Franc II
| Franc II | |
|---|---|
nemecshe Franz II | |
 | |
  | |
|
Wákillik dáwiri 1804-jıl 11-avgust — 1835-jıl 2-mart (Franc I degen at penen) | |
| Aldınǵı isker | lawazım shólkemlestirildi |
| Keyingi isker | Ferdinand I |
.svg)  | |
|
Wákillik dáwiri 1792-jıl 5-iyul — 1806-jıl 6-avgust (Franc II degen at penen) | |
| Aldınǵı isker | Leopold II |
| Keyingi isker | lawazım biykar etildi |
  | |
|
Wákillik dáwiri 1792-jıl 5-iyul — 1835-jıl 2-mart (Franc I degen at penen) | |
| Aldınǵı isker | Leopold II |
| Keyingi isker | Ferdinand I |
.svg)  | |
|
Wákillik dáwiri 1815-jıl 8-iyun — 1835-jıl 2-mart | |
| Aldınǵı isker |
lawazım shólkemlestirildi Napoleon I Reyn awqamınıń protektorı sıpatında |
| Keyingi isker | Ferdinand I |
| Jeke maǵlıwmatları | |
| Tuwılǵandaǵı atı | Franc Iosif Karl |
| Tuwılǵan sáne | 1768-jıl 12-fevral |
| Tuwılǵan jeri | Florenciya, Toskana |
| Qaytıs bolǵan sáne | 1835-jıl 2-mart (67 jasta) |
| Qaytıs bolǵan jeri | Vena, Avstriya imperiyası, Germaniya awqamı |
| Dinastiyası |  Gabsburg-Lotaringiya dinastiyası |
| Ómirlik joldası | 1) Elizaveta Vyurtemberglı (21.04.1767—18.02.1790) 2) Mariya Tereza Burbon-Neapollı (6.06.1772—13.04.1807) 3) Mariya Lyudovika Modenalı (14.12.1787—7.04.1816) 4) Karolina Avgusta Bavariyalı (8.02.1792—9.02.1873) |
| Balaları | 1-shı nekeden: Lyudovika Elizaveta 2-shı nekeden: Mariya-Luiza, Ferdinand I, Mariya Leopoldina, Mariya Klementina, Mariya Karolina, Franc Karl, Mariya Anna |
| Anası | Mariya Luiza Ispaniyalı |
| Ákesi | Leopold II |
| Qolı |  |
Franc II (Franc Iosif Karl, nemecshe Franz Joseph Karl; 1768-jıl 12-fevral, Florenciya — 1835-jıl 2-mart, Vena) — Muqaddes Rim imperiyasınıń aqırǵı imperatorı, Franc I atı menen — Avstriyanıń birinshi imperatorı (1804-jldan), Bogemiya hám Vengriya patshası (1792-jildan), Gabsburg-Lotaringiya úyinen.
Hákimiyatqa kelgenge shekem
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Bolajaq imperator Leopold II hám Ispaniya patshası Karl III nıń qızı Mariya-Luiza Ispaniyalınıń balası.
Balalıǵın Florenciyada ótkergen, 1784-jıldan baslap Vena qalasında oqıw processine ózi basshılıq etken dayısı Iosif II sarayında tárbiyalanǵan. Onıń intizamlı rejimi Leopoldtıń keńpeyil Florenciya sarayına keskin qarama-qarsı edi. Biraq imperator onı uqıbı kem, júdá ójet jigit, ózimshil, ilimge onsha uqıbı joq, salqın esapqa súyenedi dep esapladı. Bul sıpatlardı Franctiń ustazları da tolıqtıradı: oqıw oǵan bárqulla ańsatqa túse bermeytuǵın edi. Jas ercgercog ózin-ózi ajıratıp tasladı, sebebi bul onı ózin-ózi támiyinlewge múmkinshilik berer edi, sebebi Iosif Franctiń «ózin-ózi basqara almaytuǵının, ózinshe pikirley almaytuǵının» sezdi. Solay bolsa da, Franc óz ájaǵasınan qorıqsa da, ogan júdá ırza edi.
1788-jılı Vyurtemberg malikası Elizaveta-Vilgelminaǵa úylendi.
Túrkler menen urısta jeke mártligin kórsetken; 1789-jılǵı atlanısta ol hátte bas komandir bolǵan, biraq atına ǵana; haqıyqatında oǵan feldmarshal Laudon basshılıq etken.
Iosif II qaytıs bolǵannan keyin (1790-jıl 20-fevral) atası Leopold Veneǵa kelgenge shekem (12-mart) Franc mámleket regenti edi; húkimet basında ele Kaunic turar edi. 1791-jılı ol francuz revolyuciyasına qarsı háreketler rejesin islep shiqqan Pilnica húkimdarlar syezdinde qatnastı; bul jerde ol Prussiya taj shahzadası, keyinirek patsha Fridrix Vilgelm III menen jaqınnan baylanıstı. Óz omirindegi eń áhmiyetli waqıyalardıń barlıǵın kúndeliklerine tolıq jazıp baratuǵın ádeti bar edi.
Revolyuciyalıq Franciyaǵa qarsı gúres hám Polshanıń bóliniwi
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]1792-jıl 1-martta Leopold II nıń ólimi oni Avstriya taxtına shiǵardı; sonnan keyin ol imperator etip saylandı hám 14-iyul kúni Frankfurt-Mayn qalasında taj kiygizildi; usı saltanatlar waqtında Franc ápiwayılıq hám únemlewge bolǵan úlken muhabbatın ashtı. Zamanlaslarınıń gúwalıq beriwinshe, imperator mámleket ǵamxorlıǵınıń kópshilik bólegin óz ministrlerine júklegen. Nızam shıǵarıw menen shuǵıllanıwdıń ornına Franc óziniń kúndeligine jazıwlar kirgizer edi, ótip baratırǵan kúnniń hesh bir maydanın itibardan shette qaldırmar edi.
Sonday-aq, Leopold II 1792-jıl fevralda Franciyaǵa qarsı Prussiya menen awqamlaslıq shártnamasın dúzdi; aprelde Franc urıstı basladı hám Avstriya hám Muqaddes Rim imperiyasınıń monarxı sıpatında, hátteki Prussiya Franciya menen Bazelde óz aldına pitim dúzgennen keyin de (1795-jıl 5-aprel) qatańlıq penen urıs alıp bardı. 1794-jılı Franc hárekettegi armiyaǵa barıp, Kato hám Landreside eki jeńiske eristi. 1794-jıl iyun ayında Túrne janındaǵı tartıslı sawashtan keyin, Franc Venaǵa qaytıp keldi. General Bonaparttıń Italiyadaǵı jenisleri Francti da Campoformioda (1797-jıl 17-oktyabr) paydasız pitim dúziwge májbúr etti, bul pitim boyinsha Avstriya Qubla Niderlandiya hám Lombardiyadan ayırıldı, biraq Veneciya, Istriya hám Dalmaciyanı aldı.
Rech Pospolitanı úshinshi bólınıwı waqtında (1795-jıl) Avstriya Krakov hám Plica, Visla hám Bug aralıǵındaǵı Kishi Polshanıń bir bólegin, Podlyashya hám Mazoviyanıń bir bólegin, uliwma maydanı 47 mıń km², xalqı 1,2 mln adamdı iyeledi.
1799-jılı Franciyaǵa qarsı ekinshi koaliciyaǵa (Rossiya hám Angliya menen) qosıldı, biraq Marengo hám Gogelindendegi jeńilisler oni Avstriya ushin júdá awır bolǵan Lyunevil pitimine kelisiwge májbúr etti.
Napoleonnıń dushpanı hám qáyin atası. Muqaddes Rim imperiyasınıń qulawı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Napoleon Franciyanı imperiya dep járiyalawǵa ashiq umtıla baslaǵanda, Franc ózin Avstriya imperatori dep járiyaladı (1804-jıl 11-avgust). Sol waqıtta Avstriya Gabsburglar monarxiyasınıń yadrosı edi, german mámleketleri bolsa imperatordan ámelde ǵárezsiz edi.
1805-jılı ol Franciyaǵa qarsı Rossiya, Shveciya hám Angliyanıń Úshinshi koaliciyasına quwanısh penen qosıldı. Francuzlardıń Venaǵa jaqınlasıwı onı ol jerden dáslep Presburgqa, keyin Bryunǵa, keyin Olmyusdaǵ áskeriy lagerge qashıwǵa hám paytaxttı francuzlarǵa qaldırıwǵa májbúr etti. 23-sentyabrde francuzlar Venanı iyeledi, 29-sentyabrde bolsa Franc olar menen tınıshlıq kelisiwlerıne kiristi, biraq áskeriy háreketlerdi toqtatpadı. 1805-jıl 2-dekabrde úsh imperatordıń ataqlı Austerlic sawashı bolip ótti, bunda Napoleonnıń strategiyalıq pikirlerin túsiniwge uqıpsız bolǵan imperator Franc ta jeke qatnastı. 1805-jıl 26-dekabrde ol Presburg pitimin dúzdi, oǵan muwapıq ol Tirol hám Veneciyanı qurban etiwge májbúr boldi. 1806-jıl 6-avgustta ol Muqaddes Rim imperiyası tajınan waz keshti.