Islam tariyxı
| Kategoriya maqalalardıń bir bólegi |
| Islam |
|---|
 |
Islam tariyxı, kópshilik tariyxshılardıń pikirinshe[1], biziń eramızdıń VII ásir baslarında Muhammed payǵambardıń Mekke hám Madinadaǵı shaqırıǵı menen baslanǵan dep esaplanadı[2][3], biraq musılmanlar bul dáwirdi Adam ata, Nux, Ibrahim, Muwsa, Dawıt, Sulayman hám Isa sıyaqlı Ibrahim payǵambarları arqalı jetip kelgen tiykarǵı isenimge, yaǵnıy Qudaydıń erkine boysınıwǵa (Islāmǵa) qaytıw sıpatında kóredi[4][5][6]. Dástúriy ráwiyat boyınsha[2][3][7], Islam payǵambarı Muhammed eramızdıń 610-jılında musılmanlar iláhiy dep esaplaytuǵın wahiylerdi qabıl ete baslaǵan; ol jalǵız Allaǵa boysınıwǵa, jaqınlasıp kiyatırǵan Aqıret kúnine tayarlıq kóriwge, jáne de kámbaǵal hám mútájlerge sadaqa beriwge shaqırǵan[5][Esletpe 1]. Muhammedtiń xabarı tárepdarların (ṣaḥāba) tabıwdı baslaǵan sayın, ol Mekke aqsúyekleri tárepinen barǵan sayın kúsheyip baratırǵan dushpanlıq hám quwdalawlarǵa dus keldi[5][Esletpe 2]. 622-jılı Muhammed Yathrib qalasına (házirde Madina dep ataladı) hijrat etken hám ol jerde Arabstan qáwimlerin Islam astına birlestire baslaǵan[9]; 630-jılı Mekkege qaytıp kelip[10][11], qala ústinen qadaǵalawdı qolǵa kirgizgen hám barlıq butlardı joq etiwdi buyırǵan[12][13]. Muhammed ~ hijriy 11-jılı (632-jıl) qaytıs bolǵan waqıtta, Arabstan yarım atawındaǵı derlik barlıq qáwimler Islamdı qabıl etken[14], biraq Rashidun xalifalıǵı dáwirinde musılman jámáátine kim basshılıq etiwi haqqında kelispewshilik payda boldı[2][15][16][17].
Dáslepki musılman basqınshılıqları Islamnıń tarqalıwına sebep boldı[2][3][7][15]. Eramızdıń VIII ásirine kelip, Umawiyler xalifalıǵı batısta al-Andalustan shıǵısta jaylasqan Hind dáryasına shekem sozıldı. Umawiyler hám Abbasiyler xalifalıǵı tárepinen basqarılǵan siyasiy strukturalar (Jaqın Shıǵısta, keyin ala Ispaniya hám Qubla Italiyada), sonday-aq, Fatimiyler xalifalıǵı, Saljuqiyler, Ayyubiyler hám Mamluklar dinastiyası dúnyadaǵı eń tásirli kúshler qatarında bolǵan. Samaniyler, Gaznawiyler hám Guriyler tárepinen dúzilgen kúshli parsılasqan imperiyalar texnologiyalıq hám administrativlik rawajlanıwǵa úlken úles qostı. Islam altın ásiri mádeniyat hám ilimniń kóplegen orayların júzege keltirdi hám orta ásirlerde belgili enciklopedist alımlar, astronomlar, matematikler, táwipler hám filosoflardı jetilistirdi[3].
XIII ásir baslarına kelip, Deli sultanlıǵı Hindstan yarım atawınıń arqa bólimin basıp aldı, Rum sultanlıǵı hám Artuqiyler sıyaqlı túrkiy dinastiyalar bolsa XI-XII ásirler dawamında Vizantiya imperiyasınan Anatoliyanıń úlken bólimin basıp aldı. XIII-XIV ásirlerde Mongollar basqınshılıǵı, sonday-aq, Qara ólim sebepli xalıq sanınıń azayıwı Persiyadan Mısırǵa shekem sozılǵan musılman áleminiń dástúriy orayların sezilerli dárejede hálsiretti, biraq bul dáwirde Temuriyler Renessansınıń júzege keliwi hám Batıs Afrikadaǵı Mali imperiyası hám Qubla Aziyadaǵı Bengal sultanlıǵı sıyaqlı iri ekonomikalıq kúshlerdiń payda bolıwı baqlandı[18][19]. Siciliya ámirliginen hám Qubla Italiyadaǵı basqa aymaqlardan musılman mavrlardıń súrgin etiliwi hám qullıqqa salınıwı artınan[20], Islamiy Iberiya áste-aqırın xristian kúshleri tárepinen Rekonkista barısında basıp alındı. Soǵan qaramastan, dáslepki jańa dáwirde porox imperiyaları — Osmaniyler imperiyası, Temuriyler, Baburiyler imperiyası hám Safaviyler — jáhán kólemindegi qúdiretli mámleketler sıpatında maydanǵa shıqtı.
XIX ásir hám XX ásir baslarında musılman áleminiń kópshiligi Evropanıń ullı mámleketleriniń tásiri yamasa tikkeley qadaǵalawı astına tústi[3]. Sońǵı eki ásir dawamında ǵárezsizlikke erisiw hám zamanagóy milliy mámleketlerdi qurıw jolındaǵı ayırım háreketler búgingi kúnge shekem jańǵırıp kelinbekte, sonday-aq, Jaqın Shıǵıs hám Arqa Afrika aymaǵındaǵı tartıslı ellerdi, bular qatarına Awǵanstan, Oraylıq Afrika, Chechenstan, Irak, Kashmir, Liviya, Palestina, Siriya, Somali, Shinjon hám Yemen kiredi[21]. Neft kópligi Parsı qoltıǵı menen birge islesiw keńesine aǵza arab mámleketlerin (Baxreyn, Kuveyt, Oman, Qatar, Saudiya Arabstanı hám Birlesken Arab Ámirlikleri) turaqlastırdı hám olardı dúnyadaǵı eń iri neft islep shıǵarıwshı hám eksport etiwshilerge aylandırdı; bul mámleketler kapitalizm, erkin sawda hám turizmge itibar qaratadı[22][23].
Derekler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- ↑ Watt, W. Montgomery. Islam and the Integration of Society. Psychology Press, 1998 — 5 bet. ISBN 978-0-415-17587-6.
- 1 2 3 4 „Setting the Seal on Prophecy“,Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra, Volume 1: A History of Religious Thought in Early Islam, Handbook of Oriental Studies. Section 1: The Near and Middle East. Leiden: Brill, 2017 — 3–7 bet. DOI:10.1163/9789004323384_002. ISBN 978-90-04-32338-4.
- 1 2 3 4 5 Campo, Juan E., ed (2009). Encyclopedia of Islam. Encyclopedia of World Religions. New York: Facts on File. xxi–xxxii b. ISBN 978-0-8160-5454-1. https://books.google.com/books?id=OZbyz_Hr-eIC&pg=PAxxi.
- ↑ Esposito, John L.. Islam: The Straight Path, 5th, Oxford University Press, 2016 — 9–12 bet. ISBN 978-0-19-063215-1.
- 1 2 3 „Muhammad and the Caliphate: Political History of the Islamic Empire Up to the Mongol Conquest“,The Oxford History of Islam. Oxford University Press, 2000 — 5–10 bet. ISBN 0-19-510799-3.
- ↑ Peters, F. E.. Islam: A Guide for Jews and Christians. Princeton University Press, 2003 — 9 bet. ISBN 978-0-691-11553-5.
- 1 2 Lewis, Bernard „Part III: The Dawn and Noon of Islam – Origins“,. The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years. New York: Scribner, 1995 — 51–58 bet. ISBN 978-0-684-83280-7.
- 1 2 Buhl, F.; Ehlert, Trude; Noth, A.; Schimmel, Annemarie; Welch, A. T. (2012). "Muḥammad". In Bearman, P. J.; Bianquis, Th.; Bosworth, C. E. et al.. Encyclopaedia of Islam (2nd ed.). Leiden: Brill. 360–376 b. doi:10.1163/1573-3912_islam_COM_0780. ISBN 978-90-04-16121-4.
- ↑ Campo (2009), "Muhammad", Encyclopedia of Islam, p. 494
- ↑ Ramadan, Tariq. In the Footsteps of the Prophet: Lessons from the Life of Muhammad. New York: Oxford University Press, 2007 — 178 bet. ISBN 978-0-19-530880-8.
- ↑ Husayn Haykal, Muhammad. The Life of Muhammad. Selangor: Islamic Book Trust, 2008 — 438–441 bet. ISBN 978-983-9154-17-7.
- ↑ Hitti, Philip Khuri. History of the Arabs. London: Macmillan, 1946 — 118 bet.
- ↑ Ramadan, Tariq. In the Footsteps of the Prophet: Lessons from the Life of Muhammad. Oxford University Press, 2007 — 177 bet. ISBN 978-0-19-530880-8.
- ↑ Richard Foltz, "Internationalization of Islam", Encarta Historical Essays.
- 1 2 Polk, William R. „The Caliphate and the Conquests“,. Crusade and Jihad: The Thousand-Year War Between the Muslim World and the Global North, The Henry L. Stimson Lectures Series. New Haven, CT: Yale University Press, 2018 — 21–30 bet. DOI:10.2307/j.ctv1bvnfdq.7. ISBN 978-0-300-22290-6.
- ↑ Izutsu, Toshihiko „The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem“,. The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām. Tokyo: Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University, 2006 — 1–20 bet. ISBN 983-9154-70-2.
- ↑ Lewis, Bernard „Cross-Sections – The State“,. The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years. New York: Scribner, 1995 — 139 bet. ISBN 978-0-684-83280-7.
- ↑ Nanda, J. N (2005). Bengal: the unique state. Concept Publishing Company. p. 10., 2005. ISBN 978-81-8069-149-2. „Bengal [...] was rich in the production and export of grain, salt, fruit, liquors and wines, precious metals and ornaments besides the output of its handlooms in silk and cotton. Europe referred to Bengal as the richest country to trade with.“
- ↑ Imperato, Pascal James; Imperato, Gavin H.. Historical Dictionary of Mali. Scarecrow, 25 April 2008 — 201 bet. ISBN 978-0-8108-6402-3.
- ↑ Julie Taylor, Muslims in Medieval Italy: The Colony at Lucera, (Rowman & Littlefield, 2003), 18.
- ↑ Davis, Ian, red. (2018). „SIPRI Yearbook: Armaments, Disarmament, and International Security – V. Armed conflict in the Middle East and North Africa“ (PDF). SIPRI Yearbook. Stockholm, Sweden. 66–82-bet. ISSN 0953-0282. 25 January 2023da túp nusqadan arxivlendi (PDF). Qaraldı: 14 January 2025.
{{cite magazine}}: Unknown parameter|publisher=ignored (járdem) - ↑ Sampler & Eigner. Sand to Silicon: Going Global. United Arab Emirates: Motivate, 2008 — 15 bet. ISBN 978-1-86063-254-9.
- ↑ «International – U.S. Energy Information Administration (EIA)». eia.gov.
Esletpeler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]- ↑ "Key themes in these early recitations include the idea of the moral responsibility of man who was created by God and the idea of the judgment to take place on the day of resurrection. [...] Another major theme of Muhammad's early preaching, [... is that] there is a power greater than man's, and that the wise will acknowledge this power and cease their greed and suppression of the poor."[8]
- ↑ "At first Muhammad met with no serious opposition [...] He was only gradually led to attack on principle the gods of Mecca. [...] Meccan merchants then discovered that a religious revolution might be dangerous to their fairs and their trade."[8]