Hind (dárya)

Hind (sanskritsha Sindxu, pushtu tilinde Abba-Sin - dáryalar atası) - Qıtay, Hindstan hám Pakistandaǵı dárya^[1]. Uzınlıǵı 3180 km, basseyniniń maydanı 980 mıń km². Kaylas dizbegi (Tibet tawlıǵı) nen, 5300 m biyiklikten baslanadı. Joqarı aǵısında tereń tektonikalıq oypatlıqta jartaslı oypatlıqlar payda etip, orta hám tómengi bóliminde Hindgang tegisliginiń batıs bólimindegi keń oypatlıqta tarmaqlarǵa bólinip aǵadı. Sonday-aq, Arabstan teńizine delta (maydanı 8 mıń km²) payda etip quyıladı. Tiykarǵı salaları: onnan - Gilgit hám Kabul, shepten - Satlaj. Hind tawlarında erigen qar-muzlıq suwlarınan, qalgan bóliminde musson jawınlarınan toyınadı. Báhárgi hám jazģı tolıs suw dáwirinde suw qáddi tawlarda 10-15 m, tegisliklerde 5-7 m ge shekem kóteriledi. Suw tasqınlarınan qorǵaw maqsetinde dárya ańǵarı úlken aralıqta shegaralar menen qorshalǵan. Haydarabad qalası janında suw sarpı 3850 m/sek., eń joqarısı 30 mıń m3/sek. den zıyat. Tómengi aǵısta suwǵarıwǵa kóp suw sarplanıwı hám puwlanıwı nátiyjesinde suwı azayadı. Qurǵaqshıl jıllar tómengi aģısında Arabiya teńizine shekem jetpey, geyde qurıp qaladı. Hind dáryasınıń ulıwma suwǵarıw maydanı shama menen 1 120 000 km². Kóplegen bóget hám basqa da irrigaciya imaratları qurılǵan. Qabul dáryası quyar jerinen baslap waqtı-waqtı menen keme qatnaydı. Hind boyında Haydarabad, Sukkur qalaları, deltası janında Karochi teńiz portı jaylasqan. Onıń jıllıq aģısı shama menen 175 km3/s (5,500 m3/s) bolıp, ortasha jıllıq aģısı boyinsha dúnyadagi 50 eń úlken dáryalardan biri esaplanadı. [1] Ladakhdagi chap qirǵoqdagi irmoǵi Zanskar daryosi, tekislikdagi chap qirǵoqdagi irmoǵi Panjnad daryosi bolib, u bes Panjob daryosining ketma-ket quyilishidan, yani Chenab, Jhelum, Ravi, Beas va Sutlej daryolaridan hosil boladi.

Dárya taw bulaǵınan baslanıp, Gimalay, Karakoram hám Hindikush taw dizbeklerindegi muzlıqlar hám dáryalar menen toyınıp, ortasha toǵaylar, tegislikler hám qurǵaq jerler ekosistemasın támiyinleydi.

Geologiyalıq jaqtan Hind dáryasınıń bas suwları hám olardıń shıǵısındaǵı Yarlung Sangpo dáryaları (keyin ala Brahmaputra) Hind-Yarlung tigis zonası boylap aǵıp ótedi. Hind plastinasınıń erte eocenda Evraziya plastinası menen soqlıǵısqan shegarasın belgileydi (shama menen 50 million jıl aldın). Óz aǵısları kóterilip atırǵan Gimalay tawları tárepinen turaqlı túrde ótkerilip turǵan bul eki Evraziya dáryası taw dizbeginiń batıs hám shıǵıs shegaraların belgileydi. Hind dáryası óziniń tar Gimalay oypatlıǵınan ajıralıp shıqqannan soń, óziniń salaları menen birge Qubla Aziyanıń Panjab aymaǵın payda etedi. Dáryanıń tómengi aģısı Pakistannıń Sind wálayatında úlken delta menen tamamlanadı.

Táriyxıy jaqtan Hind dáryası kóplegen mádeniyatlar ushın áhmiyetli bolǵan. III mıń jıllıqta bronza dáwiriniń iri qala civilizaciyası bolgan Hind alabı civilizaciyası rawajlandı. B.e.sh. II mıń jıllıqta Panjab aymaǵı Rigveda gimnlerinde Sapta Sindxu, Avesto diniy tekstlerinde Hapta Xandu (eki atama da "jeti dárya" mánisin bildiredi) atları menen tilge alınǵan. Hind alabında payda bolǵan dáslepki táriyxıy patshalıqlar Gandxara hám Sindxu-Sauviradan ibarat. Hind dáryası klassikalıq dáwirdiń baslarında, Iran pachası Doro óziniń grekshe puqarası Scylax of Caryanda-ni dáryanı úyreniwge jibergende Batıs dúnyası tárepinen tanıldı (515-jıl)^[2].

Etimologiyası hám atalıwı

Inglis tilindegi "Hind" sózi Latın tilindegi "Hind" (1598) sózinen kelip shıqqan bolıp, ásirese, áyyemgi latın tilindegi "Hind" (Hindstanda jasawshı, hind) sózinen, áyyemgi grek tilindegi "Hind, hind, Hind dáryası" sózinen, Axamaniy eski parsı tilindegi "hindu" sózinen kelip shiqqan bolip, Axamaniyler imperiyasınıń shıģıs wálayatlarınan biri (parsı tilinde Hindstannıń arqa tárepi) hám Avesto tilindegi "hindu," "hánd" "dárya," (tábiyiy) shegara; áyyemgi hind-iran tilindegi sanskrit tilindegi "sindhu" (dárya) sózinen kelip shıqqan. Bul dáryanıń sanskrit hám tibet tillerindegi dástúriy atı "sindxu." Sanskrit tilinde onıń mánilik sheńberi tómendegilerden ibarat: aǵıs, dárya; Hind; suw tasqını; teńiz yaki okean; Hind átirapındaǵı úlke yaki mámleket, Sind, Sind xalqı."

Urdu tilindegi házirgi atı Sind (urdu: سندھ) yamasa Daryā-i-Sindh (urdu: دریائے سندھ, lit. "Sind dáryası"), Sind wálayatına qarama-qarsı (urdu: صوبہِ سندھ, rim. Ladaklar hám tibetliler dáryanı Senge Sangpo (སེང་གེ་གཙང་པོ།), baltikler Gemsux hám Sux-Fo, pushtunlar Nilab, Sherdárya hám Abbasin, sindler bolsa Sindxu, Mexran, Purali hám Samundar dep ataydı^[3].

Sıpatlama

Hind dáryası Pakistan ekonomikasın, ásirese, mámlekettiń awıl xojalıǵı óniminiń kópshilik bólegin beretuģın Panjab wálayatınıń nan sebetin tiykarģı suw resursları menen támiyinleydi. Panjab sózi "bes dárya úlkesi" degen mánisti ańlatadı hám bes dárya Jelum, Chenab, Ravi, Beas hám Sutlej bolıp, olardıń barlıǵı aqırında Hind dáryasına quyıladı. Hind, sonday-aq, kóplegen awır sanaat tarmaqların qollap-quwatlaydı hám Pakistanda ishimlik suwınıń tiykarǵı támiynatın támiyinleydi.

Derekler

↑ Richardson, Hugh E.; Wylie, Turrell V.; Falkenheim, Victor C.; Shakabpa, Tsepon W. D. (3 March 2020). "Tibet". Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/place/Tibet. "historic region and autonomous region of China that is often called "the roof of the world." It occupies a vast area of plateaus and mountains in Central Asia" <!--->
↑ Allchin, F.R.; Erdosy, G.. The Archaeology of Early Historic South Asia: The Emergence of Cities and States. Cambridge University Press, 1995 — 292 bet. ISBN 978-0-521-37695-2.
↑ Albinia, Alice (28 August 2008). "The guardian first book award longlist: Empires of the Indus by Alice Albinia" (in en). the Guardian. https://www.theguardian.com/books/2008/aug/28/guardianfirstbookaward.awardsandprizes1.

[1] Richardson, Hugh E.; Wylie, Turrell V.; Falkenheim, Victor C.; Shakabpa, Tsepon W. D. (3 March 2020). "Tibet". Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/place/Tibet. "historic region and autonomous region of China that is often called "the roof of the world." It occupies a vast area of plateaus and mountains in Central Asia" <!--->

[2] Allchin, F.R.; Erdosy, G.. The Archaeology of Early Historic South Asia: The Emergence of Cities and States. Cambridge University Press, 1995 — 292 bet. ISBN 978-0-521-37695-2.

[3] Albinia, Alice (28 August 2008). "The guardian first book award longlist: Empires of the Indus by Alice Albinia" (in en). the Guardian. https://www.theguardian.com/books/2008/aug/28/guardianfirstbookaward.awardsandprizes1.

[1]

[2]

[3]