Hindstannıń bóliniwi

1947-jılǵı Hindstannıń bóliniwi — Britaniya Hindstanınıń^{[lower-alpha 1]} eki ǵárezsiz dominion mámleketke — Hindstan Odagı hám Pakistan Dominionına bóliniwi edi^[1]. Hindstan Odagı házirgi Hindstan Respublikası, al Pakistan Dominionı bolsa Pakistan Islam Respublikası hám Bangladesh Xalıq Respublikası bolıp tabıladı. Bóliniw musılman emes (tiykarınan, hindu hám sikh) yamasa musılman kópshilikti quraǵan rayonlar tiykarında Bengal hám Pencap wálayatların bóliniwin óz ishine aladı. Sonday-aq, bul Britaniya Hindstan áskeriy kúshleri, Hindstan patshalıq flotı, Hindstan mámleketlik xızmeti, temirjollar hám oraylıq ǵáziyneniń eki jańa dominion ortasında bóliniwin de óz ishine alǵan. Bóliniw 1947-jılǵı Hindstan ǵárezsizligi haqqındaǵı nızam menen tastıyıqlanıp, Britaniya Rajınıń yaki Hindstandaǵı Britaniya taj basqarıwınıń tamamlanıwına alıp keldi. Hindstan hám Pakistan ózin-ózi basqarıwshı eki mámleket retinde 1947-jıl 14-15-avgust túninde huqıqıy túrde dúzildi.

Britaniya Hindstanınıń bóliniwi hám Britaniyanıń Hindstan yarım atawınan sheginiwi menen, Hindstan ǵárezsizligi haqqındaǵı nızam knyazlik mámleketlerdiń Britaniya menen bolǵan subsidiar awqam hám basqa minnetlemelerden azat etilgenin kórsetti. Britaniya bul mámleketler aldındaǵı minnetlemelerinen waz keship, basshılardı Hindstan yaki Pakistan quramına qosılıw yaki eki tárepten de tısqarı ǵárezsiz qalıw boyınsha sheshim qabıllawǵa qaldırdı^[2]. Sardar Patel 1948-jıl yanvar ayındaǵı sóylewinde: «Paramountcy (joqarı húkimranlıq) tamamlanǵannan soń, hárbir Hindstan mámleketi ayrıqsha ǵárezsiz birlikke aylandı», — degen edi^[3]. Knyazlik mámleketlerdiń eki jańa dominionǵa siyasiy integraciyası 1947-jıl avgust ayındaǵı kóp sanlı qosılıwlar menen baslandı, biraq kóbisi keyinirek júz berdi. Ayırıqsha atap ótetuǵın bolsaq, Haydarabad, Jammu hám Kashmir sıyaqlı mámleketlerdiń basshıları ǵárezsizlikti tańladı^[4].

Tariyxıy fon

Qosımsha qarań: Islamıń Qubla Aziyada tarqalıwı

Ekinshi jáhán urısına shekem (1905–1938)

Bengal bóliniwi: 1905

Baslı maqala: Bengal bóliniwi (1905)

1909-jıldaǵı hindular procenti.
1909-jıldaǵı musılmanlar procenti.
1909-jıldaǵı sikhler, buddistler hám jainler procenti.

Bengal prezidentligi Britaniya Hindstanındaǵı úlken basqarıw birligi bolǵan. 1905-jılı Hindstan vice-koroli Lord Kerzon onı musılmanlar kópshilikti quraytuǵın Shıǵıs Bengal hám Assam wálayatına hám hindular kópshilikti quraytuǵın Bengal wálayatına bólgen edi. Bengal bóliniwi — aldınǵı koloniyalıq administraciyalar tárepinen oylastırılǵan, biraq heshqashan iske asırılmaǵan bul háreket — milliyshil siyasattı ózgertip jiberdi^[5].

Bengal xalqı jańa Bengal wálayatında bixarlılar hám oriyalar tárepinen san jaǵınan kemirek bolıp qalıwınan narazı boldı. Olar Kerzonnıń bul háreketi ózleriniń siyasiy belsendiligine berilgen jaza dep esapladı^[5]. Kerzonnıń qararına qarsı keń kólemli narazılıqlar tiykarınan Britaniya tovarların boykot etiwdi óz ishine alǵan Swadeshi («hind tovarların satıp alıw») kampaniyası formasında boldı. Ayırım waqıtları, biraq ashıq-ayqın túrde, narazılıq bildiriwshiler puqaralarǵa hújimlerdi óz ishine alǵan siyasiy zorlıq-zombılıqqa da bardı^[6]. Bul zorlıq-zombılıq nátiyjesiz boldı, sebebi rejelestirilgen hújimlerdiń kópshiligi Britaniya húkimeti tárepinen aldın alıw yaki iske aspaw aqıbetinde toqtatıldı^[7]. Narazılıqtıń eki túri ushın da uran Bande Mataram (bengalsha, Úlgi:Literal translation) boldı. Bul Bankim Chandra Chatterjeeniń qosıǵınıń atı bolıp, ol Bengal, Hindstan hám hind qudayı Kali sıyaqlı túrli mánilerdi ańlatatuǵın ana-qudayǵa sıyınıwdı óz ishine alǵan^[8]. Narazılıqlar Kalkuttadan Bengal átirapına, Kalkuttadaǵı inglis tilinde oqıǵan studentler óz awılları menen qalalarına qaytqannan soń tarqaldı^[9]. Uran menen baylanıslı diniy tolqınıwlar hám bóliniwge qarsı siyasiy narazılıqlar birigip, Jugantar sıyaqlı toparlardaǵı jaslar jámiyetlik imaratlardı bombalaw, qural-jaraqlı tonawshılıqlar^[7] hám Britaniya amaldarların qadaǵalaw (yaki óltiriw) háreketlerine kóshiwine alıp keldi^[8]. Kalkutta imperiyalıq paytaxt bolǵanı ushın, bul narazılıqlar hám uran tez arada milliy dárejede belgili boldı^[8].

Eskertiwler

↑ Britaniya Hindstanı Britaniya Hindstanı prezidentlikleri hám wálayatlarınan, yaǵnıy Britaniya tikkeley basqarıwındaǵı Britaniya Hind imperiyası aymaqlarınan quralǵan edi; nominal suverenitetke iye, kópshiligi Britaniya tárepinen basqarılatuǵın basqa aymaqlar knyazlik mámleketler dep atalǵan.

Derekler

↑ Partition (n), 7. b, 3rd, Oxford English Dictionary, 2005. „The division of British India into India and Pakistan, achieved in 1947.“
↑ Ahmed, Ishtiaq. State, Nation and Ethnicity in Contemporary South Asia. London & New York, 1998 — 99 bet.
↑ Bhargava, R. P.. The Chamber of Princes. Northern Book Centre, 1991 — 313 bet. ISBN 978-81-7211-005-5.
↑ Benichou, Lucien D.. From Autocracy to Integration: Political Developments in Hyderabad State, 1938-1948. Orient Blackswan, 2000 — 229, 230 bet. ISBN 978-81-250-1847-6.
1 2 Spear 1990, s. 176
↑ Spear 1990, s. 176, Stein 2010, ss. 280–281, Ludden 2002, s. 193, Metcalf & Metcalf 2006, s. 156
1 2 Bandyopadhyay 2004, s. 260
1 2 3 Ludden 2002, s. 193
↑ Ludden 2002, s. 199

[bi-1] Britaniya Hindstanı Britaniya Hindstanı prezidentlikleri hám wálayatlarınan, yaǵnıy Britaniya tikkeley basqarıwındaǵı Britaniya Hind imperiyası aymaqlarınan quralǵan edi; nominal suverenitetke iye, kópshiligi Britaniya tárepinen basqarılatuǵın basqa aymaqlar knyazlik mámleketler dep atalǵan.

[2] Partition (n), 7. b, 3rd, Oxford English Dictionary, 2005. „The division of British India into India and Pakistan, achieved in 1947.“

[3] Ahmed, Ishtiaq. State, Nation and Ethnicity in Contemporary South Asia. London & New York, 1998 — 99 bet.

[4] Bhargava, R. P.. The Chamber of Princes. Northern Book Centre, 1991 — 313 bet. ISBN 978-81-7211-005-5.

[5] Benichou, Lucien D.. From Autocracy to Integration: Political Developments in Hyderabad State, 1938-1948. Orient Blackswan, 2000 — 229, 230 bet. ISBN 978-81-250-1847-6.

[spear176-6] 1 2 Spear 1990, s. 176

[7] Spear 1990, s. 176, Stein 2010, ss. 280–281, Ludden 2002, s. 193, Metcalf & Metcalf 2006, s. 156

[bandyo260-8] 1 2 Bandyopadhyay 2004, s. 260

[ludden193-9] 1 2 3 Ludden 2002, s. 193

[ludden199-10] Ludden 2002, s. 199

[lower-alpha 1]

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]