyasınıń tiykarın saldı. Grekler ózleriniń etnikalıq uqsaslıǵı haqqında túsinikti rawajlandırıp, olardı Ellinler degen at penen toparladı. Ayırım jaǵdaylar (mısalı, dástúriy grek tárizinde basqarılmaǵan Makedoniya yamasa ózgeshe basqarıwshı klasqa iye bolǵan Sparta) bolǵanı menen, áyyemgi grekler etnikalıq milletshilikke qattı isengeni sebepli, kóbinese tek grek emeslerdi qul qılǵan[10][11]. Grekler geyde, hátte, ózleriniń eń tómengi puqaraların da hár qanday barbardardan joqarı dep esaplaǵan. Aristotel bolsa óziniń «Siyasat» miynetinde barbardı greklerge qarama-qarsı qoyıp, «tábiyǵıy qul» dep táriyplegen. Gerodot óz dáwirindegi grek (ellin) etnikalıq uqsaslıǵın bılay belgilegen:

  1. ulıwma kelip shıǵıw (Greek: ὅμαιμον – homaimon, «bir qanlas»)[12][13][14];
  2. ulıwma til (Greek: ὁμόγλωσσον – homoglōsson, «bir tilde sóyleytin»)[15];
  3. ulıwma ibadatxanalar hám qurbanlıqlar (Greek: θεῶν ἱδρύματά τε κοινὰ καὶ θυσίαι – theōn hidrumata te koina kai thusiai)[16];
  4. ulıwma úrp-ádetler (Greek: ἤθεα ὁμότροπα – ēthea homotropa, «uqsas turmıs tárizi»)[13][14][17][18].

Biraq sál burınıraq grekler grek etnosın tek qan boyınsha belgilemegen. Isokrat óziniń «Panegirik» shıǵarmasında bılay deydi: «Biziń qalamız adamzattıń basqa bóliminen oylaw hám sóylew jaǵınan sonshelli alshaqlap ketti, onıń shákirtleri pútkil dúnyanıń muǵallimleri boldı; ol «Ellinler» atı endi rasa emes, bálki intellekt degendi bildiriwi kerek ekenligine eristi hám «Ellinler» degen at ulıwma qanǵa emes, bálki biziń mádeniyatımızdı bólisetuǵınlarǵa tiyisli boldı»[19].

Etnikalıq tiyislilik mádeniy universallıq bolıp tabılamı yamasa joq pa, bul belgili bir dárejede qollanılatuǵın anıqlamaǵa baylanıslı. Kóplegen sociallıq alımlar[20], mısalı antropologlar Fredrik Bart hám Erik Volf, etnikalıq uqsaslıqtı universal dep esaplamaydı. Olar etnikalıq tiyislilikti insan toparlarınıń ajıralmas qásiyeti emes, bálkim, toparlarara ózara tásirlesiwdiń belgili bir túrleriniń nátiyjesi dep esaplaydı[21].

Qosımsha qarań

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ Chandra, Kanchan. Constructivist theories of ethnic politics. Oxford University Press, 2012 — 69–70 bet. ISBN 978-0199893157. OCLC 829678440. 
  2. ↑ People, James; Bailey, Garrick. Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology, 9th, Wadsworth Cengage learning, 2010 — 389 bet. 
  3. ↑ Kataria, Shyamal (30 April 2018). "Explaining Ethnicity: Primordialism vs. Instrumentalism". Advances in Social Sciences Research Journal 5 (4). doi:10.14738/assrj.54.4394.
  4. ↑ «Insight into Ethnic Differences». National Institutes of Health (NIH) (2015-jıl 25-may). Qaraldı: 2021-jıl 2-avgust.
  5. ↑ Grosfoguel, Ramán (September 2004). "Race and Ethnicity or Racialized Ethnicities?: Identities within Global Coloniality". Ethnicities 4 (3): 315–336. doi:10.1177/1468796804045237.
  6. ↑ Bayar, Murat (November 2009). "Reconsidering primordialism: an alternative approach to the study of ethnicity". Ethnic and Racial Studies 32 (9): 1639–1657. doi:10.1080/01419870902763878.
  7. ↑ Chandra Ford; Nina T Harawa (29 April 2010). "A new conceptualization of ethnicity for social epidemiologic and health equity research". Soc Sci Med 71 (2): 251–258. doi:10.1016/j.socscimed.2010.04.008. PMC 2908006. PMID 20488602.
  8. ↑ ἐθνικός, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus
  9. ↑ shama menen pútkil dúnyada 300 million (CIA Factbook 2014-jılǵı esaplawları, xalıq sanı tez ósiwde).
  10. ↑ Rosivach, Vincent J. (1999). "Enslaving 'Barbaroi' and the Athenian Ideology of Slavery". Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte 48 (2): 129–157.
  11. ↑ Demosthenes; Kennedy, Charles Rann. The Orations of Demosthenes: Translated with Notes (en). G. Bell and sons, 1878. 
  12. ↑ ὅμαιμος 25 Fevral 2021[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi., Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus
  13. 1 2 Papillon, Terry L «Isocrates II» (en-US). University of Texas Press (2004-jıl 31-dekabr). Qaraldı: 2024-jıl 12-oktyabr.
  14. 1 2 Herodotus «The Histories, Book 8, chapter 144, section 2». Perseus Digital Library (1920). Qaraldı: 2024-jıl 12-oktyabr.
  15. ↑ "ὁμόγλωσσος", Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus 25 Fevral 2021[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi..
  16. ↑ Polinskaya, Irene „Shared Sanctuaries and the Gods of Others: On the Meaning of 'Common' in Herodotus 8.144“,. Valuing Others in Classical Antiquity, 2010 — 43–70 bet. DOI:10.1163/9789004192331_004. ISBN 978-90-04-19233-1. 
  17. ↑ ὁμότροπος 25 Fevral 2021[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi., Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus)
  18. ↑ Leoussi, Athena S.; Grosby, Steven. Nationalism and Ethnosymbolism: History, Culture, and Ethnicity in the Formation of Nations. Edinburgh University Press, 2006 — 115 bet. 
  19. ↑ Isocrates „50“,. Panegyricus. 
  20. ↑ Challenges of Measuring an Ethnic World: Science, Politics and Reality : Proceedings of the Joint Canada-United States Conference on the Measurement of Ethnicity, April 1-3, 1992. Statistics Canada, 1993. ISBN 978-0-660-54895-1. „Ethnicity is a fundamental factor in human life: it is a phenomenon inherent in human experience.“ 
  21. ↑ Fredrik Barth, ed. 1969 Ethnic Groups and Boundaries: The Social Organization of Cultural Difference; Eric Wolf 1982 Europe and the People Without History p. 381

Ádebiyatlar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  • Ananta, Aris; Arifin, Evi Nurvidya; Hasbullah, M Sairi; Handayani, Nur Budi; Pramono, Agus. Demography of Indonesia's Ethnicity. Institute of Southeast Asian Studies, 2015. ISBN 978-981-4519-87-8. 
  • Omi, Michael; Winant, Howard. Racial Formation in the United States from the 1960s to the 1980s. New York: Routledge and Kegan Paul, Inc, 1986. 
  • Smith, Anthony D. (1999), Myths and memories of the Nation {{citation}}: Unknown parameter |publisher= ignored (járdem)Úlgi:Isbn?

Sırtqı siltemeler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Etnos&oldid=215618» saytınan alınǵan