Franc Ferdinand

Franc Ferdinand
nemecshe Franz Ferdinand
Avstriya ercgercogi hám kronprinci
Wákillik dáwiri 1896-jıl 19-may — 1914-jıl 28-iyul
Monarx	Franc Iosif I
Aldınǵı isker	Karl Lyudvig (1889—1896)
Keyingi isker	Karl I (1914—1916)
Jeke maǵlıwmatları
Tuwılǵan sáne	1863-jıl 18-dekabr
Tuwılǵan jeri	Grac, Shtiriya, Avstriya imperiyası
Qaytıs bolǵan sáne	1914-jıl 28-iyun
Qaytıs bolǵan jeri	Saraevo, Bosniya hám Gercegovina, Avstro-Vengriya imperiyası
Dinastiyası	Gabsburg-Lotaringiya úyi
Ómirlik joldası	Sofiya Xotek
Anası	Mariya Annunciata
Ákesi	Karl Lyudvig
Qolı

Franc Ferdinand Karl Lyudvig Yozef fon Esterrayx-Este (ercgercog d’Este) (nemecshe Franz Ferdinand von Österreich-Este; 1863-jıl 18-dekabr, Grac, Avstriya imperiyası — 1914-jıl 28-iyun, Saraevo, Avstro-Vengriya) — Avstriya ercgercogi, 1896-jıldan Avstriya-Vengriya taxtınıń miyrasxorı. Atlı áskerler generalı (1899). Danila Ilich tárepinen muwapıqlastırılǵan altı terrorist (bes serb hám bir bosniyalı) toparına kirgen serbiyalı student Gavrilo Princip tárepinen óltirilgen. Franc Ferdinandtıń óltiriliwi Birinshi jáhán urısınıń baslanıwına alıp kelgen xalıqaralıq krizis ushın katalizator boldı.

Biografiyası

Ercgercog Karl Lyudvig (1833-1896) (imperator Franc Iosiftıń inisi) hám Eki Siciliya malikası Mariya Annunciatalardıń úlken balası.

1875-jılı ol Gabsburg-Lotaringiya úyiniń qaptal shaqabı, Avstriya-Este Franchesko V shaqabınıń wákili, Modena gercogınan úlken baylıq hám d’Este atın miyras etip aldı hám 1896-jılı ákesi qaytıs bolǵannan keyin Avstriya-Vengriya taxtınıń miyrasxorı boldı. Biraq, tiykarında taxtqa Franc Ferdinand aldınıraq, 1889-jılı atasınıń atası Frans Iosiftiń jalǵız balası Rudolf ózin-ózi óltirgennen keyin tayarlana basladı.

Áskeriy bilim alǵan. 1893-jılı Franc Ferdinand «Kayzerin Elizabet» kreyseri menen dúnya boylap úlken sayaxat etip, Avstraliya, Jańa Zelandiya, Jańa Gebrid, Solomon atawları, Jańa Gvineya, Saravak, Tailand, Yaponiyaǵa bardı. Iokogamadan ol «Empress of China» paroxodında Vankuverge barıp, Kanada arqalı Evropaǵa qayttı. 1895-1898-jılları ercgercog tuberkulyozdan emlendi. Bunıń ushın ol Venadan shıǵıp, Adriatika teńizi hám Shveycariyanıń Davos kurortlarında emlendi. Ol 1895-1896-jılları Vena qalasında «Tagebuch meiner Reise um die Erde» dep atalǵan dúnya boylap sayaxattıń táriypin basıp shıǵardı. 1898-jılı Franc Ferdinand armiya joqarı basshılıǵında imperatordıń orınbasarı etip tayınlandı. Waqtı-waqtı imperator onı shet elge wákillik missiyaları menen jiberetuǵın edi. Franc Ferdinand óziniń Vena rezidenciyası Belveder sarayında óz «kancelyariyasın» dúzdi hám bul jerde óz átirapına keńesgóyler: graf Chernin, general (keyninen feldmarshal) Konrad fon Getcendorf hám basqalardı topladı.

Nekesi hám perzentleri

Ercgercog Franc Ferdinand shanaraǵı menen.

1900-jılı Franc Ferdinand chex grafinyası Sofiya Xotekke (1868-1914) morganat nekesi menen úylendi hám Praga qalasındaǵı balda tanıs boldı. Turmısqa shıqqannan keyin ol Gogenberg knyaginyası degen ataqqa iye boldı. Imperatordıń razılıǵı menen ótkerilgen nekeden aldın Franc Ferdinand óziniń tuwılajaq balaları ushın taxtqa miyrasxorlıq huqıqınan saltanatlı túrde waz keshiwi kerek edi. Vengriya reyxstagındaǵı oppoziciya, venger nızamları morganatikalıq nekelerdi bilmeydi, demek, Franc Ferdinandtıń nekesi tolıq nızamlı dep tabılıwı kerek, dep turdı. Bas ministr Kalman Sel bul joybardı jaqlap shıqtı hám ol qızǵın pikir-talaslardan keyin qabıl etildi.

Franc Ferdinandtıń shańaraǵı Avstriyanıń Artshtetten qalasında hám Chexiyanıń Konopishte qalasında jasaǵan.

Franc Ferdinand hám Sofiya úsh perzent kórdi: bir qız hám eki ul.

• Sofiya (1901-1990);
• Maksimilian (1902-1962).
• Ernst (1904-1954).

Balalar Este familiyası hám Gogenbergler knyazları degen ataqqa iye bolǵan. 1938-jılı Maksimilian hám Ernst Gogenbergler Avstriya úyinıń tuwısqanları hám Avstriya anshlyusınıń dushpanları sıpatında Gitlerdiń buyrıǵı menen Daxau konslagerine jaylastırıldı. Maksimilian 6 aydan keyin azat etiledi, Ernst bolsa basqa lagerge ótkeriledi hám 1943-jılı azat etiledi. Olardıń ekewi de urıstan aman qalǵan, házir de áwladları bar.

Siyasiy iskerligi

Franc Ferdinand mámleketti basqarıw máselelerin sheshiwde imperatordıń itibarına mútáj edi. Imperiyanı reformalaw rejelerin islep shıǵıw menen shuǵıllanıwshı hár túrli milletlerdiń jas siyasatshılarınan ibarat pikirlesler sheńberin (Belveder partiyası) dúzdi.

Taxtqa otırǵannan keyin Franc II atı menen patshalıq etiwdi rejelestirgen Franc Ferdinand katolik shirkewi hám klerikalizmniń ústemlik etiwiniń tárepdarı, sonıń menen birge imperiyanıń milliy wálayatlarına salıstırǵanda biraz kóbirek liberalizmniń tárepdarı edi. 1901-jılı Frans Ferdinand «katolik mektebi awqamın» óz qáwenderligine aldı hám awqamnıń umtılıslarına óziniń tileklesligin bildirip, Los-von-Rom-Bevegung (Rimnen uzaqlasıw háreketi) menen qatań gúresiw zárúrligin qollap-quwatlap shıǵıp sóyledi. Bul sóz Avstriyanıń putkil klerikalıq emes baspasózinde kúshli narazılıq tuwdırdı.

1902-jılı imperatordıń wákili sıpatında Londonǵa, Eduard VII nıń taj kiygiziw saltanatına baradı.

1902-jılı fevralda Sankt-Peterburgqa rásmiy sapar menen barıp, ózine Imperatorlıq rus atlı áskerleri generalı ataǵın bergen Nikolay II ge minnetdarshılıq bildirdi. Ol sapar waqtında ózi menen birge Klerikal-xalıq partiyasınıń baslıǵı graf Zichiydi de alıp barmaqshı boldı. Vengriyanıń sol waqıttaǵı prezident ministri Sell buǵan qarsı shıqtı hám Franc Ferdinand graf Zichi menen birge júriwden bas tartıwǵa májbúr boldı.

1913-jılı imperiya qurallı kúshleriniń bas inspektorı boldı.

Trializm ideyası

Ullı Avstriya Qurama Shtatları hám Avstriya-Vengriyanıń tiykarǵı etnikalıq toparlarınıń boljaw kartası.

Franc Ferdinand siyasatta qattı realist edi: 1906-jıllarda ol Avstriya-Vengriyanı ózgertiwdiń milliy qarama-qarsılıqlar dárejesin kemeytiwdi názerde tutqan rejesin dúzdi. Plan ercgercogtıń ózi hám Avstriya-Ruminiya siyasatshısı hám huqıqtanıwshısı Aurel Popovich tárepinen dúzilgen bolıp, olar bul ideyaların kitapta bayan etken. Bul rejeler boyınsha imperiya Ullı Avstriya Qurama Shtatlarına aylandırıldı — úsh birleskrn mámleket (yaki Avstriya-Vengriya-Slaviya), imperiyada jasaytuǵın hárbir úlken xalıq ushın 12 milliy avtonomiyalar dúzildi (3 nemec birlespeleri, sonday-aq, Transilvaniya, Banata hám Praga, Budapesht hám Lvov sıyaqlı iri qalalardaǵı tiykarınan nemec etnikalıq anklavların esapqa almaǵanda): Chexiya Bogemiyası, Slovakiya jerleri, Polsha Batıs Galiciyası, Rusin-Ukraina Shıǵıs Galiciyası, Vengriya, Sekey jerleri, Transilvaniya, Italiya Trento, Italiya Triyest, Sloveniya Krayna, Xorvatiya hám Serbiya Voyevodinaları. Dualistlik imperiyanıń «trialistlik» imperiyaǵa aylanıwınan Gabsburglardıń ózleri de, slavyan xalıqları da utadı. Chexlar ózleri qálegen avtonomiyaǵa iye bolıp, Gabsburglar hákimiyatın qulatıw ideyasınan bas tartqan bolar edi.

Trializmniń tiykarǵı qarsılası venger elitası edi. Vengriya 1867-jılı Gabsburglar menen kelisiw nátiyjesinde imperiya aymaǵınıń yarımı ústinen hákimiyatqa iye boldı, Popovichtiń rejesi boyınsha bolsa Xorvatiya, Slovakiya, Podkarpat Rusi, Transilvaniya hám Voyevodina ústinen qadaǵalawdı joǵaltıwı múmkin edi. Franc Ferdinand penen qarama-qarsılıqlardıń keskinligin onıń tiykarǵı siyasiy qarsılası — Vengriyanıń bas wáziri graf Ishtvan Tisa kórsetip berdi: «Eger taxt miyrasxori óz rejesin ámelge asırmaqshı bolsa, men oǵan qarsı vengerlerdiń milliy revolyuciyasın kóteremen hám jer betinen joq etemen» (yagniy aldınǵı venger revolyuciyasının jetekshisi Layosh Koshut Avstriya imperiyasın milliy azshılıqlar avtonomiyası menen konfederaciyalıq qayta dúziw tárepdarı edi).

Franc Ferdinand ruslardı hám onnan da kóbirek serblerdi jaqsı kórmeytuǵın edi, biraq ol Avstriya-Vengriya armiyası Bas shtabınıń baslıǵı, óziniń qáwenderi Franc Konrad fon Gyotcendorf tárepdar bolǵan Serbiya menen preventiv urısqa keskin qarsı edi. Bunday urıs Rossiya menen soqlıǵısıwǵa alıp keliwi múmkin edi, taxt miyrasxori bunday jaǵdaydan qashıwǵa hár qanday jaǵdayda da umtıldı.

Ólimi

1914-jıl 28-iyunda ersgersog Franc Ferdinand general Oskar Potiorektiń mirát etiwi boyınsha Saraevoǵa keldi. Ercgercog Saraevoǵa serblerdiń Kosovo maydanındaǵı jeńiliwiniń bir jıllıǵı múnásibeti menen kelgen.

«Mlada Bosna» shólkemi Ferdinandtı óltiriwge qarar etti. Óltiriwshilik altı adamǵa tapsırılǵan. Olardıń hámmesi Avstriya-Vengriya puqarası, bosniyalı, pravoslav serb jigitleri edi.

Erli-zayıplılar azanǵı saat 10 larda poezdda Sarayevoǵa jetip keldi. Saat 10:10 de altı mashinadan ibarat kortej (ercgercog hám grafinya Xotek ekinshi mashinada, Potiorek penen birge ketip baratır edi) kópshilik tárepinen alǵıslanıp, oraylıq policiya bóliminiń aldınan ótti. Ercgercogtıń mashinası til biriktiriwshiler turǵan Milyashka-Appel dáryasınıń jaǵasına jaqınladı. Sol kúni taxt miyrasxorınıń saqshıları gúmanlı túrde qısqartıldı, Venadan kelgen izshiler úyde qaldı.