Frederik I (Daniya patshası)

Frederik I
dansha Frederik I
Daniya hám Norvegiya patshası
Wákillik dáwiri 1523-jıl 20-yanvar — 1533-jıl 10-aprel
Aldınǵı isker	Kristian II
Keyingi isker	Kristian III
Jeke maǵlıwmatları
Tuwılǵan sáne	1471-jıl
Tuwılǵan jeri	Xaderslev, Shlezvig
Qaytıs bolǵan sáne	1533-jıl 10-aprel
Qaytıs bolǵan jeri	Gottorp qorǵanı, Shlezvig
Dinastiyası	Oldenburglar
Ómirlik joldası	Anna Brandenburglı hám Sofiya Pomeraniyalı
Balaları	Kristian III, Doroteya Golshteyn-Gottorplı, Gans Shlezvig-Golshteyn-Xaderslevlı, Elizaveta Daniyalı, Adolf Golshteyn-Gottorplı, Doroteya Daniyalı
Anası	Doroteya Brandenburglı
Ákesi	Kristian I

Frederik I, Fridrix I (dansha Frederik I; 1471-jıl 7-oktyabr — 1533-jıl 10-aprel, Gottorp qorǵanı, Shlezvig) — 1523-jıl 26-marttan Daniya patshası hám 1524-jıl 23-avgusttan Norvegiya patshası, Shlezvig-Golshteyn gercogı.

Frederik Daniya patshası Kristian I hám Doroteya Brandenburglınıń (dansha Dorothea af Brandenburg, shama menen 1430-1495) ulı bolǵan. Oldenburglar dinastiyası wákili. Ol Daniya, Greciya, Norvegiya hám Shlezvig monarxları hám házirgi Britaniya miyrasxorları, sonday-aq, rus, shved, gottorp hám oldenburg monarxları arasındaǵı tuwrı erkekler shejiresi boyınsha eń jaqın ulıwma ata-baba bolıp tabıladı.

Húkimdarlıǵı

1482-jılı erjetpegen waqtında ákesi óliminen kóp ótpey, úlken aǵası Daniya patshası Gans penen birge Shlezvig-Golshteyn gercogı etip saylandı. 1490-jılı Frederik erjetkeninde gercoglıqlar aǵa-iniler ortasında bólistiriledi.

1500-jılı Frederik aǵasın Ditmarshen menen urıs baslawǵa kóndirdi. Úlken armiya tek Shlezvig-Golshteyndan emes, al Kalmar Uniyasına kiriwshi barlıq mámleketlerden shaqırıldı. Sonday-aq, Daniya tárepinde kóplegen nemec jallanba askerleri urısta qatnastı. Biraq, ekspediciya sácizlikke ushıradi, áskerler Xemmingshtedt janındaǵı sawashta qıyratıldı, bul sawashta Shlezvig-Golshteyn ricarlarınıń úshten bir bólegi nabıt boladı.

1523-jılı onıń jiyeni Daniya, Norvegiya hám Shveciya patshası Kristian II dvoryanlar kóterilisi nátiyjesinde taxttan bas tarttı hám gercog taxtqa Frederik I atı menen otırdı. 1513-jılı patsha Gans qaytıs bolǵanda, Yutlandiyanıń bir topar aqsúyekleri Frederikke taxtqa otırıwdı usınıs etken edi, biraq ol Daniya aqsúyekleriniń kópshiligi shaxzada Kristianǵa sadıq ekenligin durıs bahalap, usınıstı biykarladı.

Taxtqa otırǵannan keyin patsha kóp waqıtın Shlezvigtegi Gottorp qorǵanıda ótkeriwdi dawam etti. Ol Daniyaǵa qısqa waqıtqa bardı, al Norvegiyaǵa ulıwma barmadı.

Frederiktıń patshalıǵı júdá qáweterli hám onıń patsha sıpatındaǵı awhalı bekkem emes edi. Oǵan turaqlı túrde taxttan ayrılǵan Kristian qáwip saldı. 1531-jılı Kristian Norvegiyaǵa bastırıp kirdi hám Muqaddes Rim imperiyası imperatori Karl V járdeminde Daniya taxtın tartıp alıw menen qáwip saldı. 1532-jılı Frederik Kristiandı qolǵa túsiriwge eristi hám onı Sonderborg qorǵanına qamap qoydı. Ol Karl V menen diplomatiyalıq kelisimge eristi hám ólimine shekem tınıshlıqtı saqlap qaldı.

Óziniń húkimdarlıǵı dáwirinde Frederik diyqanlar kóterilislerin bastırıwǵa májbúr boldı, sonıń menen birge protestantlıq kúsheygen waqıtta Daniyada payda bolǵan reformatorlıq háreketin qollap-quwatlay basladı hám lyuteran ruwxanıyların óz qáwenderligine aldı. Frederiktıń bunday siyasatı katolik ruwxaniyleriniń qarsılıǵına sebep boldı. Nátiyjede mámlekettegi jaǵday keskinlesti, ekssessler júzege keldi. Bul jaǵday patshanı keyingi qádemdi taslawǵa iytermeledi. Ol 1527-jılı Odensada rigsdag jıynadı. Ol dáslep episkoplarǵa qarap sóylep, olardın wazıypası shirkewdi qudaydıń taza sózi menen tolıqtırıw ekenligin, Germaniyanıń kópshilik bólegi áyemgi putpazarlıqtan tazalanǵanın, Daniyada dindi oǵan aralasqan ertekler menen dástúrlerden tazalaw hám taza sóz bulaǵınan taǵı da ishimlik ishiwge ruxsat beriw ushın kóp dawıslar kóterilip atırǵanın eskertti. Ol patshalıqta rim-katolik dinin qorǵawǵa ant etti, biraq ol shirkewge kirip kelgen barlıq «adasıwshılıq hám hayallar masalların» qorǵaw wádesi menen baylanıslı emes edi.

«Hám sizlerdiń qaysı birińiz, - dep soradı ol, - waqıt ótiwi menen qanshadan-qansha qáte-kemshilikler kirip kelgenin bilmeydi, olardı hesh bir aqıllı adam aqlay almaydı.» «Hám, - dep dawam etti ol, - bul patshalıqta, basqalardı aytpay-aq, Lyuter reformaciyasına muwapıq, xristianlıq táliymatı sonday tereń tamır jayǵan eken, olardı qan tógispesten, patshalıqqa hám onıń xalqına úlken qayǵılar keltirmesten saplastırıw múmkin emes, sonlıqtan, meniń patshalıq ruxsatım boyınsha patshalıqta ulıwma jer júzilik jıynalıs shaqırılǵansha eki din, lyuteran hám papa dinine jol qoyıladı.»

Bul sózdi kópshilik ruwxanıylar maqullamadı, biraq ol óziniń sabırlılıǵı hám qalıslıǵı menen rigstagtıń kópshiligine unadı. Tórt bántten ibarat qısqa pármanda jıynalıstıń sheshimi qısqasha etip bayan etilgen bolıp, onda patshalıqtıń qálegen puqarası óz qálewi boyınsha lyuteranlıq yamasa katoliklik dinine sıyınıwı múmkin ekenligi, bul boyınsha hesh kimdi quwdalaw yamasa oǵan jamanlıq etiw múmkin emesligi, monaxlar hám monax qızlar monastırdı taslap ketiwi yamasa monastırda jasawdı dawam etiwi, úyleniwi yamasa úylenbewi erkin ekenligi kórsetilgen.

Joqarı dvoryanlar tárepinen qollap-quwatlanǵan Frederik Daniyanıń joqarı katolik ruwxanıylarınıń huqıq hám jenilliklerin uliwma sheklewge eristi. Qararlarǵa muwapıq, ruwxanıylar úyleniwi múmkin edi, episkoplarga kiyim-kenshek ushın Rimge pul jiberiw qadaǵan etildi, saylawlar patshanıń razılıǵı menen kapitul tárepinen ótkerildi hám, aqırında, shirkew ádil sudlawı shirkew isleri menen sheklendi.

Frederiktıń diniy islerdegi bunday ortasha hám diniy keńpeyillik siyasatı ashıq kelispewshiliklerdiń aldın alıw imkaniyatın berdi.

• 
  Daniya patshası Frederik I