Fridrix II
| Fridrix II | |
|---|---|
nemecshe Friedrich II. der Große | |
_-_Google_Art_Project.jpg) | |
.svg)  | |
|
Wákillik dáwiri 1740-jıl 31-may — 1786-jıl 17-avgust | |
| Aldınǵı isker | Fridrix Vilgelm I |
| Keyingi isker | Fridrix Vilgelm II |
| Jeke maǵlıwmatları | |
| Tuwılǵan sáne | 1712-jıl 24-yanvar |
| Tuwılǵan jeri | Berlin |
| Qaytıs bolǵan sáne | 1786-jıl 17-avgust |
| Dinastiyası |  Gogencollernler |
| Ómirlik joldası | Elizaveta Keistina Braunshveyglı |
| Balaları | joq |
| Anası | Sofiya Doroteya Gannoverlı |
| Ákesi | Fridrix Vilgelm I |
| Dini | lyuteranlıq |
| Qolı | .svg) |
Fridrix II (nemecshe Friedrich II., Friedrich der Große, Alter Fritz; 1712-jıl 24-yanvar, Berlin — 1786-jıl 17-avgust, Potsdam) — 1740-jildan Gogencollernler dinastiyasınan Prussiya patshası. Aǵartıwshı absolyutizmnıń jarqın wákili, prussiya-german mámleketınıń tiykar salıwshısı.
Biografiyası
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Balalıǵı
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Fridrix 1712-jılı 24-yanvarda Berlinde tuwılǵan. Onıń ákesi - Gogencollernler dinastiyasınan Prussiya patshası Fridrix Vilgelm I, anası - Angliya patshası Georg I dıń qızı Sofiya Doroteya Gannoverlı[1]. Fridrix usı kóp balalı patshalıq shańaraqtıń úshinshi hám eń úlken (eki úlken aǵası náreste waqtında qaytıs bolǵan) balası bolıp, olarda jámi 14 perzent tuwılǵan. Kishkene shahzadanıń úlken ajapası, bolajaq markrafinya Bayreyt markrafinyası, Vilgelmina úkesın oǵada jaqsı kóretuǵın edi.
Onıń birinshi tárbiyashısı francuz emigrantı mademuazel de Rokul bolıp, ol onda francuz ádebiyatına muhabbat oyatqan. Jetinshi jılı Fridrixtı oqıtıwshı Dyugannıń qadaǵalawına berdi, ol Fridrixtıń barlıq francuz tiline qızıǵıwshılıǵın jáne de kúsheytti. Ákesi Fridrixtı jawinger etip tarbiyalawǵa háreket etti, biraq shahzada muzıka, filosofiya hám ayaq oyınına qızıǵar edi. Nátiyjede, Fridrix Vilgelm onı arzımaǵan miyrasxor dep esapladı hám uzaq waqıt taxttı ózinıń qızıǵıwshılıqların kóbirek qandıratuǵın kishkene balası Avgust-Vilgelmge ótkeriwge umtıldı.
Fridrix Prussiyanıń sol waqıttaǵı miyrasxor shahzadası Fridrix Vilgelm hám Gannoverlı Sofiya Doroteyanıń balası edi. Xalıq arasında «korol-soldat» dep atalǵan Fridrix Vilgelm I úlken hám qúdiretli armiya dúzip, ogan ataqlı «Potsdam gigantlarınıń» polkın kirgizdi; korollıq baylıqların puxta basqarıp, kúshli oraylasqan húkimetti dúzdi. Ol ashıwshaq minez-qulıqqa iye bolıp, Brandenburg-Prussiyanı absolyutizm usılında basqarǵan[2]. Fridrixtıń anası Sofiya (ákesi Georg Lyudvig Gannoverskiy 1714-jılı Britaniya taxtın miyras etip alǵan) ádepli, xarizmalı hám bilimli hayal edi[3]. Ata-analar ortasındaǵı siyasiy hám jeke kelispewshilikler keskinlikti keltirip shıǵardı[4], ol Fridrixtıń mádeniyatqa bolǵan múnásibetine, onıń húkimdar sıpatındaǵı roli hám ákesi menen múnásibetine tásir etti[5].
Fridrix óspirimlik jasında anası hám apası Vilgelmina menen jasadı,[5] biraq olar ákesinıń Kenigs-Vusterxauzendegi ańshılıq úyine turaqlı túrde baratuǵın edi.[6] Fridrix hám onıń úlken ajapası arasında jaqın múnásibetler júzege keldi hám ol 1758-jılı qızdıń ólgenige shekem dawam etti. Fridrix ajapası menen gúgenot tárbiyashı hám repetitor arqalı tárbiyalanǵan hám bir waqıtta francuz hám nemis tillerin úyrengen. Ákesinıń onıń bilimi tek diniy hám pragmatikalıq bolıwın qálegenine qaramastan, jas shahzada muzıka, ádebiyat hám francuz mádeniyatın qollap-quwatlawdı basladi. Fridrix Vilgelm bul qızıǵıwshılıqlardı hayal-qızlarǵa tán dep esapladi,[7] sebebi olar onıń áskeriyligi menen qarsi kelgen edi. Bul Fridrixtıń tayaq jewine hám kemsitiliwine alıp keldi.[8] Soǵan qaramastan, shahzada latın tilinen oqıtıwshısı Jak Duxannıń járdemi menen ózinıń rásmiy sabaqlarına qosımsha 3 mıń tomnan ibarat poeziya, grek hám rim klassikası hám filosofiya boyınsha qupiya kitapxananı tabıwǵa eristi.[9]
Derekler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- ↑ Schieder 1983, s. 1.
- ↑ Asprey, 1986 & MacDonogh 2000.
- ↑ Kugler 1840, ss. 20–21.
- ↑ Fraser, 2001 & Ritter 1936.
- 1 2 Lavisse 1892, ss. 128–220.
- ↑ Kugler et al. 1983.
- ↑ MacDonogh et al. 1986.
- ↑ Kugler et al. 1936.
- ↑ MacDonogh 2000, s. 37.