Ilyas Jansúgirov

Ilyas Jansúgirov
qazaqsha Ілияс Жансүгіров
Tuwılǵandaǵı atı	Ilyas
Ádebiy laqabı	Qaptaǵay batır, Matay, Nayman balası, Tankibay
Tuwılǵan sánesi	1-may 1894(1894-05-01)
Tuwılǵan jeri	4-sanlı awıl, Aqsuw bolısı, Kopal uezdi, Jetisuw wálayatı, Dala general-gubernatorlıǵı, Almatı wálayatı, Rossiya imperiyası
Qaytıs bolǵan sánesi	26-fevral 1938(1938-02-26) (43 jasta)
Dóretiwshilik jılları	1916–1937
Baǵdarı	socialistlik realizm, futurizm, epikalıq poeziya, satira, hújjetli proza
Janrı	qosıqlar, poemalar, felyetonlar, gúrrińler, povestler, roman
Shıǵarmalarınıń tili	qazaq tili, rus tili
Birinshi kitabı	Saǵanaq
Sıylıqları	Miynet Qızıl Bayraq ordeni (1936)

Ilyas Jansúgirov (qazaqsha Ілияс Жансүгіров; 1894-jıl 5-may, Aqsuw bolısı, Kopal uezi, Jetisuw wálayatı, Dala general-gubernatorlıǵı, Almatı wálayatı — 1938-jıl 26-fevral, Qazaq SSR, SSSR) — qazaq-sovet jámiyetlik hám mámleketlik iskeri, XIX-XX ásirlerdegi kózge kóringen qazaq jazıwshılarınıń biri, pedagog, publicist, prozaik, feletonist, satirik, shayır, dramaturg, jurnalist, awdarmashı, zamanagóy qazaq ádebiyatınıń tiykarshısı, qazaq ádebiyatınıń klassigi. Qazaq intellegenciyasınıń (qaz. «Alash zıyalısı») wákili. Qazaqstan Jazıwshılar awqamınıń birinshi baslıǵı (1934—1936). RKP(b) aǵzası. Sonday-aq, Matay, Qaptaǵay batır hám Nayman balası laqapları menen de belgili.

Jansúgirov shańaraǵı menen. Shepten ońǵa: qızı Ilfa, joldası Fatima Gabitova, Ilyas Jansúgirov qızı Úmit penen, asırap alǵan ulı Azat Suleev, Fatimanıń apası Xuppijamal Jılqıbaeva. Ekinshi qatar: ulı Jánibek Suleev, jiyeni Bolatxan Tashenov, járdemshi qız. 1937-jıl, Almatı

“

Eń jaqsısı sol, Ilyas muzıkanı pútkil júregi hám janı menen túsinedi hám onıń barlıq shıǵarmaları óziniń unikal ritmi menen oqıwshını hayran qaldıradı.

”

Ómirbayanı

Ilyas Jansúgirov 1894-jılı 1-mayda Jetisuw wálayatı Kopal uezi Aqsuw bolısınıń №4 awılında dúnyaǵa kelgen. Ol Orta júzdiń Nayman ruwınıń Matay ruwınan shıqqan.. Ákesiniń atı — Jansúgir Bersúgir ulı (1857—1932), al anasınıń atı — Kókis (?—1900).

Ádebiy miyrası

Ilyas Jansúgirov — shayır, dramaturg, prozaik, feletonist, satirik, jurnalist hám awdarmashı.

Ol 1912-jılı jaza basladı. Onıń dáslepki «Sarıarqa» hám «Tilek» qosıqları 1917-jılı «Sarıarqa» jurnalında basılıp shıqtı.

«Bayshubar» (1923), «Balalarǵa tartıw» (1926) shıǵarmaları jas óspirimlerdiń estetikallıq tárbiyasında úlken rol oynadı. 1928-jılı onıń «Saǵanaq» dep atalǵan dáslepki shıǵarmalar toplamı jarıq kórdi. «Kúy» (1929) hám «Kúyshi» (1934) poemaları arqalı ózin qazaq muzıkasınıń bilimdanı retinde kórsete bildi.

«Qulager» (1937) poeması qazaq ádebiyatınıń klassikasına aylandı. Qaharmanlardıń tartımlı obrazları, názik lirizm hám qazaq poeziyasınıń 11 buwınlıq qosıq túrleriniń eń ájayıp úlgileri «Qulager»di qazaq poeziyasınıń gáwharı dep atawǵa imkaniyat beredi. Poemanıń bas qaharmanı — XIX ásirdiń jırawı hám shayırı Aqan seri. Jansúgirov Aqan seriniń turmısındaǵı eń qayǵılı waqıyalardıń birine — báygiden ozıp kelgen súyikli tulparı Qulagerdiń ishi tar adamlardıń qolınan nabıt bolıwına toqtaladı. Bunnan tısqarı, tolıq etnografiyalıq súwretlewleri sebepli «Qulager» poemasın kóshpeliler turmısınıń poetikallıq enciklopediyası dep esaplawǵa boladı.

Esteligi

1964-jılı Ilyas Jansúgirov húrmetine Abakumovka awılına Jansúgirovo atı berildi, keyinirek Jansúgirov dep ózgertildi.

Qazaqstannıń bir qatar oqıw orınları shayırdıń atı menen ataladı. 1972-jılı jańadan shólkemlestirilgen Taldıqorǵan pedagogikalıq institutına Ilyas Jansúgirov atı berildi. Sonday-aq, Almatıdaǵı №130 gimnaziyaǵa hám 1938-jılǵı atıwlardan keyingi kópshilik kómilgen jerler tabılǵan Jańalıq awılındaǵı mektepke Jansúgirov atı berilgen.

1985-jılı Taldıqorǵan qalasında Abay hám Lenin kósheleriniń qıyılısında shayırdıń ómiri hám dóretiwshiligine baǵıshlanǵan ádebiy-memoriallıq muzey ashıldı. Muzeydiń kireberisinde Jansúgirovtıń byustı ornatılǵan.