Fiqh

Fiqh ([fiːk]; arab: فِقْه [fiqh]) - Islamda huqıqtanıwshılıq ushın qollanılatuǵın atama. Fiqh kóbinese sháriyattı insan tárepinen túsiniw, úyreniw hám ámelde qollanıw usılı sıpatında táriyplenedi; yaǵnıy Quran hám súnnette (Islam payǵambarı Muhammed hám onıń sahabalarınıń táliymatları hám ámeliyatı) túsirilgen iláhiy islam nızamınıń insanıylıq talqılanıwı. Fiqh Quran hám Súnnetti islam huqıqtanıwshıları (ulamalar) tárepinen ijtihad (tallaw hám erkin huqıqıy juwmaq shıǵarıw) arqalı túsindirip, sháriyattı keńeytedi hám rawajlandıradı hám de olarǵa berilgen sorawlarǵa ulamalar shıǵarǵan pátwalar arqalı juwap qaytaradı. Sol sebepli, sháriyat musılmanlar kóz qarasında ózgermeytuǵın hám qátesiz dep esaplanılatuǵın bolsa, fiqh qáte etiliwi múmkin hám ózgeriwsheń dep esaplanıladı.

Fiqh Islamda ibadatlar, ádep-ikramlılıq normaları hám sociallıq nızamshılıq, sonday-aq, ekonomikalıq hám siyasiy sistema máselelerin qamtıp aladı. Zamanagóy dáwirde sunniylik ámeliyatında fiqhtıń tórt tiykarǵı mektebi (mazhabı), al shialıq ámeliyatında bolsa eki (yamasa úsh) mektebi bar. Fiqh boyınsha shuǵıllanatuǵın shaxs faqīh (kóplik f: fuqaha) dep ataladı.

Sinonim (awıspalı) mániste, fiqh islamda huqıqıy hújjetlerdi olardıń derekleri arqalı biliw bolıp tabıladı. Diniy húkimlerdi dereklerden keltirip shıǵarıw ushın mujtahid (ijtihad qılıwshı shaxs) fiqhke tiyisli hár qıylı máseleler hám tartıslardı tereń túsiniwge iye bolıwı kerek.

Fiqhti úyreniw dástúriy túrde ekige:

• uṣūl al-fiqh (islam huqıqtanıwınıń principleri, sózbe-sóz «fiqhtiń tamırları»), yaǵnıy huqıqıy talqılaw hám analiz usılları hám de
• furūʿ al-fiqh (sózbe-sóz «fiqhtiń shaqaları»), yaǵnıy usı principlerge tiykarlanıp húkimlerdi tolıq islep shıǵıw bólimlerine bólinedi. Furūʿ al-fiqh — uṣūl al-fiqhti qollanıw nátiyjesi bolıp, iláhiy qálewdi (Qudaydıń qálewi) ańlaw jolındaǵı insan háreketleriniń ulıwma jemisi bolıp tabıladı. Húkim (kóp. aḥkām) belgili bir jaǵday boyınsha shıǵarılǵan anıq qarar.

Etimologiyası

Fiqh sózi arabsha bolıp, «tereń túsiniw» yamasa «tolıq ańlap jetiw» degen mánislerdi bildiredi. Texnikalıq (ilimiy) mániste ol tolıq islam dereklerinen kelip shıqqan islam huqıqı toplamın (bular islam huqıqı principlerinde úyreniledi) hám de fiqh arqalı islam ilimin iyelew barısın ańlatadı. Tariyxshı Ibn Xaldun fiqhti tómendegishe táriypleydi: «Fiqh — bul sháriyatqa boysınatuǵın insanlardıń ámellerine tiyisli bolǵan Quday húkimlerin biliwi; yaǵniy parız (wājib), haram (ḥarām), usınıs etilgen (mandūb), makrūh yamasa mubah (neytral) bolǵan nárseler haqqındaǵı ilim». Bul táriyp huqıqtanıwshılar (faqihlar) arasında ulıwmalıq qabıl etilgen.

Házirgi standart arab tilinde fiqh sózi Islam huqıqtanıwı mánisinde de qollanıladı. Sonlıqtan AQShtaǵı ulıwma huqıq boyınsha Joqarı sud baslıǵı Jon Robertsti «AQShtıń fiqh boyınsha qánigesi» yamasa egipetlik huqıqtanıwshı Abd El-Razzak El-Sanhuriydi «Egipettiń puqaralıq huqıqı boyınsha qánigesi» dep ataw múmkin emes.