Ishenali Arabaev
| Ishenali Arabaev | |
|---|---|
| qırǵ.: Эшенаалы Арабай уулу | |
 Ishenali Arabaev | |
| Tuwılǵan sánesi | 1882 или 1870[1] |
| Tuwılǵan jeri | Kún-Batıs, Qoshqar rayonı, Narın wálayatı, Rossiya imperiyası |
| Qaytıs bolǵan sánesi | 7-iyun 1933 |
| Qaytıs bolǵan jeri | Tashkent, Ózbekstan SSR, SSSR |
| Puqaralıǵı |  SSRA |
| Milleti | qırǵız |
| Kásibi | bilimlendiriwshi, jámiyetlik isker |
| Oqıǵan jeri | «Galıya» medresesi |
| Iskerlik jılları | 1910–1933 |
| Sıylıqları | «Qara-Qırǵız avtonomiyalıq wálayatınıń shólkemlestirilgenine 100 jıl» yubiley belgisi (2025, qaytıs bolǵanından soń) |
Ishenali Arabaev (qırǵ.: Эшенаалы Арабай уулу; 1882-jıl — 1933-jıl 7-iyun) — qırǵız bilimlendiriwshisi hám jámiyetlik iskeri. Ol qırǵız álipbesiniń tiykarın salıwshılardıń biri hám dáslepki sabaqlıqlardıń avtorı esaplanadı.
Biografiyası
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Ishenali Arabaev 1882-jılı Narın wálayatı Qoshqar rayonındǵı Kún-Batıs awılında tuwılǵan. 1883-jılı ákesinen ayırılǵan. Dáslep awıllıq molladan sabaq alǵan, keyinirek Qaraqol qalasındaǵı tatar mektebinde hám rus-tuzem mektebinde oqıǵan.
1910-jılı Ufa qalasındaǵı ataqlı «Galıya» medresesine oqıwǵa kiredi. Sol jerde oqıp júrgende Moldo Qılıshtıń «Qıssa-ı-zilzala» (qırǵ.: «Кысса-и-зилзала») shıǵarmasın bastırıp shıǵaradı. Medreseni 27 jasında tamamlap, watanına qaytadı hám aǵartıwshılıq xızmetin baslaydı[2].
Aǵartıwshılıq xızmeti
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]Revolyuciyaǵa shekemgi dáwirde Arabaev qırǵız hám qazaq balaları ushın sabaqlıqlar jazıw menen shuǵıllanǵan. 1911-jılı Ufada qazaq aǵartıwshısı Xafiz Sarsekeev penen birgelikte «Álipbe yamasa tóte oqıw» (qırǵ.: «Алифба-йаки-тоте-окуу») kitabın járiyalaydı. Bul qırǵız balalarına túsinikli tilde jazılǵan eń dáslepki oquw quralı edi.
1916-jılǵı Úrkún waqıyaları waqtında xalıq penen birge Qıtayǵa qashıwǵa májbúr boladı, 1917-jılı keri qaytadı. Bishkek qalasında Abdıkerim Sıdıqov hám Qasım Tınıstanov penen birge «Alash» partiyasınıń bólimin shólkemlestiredi[2].
Keńes húkimeti jıllarında Arabaev ilimiy hám jámiyetlik jumıslarda belsendi bolǵan. 1922-jılı Saǵımbay Orozbakovtan «Manas» eposın jazıp alıw boyınsha toparǵa basshılıq etken. 1924-jılı Tashkentte qırǵız mektepleri ushın dáslepki «Qırǵız álipbesi» (qırǵ.: «Кыргыз алиппеси») sabaqlıǵın jazdı. Sonday-aq, ol qırǵız tilindegi birinshi gazeta — «Erkin-Taw» (házirgi «Qırǵız Tuusu») gazetasınıń redaktorı boldı[3][4].
Qamaqqa alınıwı hám ólimi
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]1933-jılı Arabaev «Social-Turan partiyası» isi boyınsha qamaqqa alınadı. Sol jıldıń 7-iyunında sud kúnine jetpey Tashkent qalasındaǵı túrmede qaytıs boldı[5]. Ayırım maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, ol óz-ózine qol jumsaǵan (uw ishken)[6]. 1958-jılı 9-iyulda rásmiy aqlanǵan.
Estelik
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]1992-jılı Qırǵız mámleketlik universiteti Ishenali Arabaevtıń atı menen atala basladı. 2025-jılı Qırǵızstan prezidentiniń pármanı menen oǵan Qara-Qırǵız avtonomiyalıq wálayatınıń 100 jıllıǵı múnásibeti menen yubiley belgisi berildi (qaytıs bolǵanından soń)[7].
Derekler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- ↑ Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов - жертв политического террора в советский период (1917-1991) (rus.). СПб: Петербургское Востоковедение, 2013. 496 с. — (Социальная история отечественной науки о Востоке) ISBN 978-5-85803-225-0
- 1 2 Карыева А. К. Просветительская деятельность Ишеналы Арабаева // Наука, техника и образование. 2017. — С. 87–88.
- ↑ Úlgi:Из КНЭ
- ↑ Кыргызстан: Улуттук энциклопедия. 1-том. — Бишкек, 2006. — С. 234.
- ↑ Úlgi:Из КНЭ
- ↑ Арабаев Ишеналы // Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период (1917—1991). — С.-Пб.: Петербургское Востоковедение. Я. В. Васильков, М. Ю. Сорокина. 2003.
- ↑ Юбилейным знаком к 100-летию Кара-Кыргызской автономной области награждены государственные деятели... president.kg
Sırtqı siltemeler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw] |
Wikiqoymada Ishenali Arabaev haqqında kategoriya bar |